Origjina e universit
Sipas popujve Boshongo te Afrikes Qendrore ne fillim ekzistonte vetem erresira uji dhe Zoti i madh Bumba. Bumba nje dite nga nje dhimbje e forte stomaku vjell Diellin. Dielli thau nje pjese te ujit duke nxjerre ne pah pjese toke. Ende ne dhimbje te forta stomaku Bumba vjell serish duke nxjerre kete here Henen Yjet dhe pastaj disa kafshe leopardin krokodilin breshken dhe me ne fund njeriun.
Ky mit i krijmit te Gjithesise si shume te tjere perpiqet te jape pergjigje per pyetjen qe ne te gjithe ngreme. Pse jemi ketu Nga kemi ardhur ne Pergjigjja qe jepet ne pergjithesi eshte se njerezit kane nje origjine relativisht te koheve te fundit sepse kjo gje duhet te kete qene e qarte edhe ne kohe te hershme se raca njerezore eshte zhvilluar ne saje te permiresimit ne njohuri dhe teknologji. Keshtu qe origjina e races njerezore nuk mund te kete qene shume e gjate sepse ne rast te kundert ajo do te kishte perparuar edhe me shume. Per shembull sipas Peshkopit Usher Libri i Zanafilles vendos krijimin e Gjithesise ne oren 9 ne mengjes me date 27 tetor te vitit 4004 BC. Nga ana tjeter objekte te tilla si malet dhe lumenjte kane ndryshuar shume pak gjate kohes se ekzistences se races njerezore. Keto objekte ishin menduar si nje sfond i vazhdueshem i jetes dhe per me teper se kane ekzistuar ne shekuj si nje peisazh bosh ose eshte menduar se jane krijuar ne te njejten kohe sikurse edhe raca njerezore.
Megjithate jo gjithkush ishte i lumtur me idene se Gjithesia kishte nje fillim. Per shembull Aristoteli me i famshmi prej filozofeve greke besonte se Gjithesia kishte ekzistuar pergjithmone. Dicka e perjetshme eshte me e persosur se dicka e krijuar. Ai sugjeroi qe arsyeja qe ne shohim perparim ne racen njerezore ishte fakti se permbytjet ose fatkeqesite e tjera natyrore e kane kthyer ne menyre te perseritur qyteterimin ne fillimet e tij. Motivimi per te besuar ne nje Gjithesi te perjetshme eshte deshira per te shmangur nderhyrjen Hyjnore per te krijuar Gjithesine dhe perparimin e saj. Nga ana tjeter ata qe besonin se Gjithesia kishte nje fillim e perdorin ate si nje argument per ekzistencen e Perendise si shkak i pare apo force levizese kryesore e Gjithesise.
Nese dikush beson se Gjithesia kishte nje fillim pyetja qe shtrohet eshte qarte Cfare ka ndodhur para fillimit Cfare bente Zoti perpara se te krijonte kete bote A mos valle Ai po pergatiste Ferrin per njerezit qe bejne pyetje te tilla Problemi nese Gjithesia kishte apo jo nje fillim ishte nje shqetesim i madh per filozofin gjerman Immanuel Kant . Ai e ndjeu se kishte kontradikta logjike ne kete gje. Ne qofte se Gjithesia kishte nje fillim pse u desh te prisnim nje kohe te pafund para se te kishim fillimin Ai e quajti kete gje teze. Nga ana tjeter ne qofte se Gjithesia kishte ekzistuar pergjithmone pse u desh te prisnim nje kohe te pafund per te arritur fazen e tanishme Ai e quajti kete gje antiteze. Qofte teza ashtu edhe antiteza varen thelbesisht nga supozimi i Kantit se bashku me pothuajse te gjithe bashkohesit e tij se koha ne vetvete ka karakter absolut. Kjo eshte njelloj si te thuash se vijme nga nje e kaluar e pafund dhe shkojme ne nje te ardhme te pafund ne menyre te pavarur nga fakti nese Gjthesia ekziston apo jo.
Ky parim eshte ende ne mendjen e shume shkencetareve te sotem. Megjithate ne 1915 Einstein-i paraqiti ne qarqet akademike europiane teorine e tij revolucionare Relativitetin e Pergjithshem. Ne kete teori hapesire-koha nuk eshte absolute pra nuk eshte me nje sfond i fiksuar i ngjarjeve ne kontinumin kater-permasor. Ne kete teori hapesira dhe koha jane madhesi dinamike te cilat jane formuar nga energjia dhe lenda ne Gjithesi. Keto madhesi jane percaktuar ne kuader te ekzistences se Gjithesise keshtu qe nuk ka asnje kuptim logjik te flasim per kohen para krijimit te Gjithesise. Kjo eshte njelloj si te kerkojme nje pike e cila ndodhet ne Jug te Polit te Jugut
Nese Gjithesia ne thelb eshte e pandryshueshme ne kohe sic pergjithesisht mendohej nga shkencetaret para viteve 1920 nuk do te kishte arsye qe koha te mos percaktohej ne menyre arbitrare larg ne te kaluaren. Cdo i ashtuquajtur fillim i Gjithesise do te jete artificial dhe ne kete kuptim dikush mund te shtrije historine e Gjithesise prapa ne kohe te hershme. Ne kete menyre mund te themi se Gjithesia u krijua vitin qe shkoi muajin e kaluar ose dje por me te gjitha kujtimet dhe deshmite fizike duket si te ishte shume me e vjeter. Kjo gje ngre shqetesime te thella filozofike rreth kuptimit te ekzistences. Personalisht do te merrem me kete gje duke pranuar ate qe eshte quajtur perafrim pozitivist apo filozofi pozitiviste . Thelbi e filozofise pozitiviste qendron ne faktin se ne interpretojme te dhenat qe marrim nga shqisat tona ne baze te nje modeli qe ne kemi ngritur per Gjithesine. Ne kete menyre nuk mund te pyesim nese modeli paraqet realitetin. Pyetja qe mund te bejme eshte a funksionon ky model apo jo. Nje model thuhet se eshte nje model i mire ne qofte se se pari ai interpreton nje game te gjere te vezhgimeve te kryera dhe fakteve eksperimentale ne kushtet e nje modeli te thjeshte dhe elegant dhe se dyti ne qofte se modeli ben parashikime te caktuara qe mund te verifikohen apo te hidhen poshte prej eksperimentit.
Duke u bazuar ne filozofine pozitiviste mund te krahasohen dy modele te Gjithesise nje model sipas te cilit Gjithesia u krijua vitin e kaluar dhe nje model ne te cilin Gjithesia ka ekzistuar shume me gjate se nje vit. Modeli ne te cilin Gjithesia ka ekzistuar per shume kohe mund te shpjegoje gjera te tilla si binjaket identik qe kane nje kauze te perbashket ne kohera te hershme ndersa modeli ne te cilin Gjithesia eshte krijuar vitin e kaluar nuk mund te shpjegoje keto ngjarje. Pra themi se modeli i pare eshte me i mire. Ne filozofine pozitiviste nuk mund te ngreme pyetje te tipit A ka ekzistuar vertet Gjithesia perpara apo thjesht na shfaqet keshtu. Ne filozofine pozitiviste kjo eshte e njejta gje.
Ne nje Gjithesi statike nuk ka nje pike te percaktuar natyrshem si fillim. Situata ndryshoi ne menyre radikale rreth viteve 1920 kur astrofizikani i famshem Edwin Hubble filloi vezhgimet me nje teleskop 10 inc ne malin Wilson California.
Hubble zbuloi se yjet nuk jane te shperndara ne menyre uniforme ne te gjithe hapesiren por jane mbledhur se bashku ne grupe te medha te quajtura galaktika.
Duke matur driten qe vinte nga galaktikat Hubble arriti te percaktoje shpejtesite e levizjes tyre. Ai priste qe shume galaktika te vinin drejt nesh dhe po ashtu shume te tjera te ishin duke u larguar. Kjo gje do te sillte si pasoje nje Gjithesi te pandryshueshme me kalimin e kohes. Por per habine e tij Hubble gjeti se gati te gjitha galaktikat jane duke u larguar nga ne pasi ai mati zhvendosjen e drites qe vinte nga galaktikat dhe kjo zhvendosje ishte drejt se kuqes dhe referuar efektit Doppler burimi i drites largohet nga marresi me nje shpejtesi qe percaktohet nga zhvendosja e frekuences. Per me teper ai zbuloi se sa me larg nesh te ishin galaksite aq me shpejt ato largoheshin prej nesh. Gjithesia nuk eshte statike ne kohe sikurse te gjithe mendonin ne ate kohe ajo eshte ne zgjerim . Distanca midis galaktikave te largeta vjen duke u rritur me kalimin e kohes.
Zgjerimi i Gjithesise ishte nje nga zbulimet me te rendesishme shkencore te shekullit te 20 apo te cdo shekulli. Ky zbulim transformoi ne menyre radikale debatin nese Gjithesia kishte nje fillim apo jo. Ne qofte se galaktikat jane duke u larguar prej nesh kohe me pare ato duhet te kene qene mjaft afer me njera-tjetren. Nese shpejtesia e tyre konsiderohet konstante ato do te kene qene te gjitha ne nje vend rreth 15 miliarde vjet me pare. A ishte ky fillimi i Gjithesise
Shume shkencetare jane ende te pakenaqur me nje Gjithesi qe ka nje fillim sepse duket sikur kjo gje nenkupton se ligjet e fizikes thyhen. Disa mund te angazhojne nje agjenci e jashtme te cilen per lehtesi e quajme Zot per te percaktuar se si e pati fillimin Gjithesia. Disa te tjere kane avancuar duke propozuar teori ne te cilat Gjithesia eshte ne zgjerim ne kohen e sotme por nuk ka nje fillim. Nje nga keto teori eshte Steady State Theory e propozuar nga Bondi Gold dhe Hoyle ne 1948.
Ne Steady State Theory ideja eshte qe vec largimit te galaktikave kemi edhe formimin prej materies te galaktikave te reja te shperndara ne menyre uniforme ne te gjithe hapesiren. Ne kete menyre Gjithesia ka ekzistuar pergjithmone dhe na shfaqet e njejte ne cdo kohe. Kjo veti e fundit ka nje virtyt te madh nga pikepamja pozitiviste mund te jape nje parashikim te caktuar i cili mund te verifikohet me ane te vezhgimit. Grupi i radio-astronomise ne Cambridge nen udheheqjen e Martin Ryle ne fillim te viteve 1960 beri nje studim te burimeve te radiovaleve. Ata arriten ne perfundimin se keto burime jane te shperndara ne menyre uniforme neper qiell duke treguar se shumica e burimeve eshte jashte galaksise tone.
Steady State Theory parashikoi formen e grafikut te numrit te burimeve kundrejt fuqise se tyre. Por vezhgimet treguan se burimet ishin me te dobeta se sa ishin parashikuar nga teoria duke arritur ne perfundimin se densiteti i burimeve ishte me i larte ne te kaluaren. Kjo eshte ne kundershtim me supozimin baze te Stady State Theory sipas te cilit cdo gje ishte konstante ne kohe. Per kete dhe te tjera arsye Steady State Theory u braktis.
Nje tjeter perpjekje per te shmangur nje Gjithesi e cila ka nje fillim ishte sugjerimi se ka pasur nje faze te meparshme kontraktuese te Gjithesise por per shkak te rrotullimit dhe parregullsive lokale materia ne Gjithesi nuk eshte perqendruar e gjitha ne te njejten pike. Ne kete menyre pjese te ndryshme te materies do te shmangin njera-tjetren dhe Gjithesia do te jete serish ne zgjerim me nje densitet i cili mbetet i fundem. Dy shkencetare ruse Lifshitz dhe Khalatnikov kane vertetuar se nje tkurrje te pergjithshme pa pranine e nje simetrie te sakte gjithmone do te coje ne nje fryrje te Gjithesise me densitet i cili mbetet i fundem. Ky rezultat ishte shume i pershtatshem per materializmit dialektik Marksist-Leninist sepse shmang mjaft pyetjeve te veshtira ne lidhje me krijimin e Gjithesise.
Kur Lifshitz dhe Khalatnikov publikuan pohimin e tyre Hawking ishte nje student 21-vjecar duke kerkuar dicka per te perfunduar tezen e tij te doktoratures. Hawking nuk i besoi te ashtuquajtures teorema Lifshitz-Khalatnikov dhe se bashku me Roger Penrose vendosen te zhvillonin teknika te reja matematikore per te studiuar kete ceshtje. Ata treguan se Gjithesia nuk mund te pesonte fryrje. Ne qofte se Teoria e Pergjithshme e Relativitetit e Einstein-it eshte e sakte atehere do te kete nje singularitet nje pike me dendesi dhe lakueshmeri te hapesire-kohes te pafundme pike ne te cilen koha pati fillimin e saj .
Provat e para eksperimentale per te konfirmuar idene se Gjithesia kishte nje fillim shume te dendur erdhen ne tetor 1965 disa muaj pas rezultatit te pare te Hawking ne lidhje me singularitetet me ane te zbulimit te nje sfondi te dobet mikrovalesh ne te gjithe hapesiren. Keto mikrovale jane te njejta si ato ne furrat tona me mikrovale por shume shume me pak te fuqishme. Keto mikrovale do te ngrohnin nje pica ne vetem -271.3 grade celsius gje qe nuk mjafton per te shkrire pican e jo me gatimin e saj. Te gjithe ne ne fakt mund te vezhgojme keto mikrovale duke vendosur televizorin ne nje kanal bosh. Disa perqind te pikave te bardha qe ne shohim ne ekran shkaktohen nga ky sfond i mikrovaleve. I vetmi interpretim i arsyeshem i ketij sfondi eshte se ky eshte nje rrezatimit i mbetur nga nje gjendje fillestare teper e nxehte dhe e dendur e Gjithesise. Me zgjerimin e Gjithesise rrezatimi eshte ftohur dhe sot shikojme vetem disa mbetje te zbehta te kesaj te kaluare perveluese.
Edhe pse teorema e singularitetit Hawking-Penrose parashikoi se Gjithesia kishte nje fillim ajo nuk e thote asgje lidhur me ate se si ka filluar Gjithesia. Ekuacionet e Relativitetit te Pergjithshem bien poshte ne pikat singulare. Keshtu qe teoria e Einstein-it nuk mund te parashikoje se si ka filluar Gjithesia por vetem se si do te zhvillohet pasi ajo ka filluar. Ne nje pike te tille kemi dy mundesi zgjedhje e para jane perfundimet e arritura nga Hawking-Penrose dhe e dyta eshte te pranojme qe Perendia zgjodhi menyren se si e pati fillimin Gjithesia arsyet e te ciles ne nuk mund ti kuptojme. Kjo ishte pikepamja e Papa Gjon Palit te II-te. Ne nje konference mbi kozmologjine te mbajtur ne Vatikan Papa u tha delegateve se ishte dakord per studimin e Gjithesise pas fillimit te saj por ata nuk duhet te hetojne ne lidhje me vete fillimin e Gjithesise per shkak se ky ishte momenti i Krijimit dhe rrjedhimisht eshte nje ceshtje ekskluzive e Zotit. Hawking si pjesemarres ne kete konference thote se ishte i kenaqur qe Papa nuk e kuptoi letren qe Hawking kishte paraqitur ne konference ku sugjeronte nje skenar se si Gjithesia kishte filluar. Une nuk dua qe mendimet e mia te sherbejne per te me dorezuar ne institucionet e inkuizicionit si Galileo shprehet Hawking.
Interpretimi tjeter ai i perfundimeve te arritura nga rezultatet e Hawking-Penrose i cili mbeshtetet nga pjesa me e madhe e shkencetareve te sotem eshte se Teoria e Pergjithshme e Relativitetit bie poshte ne fusha shume te forta gravitacionale te cilat ekzistonin ne Gjithesine e hershme. Kjo teori duhet te zevendesohet nga nje teori me e plote. Ne kete perfundim arrijme edhe nisur nga fakti se Relativiteti i Pergjithshem nuk e merr ne konsiderate strukturen ne shkalle te vogel te materies qe qeveriset nga Teoria Kuantike . Kjo gje ne thelb nuk ka rendesi sepse shkalla e Gjithesise eshte shume e madhe ne krahasim me shkallet mikroskopike ne te cilat qeveris Teoria Kuantike e Fushes. Por kur Gjithesia ka patur permasat e Planck-ut permasa te rendit 10-33cm te dy shkallet jane te njejta dhe Teoria Kuantike duhet domosdoshmerisht te merret ne konsiderate.
Per te kuptuar origjinen e Gjithesise ne kemi nevoje te kombinojme Teorine e Pergjithshme te Relativitetit me Teorine Kuantike. Menyra me e mire per te bere kete gje eshte te perdorim idene e Feynman-it te nje shume sipas te gjitha historive te mundshme. Richard Feynman ishte nje personazh i gjalle i cili ka luajtur ne bateri bongo ne nje Strip-Club ne Pasadena dhe gjithashtu ishte nje fizikan i shkelqyer ne California Institute of Technology. Ai propozoi qe nje sistem kalon nga nje gjendje A ne nje gjendje B sipas cdo rruge apo historie te mundshme.
Cdo rruge apo histori ka nje amplitude apo intensitet te caktuar dhe probabiliteti i kalimit te sistemit nga A ne B jepet duke mbledhur amplitudat per cdo rruge te mundshme kalimi. Mund te kemi nje histori ne te cilen Hena eshte e perbere prej djathit blu por amplituda e kesaj gjeje eshte mjaft e ulet. Sigurisht kjo gje eshte nje lajm i keq per minjte.
Probabiliteti per nje gjendje te Gjithesise ne kohen e tashme jepet duke mbledhur te gjitha amplitudat sipas te gjitha historive qe arrijne ne kete gjendje. Por si fillojne keto histori ose rruge Kjo eshte pyetja origjines se Gjithesise ne nje tjeter forme. Do te kerkojme nje dekret nga Krijuesi se si filloi Gjithesia apo gjendjen fillestare te Gjithesise do e percaktojme nga nje ligj i shkences
Ne fakt kjo pyetje do te dilte edhe ne qofte se historite e Gjithesise i takojne nje te kaluare te pafund. Por kjo pyetje do te lindte shume me shpejt nese pranojme se Gjithesia filloi se ekzistuari vetem 15 miliarde vjet me pare. Problemi i asaj qe ka ndodhur ne fillim te gjithckaje eshte pak a shume si ceshtja e asaj qe ndodhi ne mesjete kur njerezit mendonin se bota ishte e sheshte. A eshte bota nje pjate te sheshte me detin qe derdhet nga buzet e kesaj pjate Une mendoj se jo. Mjaft njerez e kane testuar eksperimentalisht kete gje ndoshta pa e kuptuar. Ata i kane qene rreth botes dhe nuk kane rene poshte pasi kane arritur buzet e pjates.
Sic e dime te gjithe problemi i asaj qe mendohej per boten ne mesjete eshte zgjidhur kur njerezit kuptuan se bota nuk ishte nje pjate te sheshte por nje siperfaqe te lakuar. Megjithate problemi i kohes duket sikur eshte e ndryshe. Duket sikur koha eshte e ndare nga hapesira dhe eshte si nje model shinash hekurudhore. Nese ka nje fillim do te duhet me patjeter te jete dikush per te vendosur nisjen e trenave.
Teoria e Pergjithshme e Relativitetit e Einstein-it unifikoi kohen dhe hapesiren ne nje te vetme hapesire-kohen por koha ishte ende e ndryshme nga hapesira dhe ngjante si nje korridor i cili ose kishte nje fillim dhe nje mbarim ose ishte i pafundem. Megjithate kur Jim Hartle dhe S. Hawking kombinuan Relativitetin e Pergjithshem me Teorine Kuantike arriten ne perfundimin se ne kushte ekstreme koha mund te sillet si nje drejtim tjeter i hapesires. Kjo do te thote se mund te shpetojme nga problemi i nje kohe qe ka nje fillim ne menyre te ngjashme me shpetimin nga pikpamja mesjetare e nje bote me ane. Nese supozojme se fillimi i Gjithesise ishte si Poli i Jugut te Tokes me gjeresine gjeografike qe luan rolin e kohes Gjithesia do te filloje si nje pike ne Polin e Jugut. Duke levizur ne veri rrathet me gjeresi gjeografike konstante te cilat paraqesin madhesine e Gjithesise do te zgjerohen. Te pyesesh se cfare ka ndodhur para fillimit te Gjithesise eshte nje pyetje pa kuptim sepse nuk ka asgje ne jug te Polit te Jugut.
Koha e matur si shkalle e gjeresise gjeografike do te kete fillimin ne Polin e Jugut por Poli i Jugut eshte si cdo pike tjeter. Dikush mund te thote une kam qene ne Antarktide por jo ne Polin e Jugut.
Ligjet e Natyres qe veprojne ne Polin e Jugut veprojne dhe ne cdo vend tjeter. Kjo do te heqe kundershtimin mbi vjetersine e fillimit te Gjithesise ky do te jete nje vend ku ligjet e fizikes bien poshte. Fillimi i Gjithesise do te qeveriset nga ligjet e fizikes.
Tabloja e zhvilluar nga Jim Hartle dhe Stephen Hawking per nje krijim spontan kuantik te Gjithesise eshte pak a shume si formimi i flluskave te avullit ne ujin qe vlon.
Ideja eshte se rruget me te mundshme te krijmit te Gjithesise do te jene si siperfaqet e flluskave. Shume flluska te vogla do te shfaqen dhe pastaj do te zhduken serish. Keto do i korrespondojne mini-Gjithesive te cilat do te zgjerohen por do te tkurren kolaps perseri ndersa kane ende permasa mikroskopike. Ato jane Gjithesi alternative te mundshme por nuk jane me interes per shkak se nuk jetojne mjaftueshem per zhvillimin e yjeve galaktikave dhe jetes inteligjente. Megjithate disa nga flluskat e vogla do te rriten ne nje madhesi te caktuar ne te cilen ato jane te sigurta nga kolapsi. Ato do te vazhdojne te zgjerohen me nje shpejtesi gjithnje e me te madhe dhe do te formojne flluskat qe ne shohim ne ujin qe vlon. Ato i korrespondojne Gjithesive qe nisin te zgjerohen me nje shpejtesi gjithnje ne rritje. Ky quhet inflacion sikurse cmimet qe rriten cdo vit ne ekonomite boterore.
Rekordi boteror per inflacionin ishte ne Gjermani pas Luftes se Pare Boterore. Cmimet u rriten me nje faktor prej dhjete milion heresh ne nje periudhe prej 18 muajsh. Por kjo nuk eshte asgje ne krahasim me inflacionin ne fillimet e Gjithesise. Gjithesia u zgjerua me nje faktor miliarda e miliarda here ne nje fraksion sekonde. Ndryshe nga inflacioni ne cmime inflacioni ne fillimin e Gjithesise ishte nje gje shume e mire. Ky inflacion prodhoi nje Gjithesi shume te madhe dhe uniforme ashtu si ne e shohim sot. Megjithate Gjithesia nuk eshte plotesisht uniforme. Ne shumen sipas te gjitha historive te mundshme te universit histori te cilat kane parregullsi shume te vogla do te kemi nje probabilitet te larte per nje histori te Gjithesise plotesisht te rregullt dhe uniforme. Teoria parashikon se Gjithesia ne fillimin e saj ka te ngjare te kete patur jo-uniformitete te vogla. Keto parregullsi te universit te hershem do te kene si pasoje variacione te vogla ne intensitetin e sfondit te mikrovaleve matur ne drejtime te ndryshme. Ky sfond mikrovalesh eshte vezhguar nga sateliti MAP dhe rezultati i marre jep ato lloj variacionesh te cilat jane parashikuar nga teoria. Kjo gje konfirmon faktin se jemi ne rruge te drejte.
Ekzistenca e jo-uniformiteteve ne Gjithesine e hershme do te thote se disa zona do te kene densitet pak me te larte se disa zona te tjera. Terheqja gravitacionale suplementare e zonave me densitet me te larte do te ngadalesoje procesin e zgjerimit te kesaj zone dhe eventualisht mund te shkaktoje nje tkurrje te kesaj zone per te formuar me pas galaktikat dhe yjet. Pra nese shikojme me kujdes harten e mikrovaleve ajo ka pika blu ne te gjithe strukturen e Gjithesise. Kjo do te thote se Ne jemi produkt i fluktuacioneve kuantike ne Gjithesine e hershme. E pare ne kete forme Perendia vertete ka luajtur me zare
Ne njeqind vitet e fundit eshte bere nje progres i jashtezakonshem ne studimin e Gjithesise. Teoria e Pergjithshme e Relativitetit si dhe zbulimin i zgjerimit te Gjithesise shkerrmoqi pikepamjen e vjeter te nje Gjithesie statike. Ne vend te kesaj Relativiteti i Pergjithshem parashikoi se Gjithesia dhe vete koha do te fillojne ne Big Bang. Kjo teori gjithashtu parashikoi se koha do te kete nje fund dhe ky fund do te jete ne vrimat e zeza. Zbulimi i sfondit kozmik te mikrovaleve dhe vrojtimi i vrimave te zeza mbeshtesin keto konkluzione. Ky eshte nje ndryshim radikal ne pikepamjen tone per Gjithesine dhe realitetin ne vetvete.
Edhe pse Teoria e Pergjithshme e Relativitetit parashikoi se Gjithesia duhet te kete ardhur nga nje e kaluar ne te cilen lakimi i hapsire-kohes arrinte mbyllesine e saj nuk mund te parashikoje se si lindi Gjithesia prej Big Bang. Keshtu qe Relativiteti i Pergjithshem i vetem nuk mund te jape pergjigje per pyetjen themelore te kozmologjise Pse ekziston Gjithesia ne cmenyre ajo ka lindur Megjithate ne qofte se Relativiteti i Pergjithshem kombinohet me Teorine Kuantike kjo mund te beje te mundur te parashikojme se si filloi Gjithesia. Fillimisht ajo do te zgjerohet me nje shpejtesi gjithnje e me te madhe. Gjate kesaj periudhe inflacioniste martesa e dy teorive parashikon krijimin e fluktuacioneve te vogla te cilat do te cojne ne formimin e galaktikave yjeve dhe te gjitha strukturave te tjera ne Gjithesi. Kjo gje eshte konfirmuar nga vezhgimi i jo-uniformiteteve te vogla ne sfondin kozmik te mikrovaleve ekzaktesisht me te njejtat veti te parashikuara nga teoria. Pra duket se njezezimi eshte ne rruge te drejte per te kuptuar origjinen e Gjithesise edhe pse do te duhet akoma shume pune. Nje dritare e re per te kuptuar Gjithesine e hershme do te hapet kur ne te arrijme dedektimin e valeve gravitacionale apo kuanteve te bashkeveprimit gravitacional te quajtur gravitone. Valet gravitacionale perhapen lirisht qysh prej kohes se Gjithesise se hershme te papenguara nga nderhyrja e cfaredo lloj materiali.
Pavaresisht disa sukseseve te medha jo cdo gje eshte zgjidhur. Ne ende nuk e kemi arritur te kuptojme teorikisht zgjerimin e Gjithesise do te vazhdoje te zgjerohet ne menyre te pershpejtuar apo pas nje periudhe te gjate zgjerimi do te ngadalesohet. Pa kuptuar kete gje ne nuk mund te jemi te sigurt per te ardhmen e Gjithesise. A do te vazhdoje Gjithesia te zgjerohet pergjithmone A eshte inflacioni nje ligj i natyres A mos valle Gjithesia do te pesoje nje kolaps total duke perfunduar ne ate qe quhet Big Crunch Rezultatet e reja te marra nga vezhgimet dhe perparimet ne fushen teorike sa vijne e po behen me te dendura. Jemi shume afer momentit kur mund te japim pergjigje per pyetjet e vjetra sa vete njerezimi Pse jemi ketu Nga vijme nga ne
Pergatiti Ergys Rexhepi
Ky mit i krijmit te Gjithesise si shume te tjere perpiqet te jape pergjigje per pyetjen qe ne te gjithe ngreme. Pse jemi ketu Nga kemi ardhur ne Pergjigjja qe jepet ne pergjithesi eshte se njerezit kane nje origjine relativisht te koheve te fundit sepse kjo gje duhet te kete qene e qarte edhe ne kohe te hershme se raca njerezore eshte zhvilluar ne saje te permiresimit ne njohuri dhe teknologji. Keshtu qe origjina e races njerezore nuk mund te kete qene shume e gjate sepse ne rast te kundert ajo do te kishte perparuar edhe me shume. Per shembull sipas Peshkopit Usher Libri i Zanafilles vendos krijimin e Gjithesise ne oren 9 ne mengjes me date 27 tetor te vitit 4004 BC. Nga ana tjeter objekte te tilla si malet dhe lumenjte kane ndryshuar shume pak gjate kohes se ekzistences se races njerezore. Keto objekte ishin menduar si nje sfond i vazhdueshem i jetes dhe per me teper se kane ekzistuar ne shekuj si nje peisazh bosh ose eshte menduar se jane krijuar ne te njejten kohe sikurse edhe raca njerezore.
Megjithate jo gjithkush ishte i lumtur me idene se Gjithesia kishte nje fillim. Per shembull Aristoteli me i famshmi prej filozofeve greke besonte se Gjithesia kishte ekzistuar pergjithmone. Dicka e perjetshme eshte me e persosur se dicka e krijuar. Ai sugjeroi qe arsyeja qe ne shohim perparim ne racen njerezore ishte fakti se permbytjet ose fatkeqesite e tjera natyrore e kane kthyer ne menyre te perseritur qyteterimin ne fillimet e tij. Motivimi per te besuar ne nje Gjithesi te perjetshme eshte deshira per te shmangur nderhyrjen Hyjnore per te krijuar Gjithesine dhe perparimin e saj. Nga ana tjeter ata qe besonin se Gjithesia kishte nje fillim e perdorin ate si nje argument per ekzistencen e Perendise si shkak i pare apo force levizese kryesore e Gjithesise.
Nese dikush beson se Gjithesia kishte nje fillim pyetja qe shtrohet eshte qarte Cfare ka ndodhur para fillimit Cfare bente Zoti perpara se te krijonte kete bote A mos valle Ai po pergatiste Ferrin per njerezit qe bejne pyetje te tilla Problemi nese Gjithesia kishte apo jo nje fillim ishte nje shqetesim i madh per filozofin gjerman Immanuel Kant . Ai e ndjeu se kishte kontradikta logjike ne kete gje. Ne qofte se Gjithesia kishte nje fillim pse u desh te prisnim nje kohe te pafund para se te kishim fillimin Ai e quajti kete gje teze. Nga ana tjeter ne qofte se Gjithesia kishte ekzistuar pergjithmone pse u desh te prisnim nje kohe te pafund per te arritur fazen e tanishme Ai e quajti kete gje antiteze. Qofte teza ashtu edhe antiteza varen thelbesisht nga supozimi i Kantit se bashku me pothuajse te gjithe bashkohesit e tij se koha ne vetvete ka karakter absolut. Kjo eshte njelloj si te thuash se vijme nga nje e kaluar e pafund dhe shkojme ne nje te ardhme te pafund ne menyre te pavarur nga fakti nese Gjthesia ekziston apo jo.
Ky parim eshte ende ne mendjen e shume shkencetareve te sotem. Megjithate ne 1915 Einstein-i paraqiti ne qarqet akademike europiane teorine e tij revolucionare Relativitetin e Pergjithshem. Ne kete teori hapesire-koha nuk eshte absolute pra nuk eshte me nje sfond i fiksuar i ngjarjeve ne kontinumin kater-permasor. Ne kete teori hapesira dhe koha jane madhesi dinamike te cilat jane formuar nga energjia dhe lenda ne Gjithesi. Keto madhesi jane percaktuar ne kuader te ekzistences se Gjithesise keshtu qe nuk ka asnje kuptim logjik te flasim per kohen para krijimit te Gjithesise. Kjo eshte njelloj si te kerkojme nje pike e cila ndodhet ne Jug te Polit te Jugut
Nese Gjithesia ne thelb eshte e pandryshueshme ne kohe sic pergjithesisht mendohej nga shkencetaret para viteve 1920 nuk do te kishte arsye qe koha te mos percaktohej ne menyre arbitrare larg ne te kaluaren. Cdo i ashtuquajtur fillim i Gjithesise do te jete artificial dhe ne kete kuptim dikush mund te shtrije historine e Gjithesise prapa ne kohe te hershme. Ne kete menyre mund te themi se Gjithesia u krijua vitin qe shkoi muajin e kaluar ose dje por me te gjitha kujtimet dhe deshmite fizike duket si te ishte shume me e vjeter. Kjo gje ngre shqetesime te thella filozofike rreth kuptimit te ekzistences. Personalisht do te merrem me kete gje duke pranuar ate qe eshte quajtur perafrim pozitivist apo filozofi pozitiviste . Thelbi e filozofise pozitiviste qendron ne faktin se ne interpretojme te dhenat qe marrim nga shqisat tona ne baze te nje modeli qe ne kemi ngritur per Gjithesine. Ne kete menyre nuk mund te pyesim nese modeli paraqet realitetin. Pyetja qe mund te bejme eshte a funksionon ky model apo jo. Nje model thuhet se eshte nje model i mire ne qofte se se pari ai interpreton nje game te gjere te vezhgimeve te kryera dhe fakteve eksperimentale ne kushtet e nje modeli te thjeshte dhe elegant dhe se dyti ne qofte se modeli ben parashikime te caktuara qe mund te verifikohen apo te hidhen poshte prej eksperimentit.
Duke u bazuar ne filozofine pozitiviste mund te krahasohen dy modele te Gjithesise nje model sipas te cilit Gjithesia u krijua vitin e kaluar dhe nje model ne te cilin Gjithesia ka ekzistuar shume me gjate se nje vit. Modeli ne te cilin Gjithesia ka ekzistuar per shume kohe mund te shpjegoje gjera te tilla si binjaket identik qe kane nje kauze te perbashket ne kohera te hershme ndersa modeli ne te cilin Gjithesia eshte krijuar vitin e kaluar nuk mund te shpjegoje keto ngjarje. Pra themi se modeli i pare eshte me i mire. Ne filozofine pozitiviste nuk mund te ngreme pyetje te tipit A ka ekzistuar vertet Gjithesia perpara apo thjesht na shfaqet keshtu. Ne filozofine pozitiviste kjo eshte e njejta gje.
Ne nje Gjithesi statike nuk ka nje pike te percaktuar natyrshem si fillim. Situata ndryshoi ne menyre radikale rreth viteve 1920 kur astrofizikani i famshem Edwin Hubble filloi vezhgimet me nje teleskop 10 inc ne malin Wilson California.
Hubble zbuloi se yjet nuk jane te shperndara ne menyre uniforme ne te gjithe hapesiren por jane mbledhur se bashku ne grupe te medha te quajtura galaktika.
Duke matur driten qe vinte nga galaktikat Hubble arriti te percaktoje shpejtesite e levizjes tyre. Ai priste qe shume galaktika te vinin drejt nesh dhe po ashtu shume te tjera te ishin duke u larguar. Kjo gje do te sillte si pasoje nje Gjithesi te pandryshueshme me kalimin e kohes. Por per habine e tij Hubble gjeti se gati te gjitha galaktikat jane duke u larguar nga ne pasi ai mati zhvendosjen e drites qe vinte nga galaktikat dhe kjo zhvendosje ishte drejt se kuqes dhe referuar efektit Doppler burimi i drites largohet nga marresi me nje shpejtesi qe percaktohet nga zhvendosja e frekuences. Per me teper ai zbuloi se sa me larg nesh te ishin galaksite aq me shpejt ato largoheshin prej nesh. Gjithesia nuk eshte statike ne kohe sikurse te gjithe mendonin ne ate kohe ajo eshte ne zgjerim . Distanca midis galaktikave te largeta vjen duke u rritur me kalimin e kohes.
Zgjerimi i Gjithesise ishte nje nga zbulimet me te rendesishme shkencore te shekullit te 20 apo te cdo shekulli. Ky zbulim transformoi ne menyre radikale debatin nese Gjithesia kishte nje fillim apo jo. Ne qofte se galaktikat jane duke u larguar prej nesh kohe me pare ato duhet te kene qene mjaft afer me njera-tjetren. Nese shpejtesia e tyre konsiderohet konstante ato do te kene qene te gjitha ne nje vend rreth 15 miliarde vjet me pare. A ishte ky fillimi i Gjithesise
Shume shkencetare jane ende te pakenaqur me nje Gjithesi qe ka nje fillim sepse duket sikur kjo gje nenkupton se ligjet e fizikes thyhen. Disa mund te angazhojne nje agjenci e jashtme te cilen per lehtesi e quajme Zot per te percaktuar se si e pati fillimin Gjithesia. Disa te tjere kane avancuar duke propozuar teori ne te cilat Gjithesia eshte ne zgjerim ne kohen e sotme por nuk ka nje fillim. Nje nga keto teori eshte Steady State Theory e propozuar nga Bondi Gold dhe Hoyle ne 1948.
Ne Steady State Theory ideja eshte qe vec largimit te galaktikave kemi edhe formimin prej materies te galaktikave te reja te shperndara ne menyre uniforme ne te gjithe hapesiren. Ne kete menyre Gjithesia ka ekzistuar pergjithmone dhe na shfaqet e njejte ne cdo kohe. Kjo veti e fundit ka nje virtyt te madh nga pikepamja pozitiviste mund te jape nje parashikim te caktuar i cili mund te verifikohet me ane te vezhgimit. Grupi i radio-astronomise ne Cambridge nen udheheqjen e Martin Ryle ne fillim te viteve 1960 beri nje studim te burimeve te radiovaleve. Ata arriten ne perfundimin se keto burime jane te shperndara ne menyre uniforme neper qiell duke treguar se shumica e burimeve eshte jashte galaksise tone.
Steady State Theory parashikoi formen e grafikut te numrit te burimeve kundrejt fuqise se tyre. Por vezhgimet treguan se burimet ishin me te dobeta se sa ishin parashikuar nga teoria duke arritur ne perfundimin se densiteti i burimeve ishte me i larte ne te kaluaren. Kjo eshte ne kundershtim me supozimin baze te Stady State Theory sipas te cilit cdo gje ishte konstante ne kohe. Per kete dhe te tjera arsye Steady State Theory u braktis.
Nje tjeter perpjekje per te shmangur nje Gjithesi e cila ka nje fillim ishte sugjerimi se ka pasur nje faze te meparshme kontraktuese te Gjithesise por per shkak te rrotullimit dhe parregullsive lokale materia ne Gjithesi nuk eshte perqendruar e gjitha ne te njejten pike. Ne kete menyre pjese te ndryshme te materies do te shmangin njera-tjetren dhe Gjithesia do te jete serish ne zgjerim me nje densitet i cili mbetet i fundem. Dy shkencetare ruse Lifshitz dhe Khalatnikov kane vertetuar se nje tkurrje te pergjithshme pa pranine e nje simetrie te sakte gjithmone do te coje ne nje fryrje te Gjithesise me densitet i cili mbetet i fundem. Ky rezultat ishte shume i pershtatshem per materializmit dialektik Marksist-Leninist sepse shmang mjaft pyetjeve te veshtira ne lidhje me krijimin e Gjithesise.
Kur Lifshitz dhe Khalatnikov publikuan pohimin e tyre Hawking ishte nje student 21-vjecar duke kerkuar dicka per te perfunduar tezen e tij te doktoratures. Hawking nuk i besoi te ashtuquajtures teorema Lifshitz-Khalatnikov dhe se bashku me Roger Penrose vendosen te zhvillonin teknika te reja matematikore per te studiuar kete ceshtje. Ata treguan se Gjithesia nuk mund te pesonte fryrje. Ne qofte se Teoria e Pergjithshme e Relativitetit e Einstein-it eshte e sakte atehere do te kete nje singularitet nje pike me dendesi dhe lakueshmeri te hapesire-kohes te pafundme pike ne te cilen koha pati fillimin e saj .
Provat e para eksperimentale per te konfirmuar idene se Gjithesia kishte nje fillim shume te dendur erdhen ne tetor 1965 disa muaj pas rezultatit te pare te Hawking ne lidhje me singularitetet me ane te zbulimit te nje sfondi te dobet mikrovalesh ne te gjithe hapesiren. Keto mikrovale jane te njejta si ato ne furrat tona me mikrovale por shume shume me pak te fuqishme. Keto mikrovale do te ngrohnin nje pica ne vetem -271.3 grade celsius gje qe nuk mjafton per te shkrire pican e jo me gatimin e saj. Te gjithe ne ne fakt mund te vezhgojme keto mikrovale duke vendosur televizorin ne nje kanal bosh. Disa perqind te pikave te bardha qe ne shohim ne ekran shkaktohen nga ky sfond i mikrovaleve. I vetmi interpretim i arsyeshem i ketij sfondi eshte se ky eshte nje rrezatimit i mbetur nga nje gjendje fillestare teper e nxehte dhe e dendur e Gjithesise. Me zgjerimin e Gjithesise rrezatimi eshte ftohur dhe sot shikojme vetem disa mbetje te zbehta te kesaj te kaluare perveluese.
Edhe pse teorema e singularitetit Hawking-Penrose parashikoi se Gjithesia kishte nje fillim ajo nuk e thote asgje lidhur me ate se si ka filluar Gjithesia. Ekuacionet e Relativitetit te Pergjithshem bien poshte ne pikat singulare. Keshtu qe teoria e Einstein-it nuk mund te parashikoje se si ka filluar Gjithesia por vetem se si do te zhvillohet pasi ajo ka filluar. Ne nje pike te tille kemi dy mundesi zgjedhje e para jane perfundimet e arritura nga Hawking-Penrose dhe e dyta eshte te pranojme qe Perendia zgjodhi menyren se si e pati fillimin Gjithesia arsyet e te ciles ne nuk mund ti kuptojme. Kjo ishte pikepamja e Papa Gjon Palit te II-te. Ne nje konference mbi kozmologjine te mbajtur ne Vatikan Papa u tha delegateve se ishte dakord per studimin e Gjithesise pas fillimit te saj por ata nuk duhet te hetojne ne lidhje me vete fillimin e Gjithesise per shkak se ky ishte momenti i Krijimit dhe rrjedhimisht eshte nje ceshtje ekskluzive e Zotit. Hawking si pjesemarres ne kete konference thote se ishte i kenaqur qe Papa nuk e kuptoi letren qe Hawking kishte paraqitur ne konference ku sugjeronte nje skenar se si Gjithesia kishte filluar. Une nuk dua qe mendimet e mia te sherbejne per te me dorezuar ne institucionet e inkuizicionit si Galileo shprehet Hawking.
Interpretimi tjeter ai i perfundimeve te arritura nga rezultatet e Hawking-Penrose i cili mbeshtetet nga pjesa me e madhe e shkencetareve te sotem eshte se Teoria e Pergjithshme e Relativitetit bie poshte ne fusha shume te forta gravitacionale te cilat ekzistonin ne Gjithesine e hershme. Kjo teori duhet te zevendesohet nga nje teori me e plote. Ne kete perfundim arrijme edhe nisur nga fakti se Relativiteti i Pergjithshem nuk e merr ne konsiderate strukturen ne shkalle te vogel te materies qe qeveriset nga Teoria Kuantike . Kjo gje ne thelb nuk ka rendesi sepse shkalla e Gjithesise eshte shume e madhe ne krahasim me shkallet mikroskopike ne te cilat qeveris Teoria Kuantike e Fushes. Por kur Gjithesia ka patur permasat e Planck-ut permasa te rendit 10-33cm te dy shkallet jane te njejta dhe Teoria Kuantike duhet domosdoshmerisht te merret ne konsiderate.
Per te kuptuar origjinen e Gjithesise ne kemi nevoje te kombinojme Teorine e Pergjithshme te Relativitetit me Teorine Kuantike. Menyra me e mire per te bere kete gje eshte te perdorim idene e Feynman-it te nje shume sipas te gjitha historive te mundshme. Richard Feynman ishte nje personazh i gjalle i cili ka luajtur ne bateri bongo ne nje Strip-Club ne Pasadena dhe gjithashtu ishte nje fizikan i shkelqyer ne California Institute of Technology. Ai propozoi qe nje sistem kalon nga nje gjendje A ne nje gjendje B sipas cdo rruge apo historie te mundshme.
Cdo rruge apo histori ka nje amplitude apo intensitet te caktuar dhe probabiliteti i kalimit te sistemit nga A ne B jepet duke mbledhur amplitudat per cdo rruge te mundshme kalimi. Mund te kemi nje histori ne te cilen Hena eshte e perbere prej djathit blu por amplituda e kesaj gjeje eshte mjaft e ulet. Sigurisht kjo gje eshte nje lajm i keq per minjte.
Probabiliteti per nje gjendje te Gjithesise ne kohen e tashme jepet duke mbledhur te gjitha amplitudat sipas te gjitha historive qe arrijne ne kete gjendje. Por si fillojne keto histori ose rruge Kjo eshte pyetja origjines se Gjithesise ne nje tjeter forme. Do te kerkojme nje dekret nga Krijuesi se si filloi Gjithesia apo gjendjen fillestare te Gjithesise do e percaktojme nga nje ligj i shkences
Ne fakt kjo pyetje do te dilte edhe ne qofte se historite e Gjithesise i takojne nje te kaluare te pafund. Por kjo pyetje do te lindte shume me shpejt nese pranojme se Gjithesia filloi se ekzistuari vetem 15 miliarde vjet me pare. Problemi i asaj qe ka ndodhur ne fillim te gjithckaje eshte pak a shume si ceshtja e asaj qe ndodhi ne mesjete kur njerezit mendonin se bota ishte e sheshte. A eshte bota nje pjate te sheshte me detin qe derdhet nga buzet e kesaj pjate Une mendoj se jo. Mjaft njerez e kane testuar eksperimentalisht kete gje ndoshta pa e kuptuar. Ata i kane qene rreth botes dhe nuk kane rene poshte pasi kane arritur buzet e pjates.
Sic e dime te gjithe problemi i asaj qe mendohej per boten ne mesjete eshte zgjidhur kur njerezit kuptuan se bota nuk ishte nje pjate te sheshte por nje siperfaqe te lakuar. Megjithate problemi i kohes duket sikur eshte e ndryshe. Duket sikur koha eshte e ndare nga hapesira dhe eshte si nje model shinash hekurudhore. Nese ka nje fillim do te duhet me patjeter te jete dikush per te vendosur nisjen e trenave.
Teoria e Pergjithshme e Relativitetit e Einstein-it unifikoi kohen dhe hapesiren ne nje te vetme hapesire-kohen por koha ishte ende e ndryshme nga hapesira dhe ngjante si nje korridor i cili ose kishte nje fillim dhe nje mbarim ose ishte i pafundem. Megjithate kur Jim Hartle dhe S. Hawking kombinuan Relativitetin e Pergjithshem me Teorine Kuantike arriten ne perfundimin se ne kushte ekstreme koha mund te sillet si nje drejtim tjeter i hapesires. Kjo do te thote se mund te shpetojme nga problemi i nje kohe qe ka nje fillim ne menyre te ngjashme me shpetimin nga pikpamja mesjetare e nje bote me ane. Nese supozojme se fillimi i Gjithesise ishte si Poli i Jugut te Tokes me gjeresine gjeografike qe luan rolin e kohes Gjithesia do te filloje si nje pike ne Polin e Jugut. Duke levizur ne veri rrathet me gjeresi gjeografike konstante te cilat paraqesin madhesine e Gjithesise do te zgjerohen. Te pyesesh se cfare ka ndodhur para fillimit te Gjithesise eshte nje pyetje pa kuptim sepse nuk ka asgje ne jug te Polit te Jugut.
Koha e matur si shkalle e gjeresise gjeografike do te kete fillimin ne Polin e Jugut por Poli i Jugut eshte si cdo pike tjeter. Dikush mund te thote une kam qene ne Antarktide por jo ne Polin e Jugut.
Ligjet e Natyres qe veprojne ne Polin e Jugut veprojne dhe ne cdo vend tjeter. Kjo do te heqe kundershtimin mbi vjetersine e fillimit te Gjithesise ky do te jete nje vend ku ligjet e fizikes bien poshte. Fillimi i Gjithesise do te qeveriset nga ligjet e fizikes.
Tabloja e zhvilluar nga Jim Hartle dhe Stephen Hawking per nje krijim spontan kuantik te Gjithesise eshte pak a shume si formimi i flluskave te avullit ne ujin qe vlon.
Ideja eshte se rruget me te mundshme te krijmit te Gjithesise do te jene si siperfaqet e flluskave. Shume flluska te vogla do te shfaqen dhe pastaj do te zhduken serish. Keto do i korrespondojne mini-Gjithesive te cilat do te zgjerohen por do te tkurren kolaps perseri ndersa kane ende permasa mikroskopike. Ato jane Gjithesi alternative te mundshme por nuk jane me interes per shkak se nuk jetojne mjaftueshem per zhvillimin e yjeve galaktikave dhe jetes inteligjente. Megjithate disa nga flluskat e vogla do te rriten ne nje madhesi te caktuar ne te cilen ato jane te sigurta nga kolapsi. Ato do te vazhdojne te zgjerohen me nje shpejtesi gjithnje e me te madhe dhe do te formojne flluskat qe ne shohim ne ujin qe vlon. Ato i korrespondojne Gjithesive qe nisin te zgjerohen me nje shpejtesi gjithnje ne rritje. Ky quhet inflacion sikurse cmimet qe rriten cdo vit ne ekonomite boterore.
Rekordi boteror per inflacionin ishte ne Gjermani pas Luftes se Pare Boterore. Cmimet u rriten me nje faktor prej dhjete milion heresh ne nje periudhe prej 18 muajsh. Por kjo nuk eshte asgje ne krahasim me inflacionin ne fillimet e Gjithesise. Gjithesia u zgjerua me nje faktor miliarda e miliarda here ne nje fraksion sekonde. Ndryshe nga inflacioni ne cmime inflacioni ne fillimin e Gjithesise ishte nje gje shume e mire. Ky inflacion prodhoi nje Gjithesi shume te madhe dhe uniforme ashtu si ne e shohim sot. Megjithate Gjithesia nuk eshte plotesisht uniforme. Ne shumen sipas te gjitha historive te mundshme te universit histori te cilat kane parregullsi shume te vogla do te kemi nje probabilitet te larte per nje histori te Gjithesise plotesisht te rregullt dhe uniforme. Teoria parashikon se Gjithesia ne fillimin e saj ka te ngjare te kete patur jo-uniformitete te vogla. Keto parregullsi te universit te hershem do te kene si pasoje variacione te vogla ne intensitetin e sfondit te mikrovaleve matur ne drejtime te ndryshme. Ky sfond mikrovalesh eshte vezhguar nga sateliti MAP dhe rezultati i marre jep ato lloj variacionesh te cilat jane parashikuar nga teoria. Kjo gje konfirmon faktin se jemi ne rruge te drejte.
Ekzistenca e jo-uniformiteteve ne Gjithesine e hershme do te thote se disa zona do te kene densitet pak me te larte se disa zona te tjera. Terheqja gravitacionale suplementare e zonave me densitet me te larte do te ngadalesoje procesin e zgjerimit te kesaj zone dhe eventualisht mund te shkaktoje nje tkurrje te kesaj zone per te formuar me pas galaktikat dhe yjet. Pra nese shikojme me kujdes harten e mikrovaleve ajo ka pika blu ne te gjithe strukturen e Gjithesise. Kjo do te thote se Ne jemi produkt i fluktuacioneve kuantike ne Gjithesine e hershme. E pare ne kete forme Perendia vertete ka luajtur me zare
Ne njeqind vitet e fundit eshte bere nje progres i jashtezakonshem ne studimin e Gjithesise. Teoria e Pergjithshme e Relativitetit si dhe zbulimin i zgjerimit te Gjithesise shkerrmoqi pikepamjen e vjeter te nje Gjithesie statike. Ne vend te kesaj Relativiteti i Pergjithshem parashikoi se Gjithesia dhe vete koha do te fillojne ne Big Bang. Kjo teori gjithashtu parashikoi se koha do te kete nje fund dhe ky fund do te jete ne vrimat e zeza. Zbulimi i sfondit kozmik te mikrovaleve dhe vrojtimi i vrimave te zeza mbeshtesin keto konkluzione. Ky eshte nje ndryshim radikal ne pikepamjen tone per Gjithesine dhe realitetin ne vetvete.
Edhe pse Teoria e Pergjithshme e Relativitetit parashikoi se Gjithesia duhet te kete ardhur nga nje e kaluar ne te cilen lakimi i hapsire-kohes arrinte mbyllesine e saj nuk mund te parashikoje se si lindi Gjithesia prej Big Bang. Keshtu qe Relativiteti i Pergjithshem i vetem nuk mund te jape pergjigje per pyetjen themelore te kozmologjise Pse ekziston Gjithesia ne cmenyre ajo ka lindur Megjithate ne qofte se Relativiteti i Pergjithshem kombinohet me Teorine Kuantike kjo mund te beje te mundur te parashikojme se si filloi Gjithesia. Fillimisht ajo do te zgjerohet me nje shpejtesi gjithnje e me te madhe. Gjate kesaj periudhe inflacioniste martesa e dy teorive parashikon krijimin e fluktuacioneve te vogla te cilat do te cojne ne formimin e galaktikave yjeve dhe te gjitha strukturave te tjera ne Gjithesi. Kjo gje eshte konfirmuar nga vezhgimi i jo-uniformiteteve te vogla ne sfondin kozmik te mikrovaleve ekzaktesisht me te njejtat veti te parashikuara nga teoria. Pra duket se njezezimi eshte ne rruge te drejte per te kuptuar origjinen e Gjithesise edhe pse do te duhet akoma shume pune. Nje dritare e re per te kuptuar Gjithesine e hershme do te hapet kur ne te arrijme dedektimin e valeve gravitacionale apo kuanteve te bashkeveprimit gravitacional te quajtur gravitone. Valet gravitacionale perhapen lirisht qysh prej kohes se Gjithesise se hershme te papenguara nga nderhyrja e cfaredo lloj materiali.
Pavaresisht disa sukseseve te medha jo cdo gje eshte zgjidhur. Ne ende nuk e kemi arritur te kuptojme teorikisht zgjerimin e Gjithesise do te vazhdoje te zgjerohet ne menyre te pershpejtuar apo pas nje periudhe te gjate zgjerimi do te ngadalesohet. Pa kuptuar kete gje ne nuk mund te jemi te sigurt per te ardhmen e Gjithesise. A do te vazhdoje Gjithesia te zgjerohet pergjithmone A eshte inflacioni nje ligj i natyres A mos valle Gjithesia do te pesoje nje kolaps total duke perfunduar ne ate qe quhet Big Crunch Rezultatet e reja te marra nga vezhgimet dhe perparimet ne fushen teorike sa vijne e po behen me te dendura. Jemi shume afer momentit kur mund te japim pergjigje per pyetjet e vjetra sa vete njerezimi Pse jemi ketu Nga vijme nga ne
Pergatiti Ergys Rexhepi