Për vajzat e 80-s, kur u mungoi dashuria

Një roman me elementë autobiografikë, që sensibilizon shoqërinë shqiptare për të shkuarën, pse vajzat e viteve 80-90, asnjëherë nuk janë pyetur se çfarë ka ndodhur me to, pse janë përjashtuar dhe trauma postkomuniste në tre breza femrash sjellin shkrimtaren Lindita Arapi në Tiranë.

Zakonisht, me vdekjen bhen hesapet: o zbulohen t vrtetat, ose pas vdekjes gjithmon sht von pr t dashur dhe urryer. Nse kjo shnohet n mnyr absolute si sinor i nj t kaluare, si perceptim i nj shoqrie q nuk reagon, ather e tashmja do t ishte fantazm. Pr kt arsye “kjo e tashme mbetet e ngarkuar”, - thot poetja Lindita Arapi, e cila dje ishte n Tiran dhe n mjediset e vetme letrare, libraria “Friend’s book house”, tregoi se dy kapakt e librit t ri “Vajza me els n qaf”, nuk jan hapur m, q prej dits kur doli nga shtypi. Nj lloj frike letrare se mos gjrat duhen hequr a shtuar, ashtu si kishte punuar prej muajsh me botuesin e saj, Arjan Leka, dhe shkrimtarin Agron Tufa.

sht romani i par i Arapit, duke ndryshuar komunikimin letrar me lexuesin, pas katr librave me poezi. Ndonse Lindita tregon se sht n nj gjendje gjuhsore ku gjuha am dhe gjermanishtja i kan mbrritur t dyja njkohsisht n mbushjen e mendjes, prap se prap asaj fjala “nn” ia ka mbajtur kmbt drejt shqipes n shkrimin e romanit.

Poete, prozatore, estete, kjo shkrimtare ka energji artistike. sht e domosdoshme t vrehet kjo, pasi romani “Vajza me els n qaf” mbush vakuumin letrar n vend, pr ngjarjet tona. Romani prplaset me nj realitet q sht krejtsisht i jetuar, t paktn pr tre breza, duke grumbulluar etnosin, aspak t rrahur n komunizm.

Romani merr brezni femrash, nna, gruaja dhe vajza se si fati, ashtu si hija, ndjek deri n paranoj njra-tjetrn. far mund t ket mbetur pa thn nga komunizmi yn, askush nuk mund ta thot me saktsi, sepse burrat i kan shkruar librat e tyre, t burgut dhe rrfimet pr t vrtetn e tyre, duke u anashkaluar gjysma tjetr, t prerjes jetsore, si sht gruaja. Pr gjysmn tjetr, at q Adami e shkputi n zanafill nga brinja e tij, pr t’u
n nj, pra femrn, shkrimtart burra shqiptar e kan ln pothuaj n injorim t plot. Jo ngase ndoshta nuk donin apo s’u kishte dal parasysh nj histori e till, por pa dashje romani i Lindita Arapit godet n dy kahje: mendsin e trashguar t t bindurs dhe se si kjo mendsi reflektohet n brezni realitetesh, qoft dhe kjo letrare. Paradoksal sht dhe vet romani i Arapit; ajo na e shfaq nnn, gruan, vajzn nn nj gjendje nnshtrimi t vazhdueshm, duke vendosur nj psikologji anonime n t. Romani ka n qendr nj vajz t vogl, Lodjn. Jeta e saj, me elsin e varur n qaf, sht e kornizuar n nj dritare si e vetmja hapsir prej nga sheh n liri dritn. M tutje sht ajo pak natyr, dy metra gj, q e ndan nga absurdi q po ndrtonte nj shoqri e tr. Oborri letrar q sugjeron Arapi, sht krejtsisht zra grash, t cilat pshpritin, prjashtojn, prndjekin pr hir t diktatorit a diktaturs si rreth social e individual.

Pr ironi, ndoshta pr grat shqiptare i gjith sistemi komunist mund t injorohet nn nj vshtrim t leht historik; se si ato kan qen gjithnj t prndjekura, t nnshtruara pa kuptuar vetqenien, ekzistencn, vlern e tyre.

E lejon romani i Arapit ta hamendsojm kt arsye, si ekzistenc arketipale ku i ka ndodhur t jetoj femra shqiptare, si nj mjedis q nuk sht lodhur ndonjher pr ta jetuar e pr m tepr pr ta kuptuar veten si detyr sociale brenda saj.

Lodja sht vajza q rritet, adoleshentja, q n nj koh historike mund t’i takoj brezit t ‘80-s, e ‘90-s. Ky sht dhe prkimi me ekzaktsin reale t kohs s vet shkrimtares, q e ka
m t sigurt romanin si ngjarje t saj.

Pr ndjeshmrit q merr Lodja n kto vite, sht pikpyetja e madhe q ngre autorja e romanit. Romani e ndjek Lodjn deri n ngarkesn dhe lirimin e saj psikologjik. Ikja nga realiteti, si fenomen lirues, ndodh shum von, vetm pasi ky personazh sht mbarsur dhe na ka rrfyer se far ka rrjedhur n historin e saj.

sht nj rrfim i detyrueshm, gati me paramendim prej shkrimtares pr t krijuar sagn n nj roman q kalon shum shpejt, n rreth 230 faqe.

Vendosja e piktakimit me t kaluarn, aty ku buron e tashmja jon, sht zanafill romani. Por kur kjo e kaluar trhiqet si rrnj, shtrir thell, brenda nj zemre t bindur pr t marr me do mim jetn t plot, - i jep nj realitet magjik tregimit. Lodjs, q i prplaset n fytyr nj liri me perceptim krejt tjetr nga ’ka jetuar n vendin e saj, e gjen veten n nj kafaz, e mbrthyer n brengn e saj s cils vetm arsyen nuk ia di.

Pr kt mosh, Arapi thot se asnjher nuk sht pyetur far i ndodhi dhe pse kan qen gjithmon t prjashtuara!? Kjo sht arsyeja pse e ka kthyer n vendin e saj t lindjes, n qytetin D. Aty zbulon historin e nns s saj, Drita Lemanit, po n kt mjedis zbulon edhe historin e gjyshes s saj, Fatimes, si grua.

Drita, vajz e vogl q kishte prjetuar deri n makth, fare pran afr vdekjes, varjen e t atit nga diktatura, ku m t pakuptimta i ishin dukur thirrjet e turms, pr ekzekutim. Nj brez m hert, Fatimja sht gruaja e re q jetoi kaprcyellin e egr, at t ndarjes nga bajraqet dhe vendosjen e pushtetit komunist n Shqipri.

At e martojn duke e shitur te burri. Jeta e saj e par sht e lumtur, q zgjati vetm pak vjet, pr ta kthyer n kalvarin e gjat, deri n zhdukjen mistike t saj, n kodrn ku mori mallkimin gjith fshati i Gurkuqve dhe i futi pr her t par n ankth frike burrat. Nj zhbrje e papritur, sa edhe mistike pr t zbuluar far fshihej n psikologjin e tyre, si autoritet ndaj grave t bindura.

Nse jetn e nns s Lodjs, Drits, shkrimtarja e vendos n nj fmijri traumatike, ku prjeton n mnyr t pakuptimt, prej fmije, at pjes t errt t historis son, t komunizmit, prej gjyshes vjen prjetim i nj breznie tjetr. Kur sht grua.

Ndoshta kto jan pjest m romantike t asaj vuajtjeje t mbl q prshkruan Arapi n roman. Nj lirizm sugjestionues se si gruaja shihej prej burrave, aq m tepr kur ia vn t dyja kmbt n fyt. sht mosha kur Fatimja merr pikrisht traumn dhe mbyll brenda saj shtrngatn shpirtrore pa mundur t bj t prballoj mentalitetin zaptues t burrit n at koh. Ajo keqtrajtohet prej t afrmeve t saj, abuzohet mbi t, madje Arapi i afrohet dhe nj rasti t incestit, kur nj prej kushrinjve e provokon seksualisht . sht i pamshirshm ky prshkrim letrar. Fatimja rrihet, shitet sa her t duan. Nuk e ndan n kt pik nga asgj barbare se si shfaqen tutort e sotm, t cilt mbushin kontigjentin e prostitutave, duke trafikuar femrat. Romani rrjedh duke zbuluar nj mjedis etnografik t pazakont. Asnj shkrimtar nuk e ka
m par kt. Mnyrn se si kemi jetuar n diktatur, se sa shpejt u instalua klisheja e t jetuarit n fshatra dhe qytet, qoft dhe nga strukturimi i arkitekturs shpirtrore dhe asaj etnografike. Historia e Fatimes ose Fates, q e thrret m s shumti shkrimtarja, sht fatale. Por vetm e saj. Instinktivisht, duke pasur energjin e brendshme artistike dhe prirjen pr t hedhur drit, si shenj shpres dhe entuziazmi plot jet, Arapi i ka sjell nj djal n jet. sht shenja dhe motivi q e rrjedh historin, pr t mbrritur nga djali i Fates, Sadi, tek Lodja, e bija e tij.

Kush mund t krijoj iluzionin se romani i Arapit mund t hyj n letrsin e etiketuar femrore, pr shkak se aty sht protagonizmi femror mund ta ket gabim.

Romani i Arapit sht gjysma tjetr, pjesa e munguar. Gjendja shpirtrore e duhur pr t lidhur gjith trashgimin e ngjarjes son. Pr kt arsye, Sadi, i ati i Lodjs, sht nj njeri q prek ndjesit aq thell dhe paradoksalisht sikur mos t ket ekzistuar. N roman me vshtirsi krijohet gjendje emocionale apo ndonj prshkrim letrar shpirtror qoft mbi dashurin apo momente tragjike. Rrfimi i tyre bhet i ftoht, fjalt bhen gur duke treguar. Arapi na kthen, ndr rastet e pakta n romanin ton, individin jasht nj konteksti me psikologjin kolektive t soc-realizmit, q ka vazhduar kt