Nobel për Paqe, PE ka propozuar një piktor të Kosovës

Artet pamore/ Intervistë ekskluzive me piktorin nga Kosova, Jetullah Haliti

Si gjith shqiptart e Kosovs, edhe piktori Jetullah Haliti nuk mund t bj prjashtim; e lavdron shum veten, nxjerr vetm vlera nga vetja, kmbngul q t dalin n pah sukseset, tregon se si u b i njohur n Evrop, si fama i konfirmohet nga mimet e mdha q i ka dhn Akademia Evropiane e Arteve… sht ky nj frustrim i gjat, si rezistenc nga koha e jetess me serbt!? Haliti, dje, ka hapur ekspozit personale n Durrs, n galerin private “Jozef”, me pun q i kan
jehon Kosovs n Perndim, far po ndodhte atje, n nj koh kur militaristt serb dbonin nga trojet dhe zhduknin kosovart dhe gjendja e lufts po shkaktonte viktima. M prfaqsues sht cikli “Pllumbat e paqes”. Me kt tablo sensibiliteti pr paqe i piktorit nga Kosova ka trhequr vmendjen e politiks evropiane. U sht drejtuar me letra t posame pothuaj t gjith krerve t shteteve q nga Bill Clinton, Jacques Chirac, Solana, parlamentarve evropian pr t’ua
t njohur situatn n Kosov. Pr her t par, Haliti tregon se si kritika dhe disa antar t Parlamentit Evropian e propozuan emrin e nj piktori dhe lobuan pr t marr mimin “Nobel” pr Paqe. N kt intervist ekskluzive pr “standard”, Haliti tregon se far mund t bj ndjeshmria e nj artisti, jo vetm pr t vetprjetuar krijimin, po dhe relacionin e saj me t mirn e t keqen, me politikn, me shqetsimet e kohs, misteret, duke na e prezantuar kt dhe nj lloj imagjinate n piktur t teatrit t absurdit. E bardha sht e preferuara e tij, q rrnon do teori mbi t zezn e vdekjes.

Jeni piktor i Kosovs, q jetoni dhe keni veprimtarin atje, por do ver ndiqni rrugn Prishtin - Tiran. Sot ju hapni nj ekspozit n Durrs, n galerin “Jozef”. Cila sht arsyeja?

Nga projekti im, me dshirn pr t’u vizituar edhe n Shqipri, vitin e kaluar pata gjasht ekspozita. E nisa me Elbasanin, Durrsin, Fierin, Korn, Pogradecin dhe Gjirokastrn. N botn e jashtme kam ekspozuar shum, kshtu q kjo pjes e prezantimit t punimeve t mia n artet figurative n Shqipri m ka munguar. Mendoj se ajo q i kam prezantuar kto vite, qoft n Kosov dhe Shqipri prcjellin dika t re, qoft n thellsi dhe n mesazh.

E pohoni si nj rrug pr t’u njohur edhe n Shqipri?

Pikrisht, kjo sht ekspozita e dyt dhe e kam t rezervuar edhe pr vitin e ardhshm. Kt vit ndodhem n Durrs, sepse sht nj qytet n udhkryq ku vijn turistt nga t gjitha ant. N kt vend bhet grshetimi i shum kulturave, evropianve, ballkanikve e njerzve t ndryshm. E dyta, pse n gusht? Posarisht pr t thyer at tabu, ku pr t gjith ekziston nj mendim se muaji gusht sht neutral dhe njerzit bjn pushim, se nuk ka nevoj t zhvillohet kultur, nuk ka nevoj t hapsh ekspozita n kt muaj etj. Edhe vitin e kaluar e kam thyer kt tabu n Pogradec, mirpo po ta kisha kt ekspozit n Tiran, nuk besoj se do kisha kta vizitor. N Pogradec, vjet, ishin koleg dhe shkrimtar: Dritro Agolli, Xhevahir Spahiu, Kujtim Buza, Muntaz Dhrami, Hasan Nallbani dhe shum artist e poet q erdhn dhe nga bota e jashtme. Ekspozita u b shum interesante, ndaj dhe Durrsi sht piksynim ku qytetarit t’i afrojm vlera artistike dhe sht detyra e atyre nse mund t’i vizitojn apo jo. Relacioni art dhe shije artistike realizohet vetm me prezantime.

Mund t na flisni pak pr punt? far sht prfaqsuese pr ju n kt ekspozit?

N do ekspozit e kam si moto timen “Pllumbat e paqes”, pavarsisht se e kam ekspozuar fillimisht n Evrop dhe n Kosov. Kjo vepr sht paraqitur si apel pr paqe te faktori ndrkombtar dhe isha shum i lumtur q evropiant e kuptuan mesazhin e krijimtaris sime, pasi n vitin ‘86 n ekspozitn time t par, n Zvicr, nj kritik i artit shum i njohur atje, Charles Colombo, kryetar i Shoqats s Artistve ‘85, shkruante kshtu: “Besoj se t gjith kufijt t zhduken dhe njerzit nj dit t jetojn t lir, sikurse pllumbat e artistit shqiptar”. Mendoj se ktu ishte mesazhi. Prezantoj gjithashtu dhe nj pun tjetr, “Anatomia e vezs”, ku e provokoj pak shikuesin, qytetarin, kritikun, ndoshta dhe filozofin me fenomenin se kush e solli m par n kt bot: veza puln apo pula vezn. Dhe ktu sht thellsia e mesazhit - ku ende prgjigje t sakt nuk kemi. Nga kjo pastaj kalojm tek “Portreti tragjik” nj evokim n kohn kur ndodhn trazirat n Ballkan e sidomos n arenn ton kombtare shqiptare, n Kosov, Preshev, Tetov e Gostivar pak a shum si dhe ktu n Shqipri, trazirat e brendshme t ‘97-s, q ishin pr t’u shqetsuar. “Portreti tragjik” sht vlersuar n Evrop dhe ka qen pjes e vlersimeve, publikimeve dhe t gjith kur m pyesnin, thoshin nse bhej fjal pr flamurin shqiptar, pasi prapavija e portretit ishte shqiponja. Por “Portreti tragjik” ka lvruar jo vetm nj problem kombtar, por dhe ndrkombtar, sepse problemet njerzore dhe ndrnjerzore jan n mbar globin ton. Pastaj, ciklet e tjera q jan zhvilluar m shum, jan “Origjina”, nj punim me plisin n qendr dhe rreth tij pllumbat e paqes. Kjo i dedikohet apelit pr t vetdijesuar faktorin ndrkombtar rreth shtjes shqiptare, pr t zgjidhur problemet n mnyr m adekuate, pasi fatkeqsit q na kan ndodhur me shekuj e shekuj, tani besoj se ka ardhur koha t zgjidhen. Si cikle m t reja sht “Timoni i artistit”, ku sht nj skulptur n form t globit, n dy ant, n nj pjes lviz nj timon. N Muzeun Historik t Kosovs e kan prekur t gjith vizitort dhe kan tentuar pr ta drejtuar, por nuk kan mundur. Mirpo, kjo ka pak kuptimin pr njerzit, t cilt jan eminent dhe kompetent, q udhheqin nj shoqri. Kjo do t thot se duhen njerz t duhur pr ta zhvilluar mir kulturn, pasi kemi nevoj, qoft n Kosov dhe jasht saj, n nivelin kombtar dhe at ndrkombtar pr t dhn vlerat tona kulturore. Prfaqsuese sht dhe “Ngrohja globale”, nj tem aktuale, me dukuri q bota po merr masa pr ta ndalur, penguar.

Shohim nj natyr komplekse tuajn, filozofi, psikologji aq dhe impenjim politik, si artist. Nuk dim sa sht e sakt, po me tablon “Pllumbat e paqes” jeni nominuar pr “Nobel” pr Paqen n nj koh t vshtir pr Kosovn, kur nuk njihej nga ndrkombtart?

Kjo sht krejtsisht e vrtet, pasi kjo pun sht vlersuar shum nga kritika evropiane n kohn kur u ekspozua. Mirpo, n artet figurative nuk jepet mimi “Nobel”, sht m se e qart, por jepet pr ata q kontribuojn prmes gjuhs dhe arteve figurative pr shtjen e paqes. N kt arsye ka ndikuar puna ime “Pllumbat e paqes”.

Si erdhi ky propozim?

Jan shum mendime nga galerit e arteve n Zvicr. Ata kan propozuar pr her t par. M pas u kompletua me punime, aktivitete etj. Ka qen viti ‘95-‘96 kur m propozuan, me arsyen se “Pllumbat e paqes” bri jehon, mesazh n Evrop, tek faktort ndrkombtart se shtja e Kosovs t zgjidhet n mnyr paqsore.

Kjo ishte motoja; kontributi pr paqen.

Prve “Pllumbave t paqes”, edhe “Portreti tragjik” ka ndikuar shum pr t zbardhur situatn e Kosovs n nivelin evropian. Ata nuk na njihnin fare, madje ekzistonte mendimi se po bhen dy Shqipri, nuk dallonin kush jan shqiptart e Shqipris a t Kosovs. N do vend, hapsir, ku kemi ekspozuar n Evrop, n radh t par ftesa ka paralajmruar se nj piktor shqiptar po ekspozon n Bruksel, n Paris ose Gjenev, ose n Milano dhe menjher ka pasur reagime se kush qenka ky shqiptar, si sht situata n Kosov, duke e trajtuar dhe n mnyra t ndryshme situatn politike, ekonomike, kulturore etj. n shum aspekte. Kur vinin n ekspozit vinin me koncepte t qarta se si sht situata, kush jan shqiptart e Kosovs. Gjithmon kam pasur dialog t till dhe historik, sepse prmes artit kemi prezantuar epokn ton. Duke filluar nga portreti i Sknderbeut, q n vitin 2007 mora Grand Prix Internacional n Bruksel, kur kam ekspozuar bustin e Sknderbeut sipas Odise Paskalit.

Cilt lobuan pr nominimin tuaj pr “Nobel”?

Kritikt, n radh t par, q ishin vlersuesit e mi. Por kishte dhe antar t Parlamentit Evropian. Njrit prej tyre, ministrit t Brendshm t Luksemburgut, i kam dorzuar nj cikl nga “Pllumbat e paqes”, i cili m shkruante: “Dhurata juaj ka qen shum e vlersuar dhe ka zn vendin m t merituar n Parlamentin Evropian”. Edhe Parlamenti Evropian kishte konceptin e lufts pr paqe dhe t’i siguroj jetn do njeriu, e parapar se vetm Zoti ka t drejt t’ua marr shpirtin njerzve dhe jo njeriu njeriut.

Nga vzhgimet, si n Kosov dhe ktu, kritika ju ka vlersuar se punt tuaja krijojn nj hapsir teatrore, t absurdit, duke iu referuar Beketit, Ioneskos… A ka m vend pr absurdin sot? Si funksionon artisti brenda tij?

Lvizja ime artistike sht nga mesazhi n mesazh, nga tema, nga realizimi, nga dukuria n dukuri. Tregoj dika q lidhet me misterin e bots, q amerikant e ruajn kt, sepse t gjith ata q kan shkuar n kt drejtim, q kan pasur rastin pr t prjetuar nj her dhe me na shpjeguar si ka qen. Kam lexuar shum pr “Trekndshin e Bermuds” dhe jam njohur se njerzit e kthyer q andej kan psuar deformime, q tani nuk kan kontakt me njerzit. I ruajn t konservuar,i studiojn mir, sepse kan prjetuar gjra t llahtarshme, t paramenduara, tragjike shum. Aviont q fluturojn n at drejtim, anijet q lundrojn andej dhe shum mistere t tjera, nuk kthehen m. Mendohet se sht nj bot tjetr, nuk dihet, por sht nj mister i pazbuluar. Ky sht ai, absurdi q e mendoj edhe tek “Trekndshi i Bermuds”, te “Timoni” etj. Kjo e fundit lidhet me kulturn, ekonomin, por dhe politikn me ata q na udhheqin. Mendoj se kjo nuk sht n nivele t larta, t emancipuara te ne. Ende kemi gjra t tilla, si censura nuk i kalon mundsit e nj absurdi, q nuk i arrijn dot standardet evropiane. Ose sht “Anatomia e vezs”, “Origjina”, “Portreti tragjik”, “Ngrohja globale”, t gjitha kan fenomene interesante pr t’u debatuar. Pr shembull n nj ekspozit n Dyseldorf, n nj pun timen, vizitort pan vullkanet e Islands, coprat e aeroplanit dhe jan habitur se si sht parashikuar. Mendoj se artistit i funksionon intuita. Jan disa mistere, fiksime, koncepte q nuk jan t rndomta, por kapen nga shikuesit e donjri.

Ju po thoni se ju shkoni pas misterit, vizionit, intuits… zbulimit. I mendoni si filozofi, thjesht pr t qen n debat? Si ta besojm?

Nse s’mundet q kto sa prmendet t’i realizoj, i fikson dhe i prhap. Ata q do t’i bashkngjiten ktij stili, ata munden t kultivojn m shum, t prqendrohen n kt rrym t momentit t t shprehurit mes gjuhs s arteve figurative, sepse jo dokush ndien at q ndiej un. Vetm ata q ndiejn sikur un, munden t japin kontribut n zgjidhjen e problemeve, raporteve figurative, duke konsideruar relacionin, mesazhin, realizim artistik etj. Syri i njeriut sht vetprjetuesi.

A ka t bj kjo me kohn e artistit? Sa i prjeton shqetsimet e kohs?

sht e pamundur t’i iksh asaj, sepse, pr shembull, ngrohja globale m ka inspiruar nga koha, disa portrete m kan inspiruar duke u nisur nga dhimbjet e mia pr ngjarjet n Kosov dhe Shqipri, por edhe n Ballkan. “Portreti tragjik” prezantohet ather kur njeriun nuk e sheh n gjendje t mir, por t trishtuar. Pr ta ndar t mirn dhe t keqen, duhen marr ant pozitive, vlerat estetike. Kto jan fantoma q ndodhin n teatr, muzik, letrsi.

Bashk me kt q sapo prmendt, q jan detyra, shqetsime t artistit pr fenomenin, pr temn, ju keni edhe ngjyrat tuaja t preferuara. Si i prdorni ngjyrat? ’jan pr ju?

sht e vrtet, un mbshtetem shum n shpjegimet e mia tek ngjyrat. Habitem kur thon se e bardha apo e zeza sht njoll. Si do t mund t hyj dikush n dyqan t krkoj nj tablo: “Ma jep njolln e zez; Ma jep njolln e bardh?!” Njolla e zez mund t bhet me kafe, me strpik etj., nuk sht e vrtet se kto nuk jan ngjyra, kto jan ngjyra dhe t vrteta. Pikason e kan pyetur se si e prdor ngjyrn e zez dhe a e dini si sht prgjigjur: “Ngjyra e zez sht sikurse kripa n gjell”. Pra, artisti e prdor ngjyrn aq sa ka nevoj. E bardha dhe e zeza jan ato q reflektojn mesazhin e nj artisti, shprehjen artistike t bots s tij t brendshme. Ngjyra e kuqe sht shum speciale tek un. Kur kam pasur ekspozitn n Evrop tek “Pllumbat e paqes”, ku prapavija n tablo sht me t kuqe, m kan pyetur pr t kuqen dhe u jam prgjigjur: “Ngjyra ime e kuqe sht “Made in Kosova”! Vjen nga shpirti, nga Kosova, nga vendi ku ke lindur. Ndrsa ngjyrn e zez e prdor sepse m’i jep forc do punimi. Pra, ngjyrat jan gjuha e piktorit, shprehja. Si poezia, q me an t fjals shprehet, edhe piktura ka ngjyrn pr shprehje. Por dallimi i t gjitha ngjyrave vjen prej drits. Jan disa faktor, si natyra, drita e natyrshme q na krijon lehtsin pr t’i par ngjyrat.

Nj ose shum arsye, pse preferoni t bardhn?

E bardha sht shpirti i bardh. Pllumbi i bardh, e simbolizon shpirtin, bardhsin. E bardha sht vello, duvaku i nuses. Te ne, n Rugov, mbajn qefinin t bardh. Bardhsia, shpirti i bardh pr jet, pastrtia. Vdekja e bardh, faqe t bardh. E bardha i mbulon t gjitha mkatet. Me t bardhn del fitues. E bardha gjithmon paralajmron nj fitore. Me t bardhn fshihen shum ngjyra t tjera. E bardha nuk sht vetm e bardh; ka grin, t kuqen… i ka t gjitha. Na jep shpres pr t jetuar. I dua shum ngjyrat brenda t bardhs.

Kritika ka veuar se ju t bardhn e prdorni pr t rrnuar teorin e zez t vdekjes. Mund t na e jepni nj shpjegim, pse?

Nse nisemi nga mngjesi; lind dielli dhe fillon bardhsia; dita e bardh; do gj me jetu, me rinis. Po ngjyra e zez kur lajmrohet si e zez e mbizotron e bardha q do t thot se jeta e rrnon gjithmon veten. Dhe kjo mund t rrnoj at kufizimin, premisn e ndrgjegjes pr t keqen. E bardha bn luft me t zezn. Nse nj artist e prdor mir t bardhn dhe t zezn, aty ku duhet, ather t dyja qndrojn mir, sepse pa vdekje, pa lindjen, ne nuk kemi jet. Ktu sht esenca e zhvillimit t jets. Mos t flasim pr natyrn apo fen!

Si mund t bhet nj artist i njohur, i famshm, q punt e tij t shiten…? a mund t themi se n kt kontekst sht nj mim q keni marr nga Akademia Evropiane e Arteve?

sht e vrtet, por pr t’u
nj artist i njohur, i afirmuar, dominues, duhet patjetr q duhet t ekzistoj puna dhe vullneti i fort. Nse punohet sinqerisht, punon sinqerisht e respekton krijimtarin tnde - m pas aty nuk mungojn dhe rezultatet. Un kam pasur shum prezantime n Evrop, kjo ekspozita e Durrsit sht e 90-a n radh, n galeri sht e dyta, n Shqipri sht e teta e radhs, por npr Evrop kam pasur shum. Prezantimi dhe mimi i par publik q m kan dhn, ishte n 2007-n n Bruksel. Kam fituar, sepse m kan dhn vota m shum ose kam diplomn “Grand Prix International”, kam marr gati shtat tet her mime nga Akademia e Arteve, jo vetm n Paris, por dhe n Belgjik, Zvicr, Luksemburg, aty ku jan shtrir t gjitha seksionet e Akademis Evropiane t Arteve. Mendoj se mimet pr mua jan konfirmim i vlerave artistike. Po, n ndonj nga mimet mundet q t lavdrojn, nga kjo mund t heqsh dor nga puna. Mirpo, un nuk jam i knaqur nga mimet e mia, me punn time. Besoj se gjithmon duhet t shkoj m tutje, t krijoj sepse fjala e fundit ende nuk sht thn.

Ju keni jetuar n Kosov dhe keni ndrtuar karriern atje. Folt pr shqetsimet e artistit, q lidhen me politikn dhe vendin. A mund t na thoni cilat kan qen momentet m t vshtira pr ju, paralel me far ka ndodhur atje?

Nse flasim t vrtetn, si artist, me politik nuk jam marr shum. M tepr kontributi im prej artisti ka qen ndikimi n politik. Kam parasysh letrat e shkruara, ku u jam drejtuar Bill Clintonit, Jacques Chiraqut, Solans, Paps, Parlamentit Evropian, Rugovs, Alfred Moisiut etj. Kam pasur kontakte politike, kam shkruar artikuj q shtja shqiptare t zgjidhet n mnyrn m t drejt, m paqsore. Mendoj si artist, por t gjith, jo vetm un, mundemi t kontribuojm q shtja e nj populli t zgjidhet n mnyr t drejt, pa krijuar viktima. Nse krijohen viktima, derdhet gjak dhe sikur ta fitosh at liri... prap sht liri, sht shum e muar, por kur derdh shum gjak, humb shum. Lufta e Kosovs ishte shum e mundimshme, e lodhshme, shum e mrzitshme, na mori viktima, por m n fund dolm fitues. Edhe Kosova u pavarsua. Edhe gjith kto momentet e fundit kan vshtirsi, t cilat po e prcjellin si shpallja e njanshme, jo e dyanshme etj., por Gjykata Ndrkombtare e Drejtsis e dha t drejtn ton. Ana jon shpallet e pavarur, jo n kundrshtim me t drejtn ndrkombtare. Njkohsisht, edhe Shqipria po shkon paralel me antarsimin n NATO dhe liberalizmin e vizave s shpejti, rrugn q e bri Shqipria, “Rruga e Kombit” themi ne - jan kto disa integrime pr kombin shqiptar. Po, ne, brenda pr brenda nj integrim kulturor na mungon.