Permbytjet si shmanget katastrofa buxhetore

NgaARBEN MALAJ

Duket se fatkeqesite natyrore jane bere me te shpeshta dhe me katastrofike. Ato po sjellin efekte te renda sociale ekonomike dhe buxhetore. Perballimi i tyre do te behet gjithnje e me i veshtire edhe per taksapaguesit shqiptare. Parandalimi dhe reduktimi i pasojave te tyre eshte zgjidhja me e mire.
Cilat jane kostot me te medha dhe si mund te perballohen me mire ato
Ne kendveshtrimin afatshkurter kostot e ketyre katastrofave natyrore perfshijne mbeshtetjen e menjehershme sociale per te demtuarit. Ata duan ndihme ushqimore duan ndihme per pajisjet me jetike te dala jashte perdorimit ata duan ndihme te menjehershme per te rifilluar jeten normale ku nje vend te rendesishem merr edhe rifillimi i aktivitetit ekonomike.
Kosto te menjehershme mund te jene demtimet e institucioneve publike ku prioritare jane shkollat dhe qendrat shendetesore. Po ketu duhet te perfshihen edhe riparimet infrastrukturore te cilat pengojne apo veshtiresojne seriozisht levizjen e banoreve drejt qendrave te komunave bashkive dhe tregjeve. Ketu duhet te perfshihen edhe investimet apo riparimet e nevojshme per rrjetet e furnizimit me uje dhe energji.
Ne kostot joemergjente duhet te perfshihet kthimi ne normalitet te plote te jetes se perditshme te banoreve te zonave te demtuara te cilat mund te jene investime te domosdoshme por qe mund te kerkojne nje kohe me te gjate. Behet fjale jo thjesht per ti kthyer ne normalitet por edhe per ti bere balle cdo risku potencial per cdo situate te njejte ne te ardhmen.
Kostot afatgjate per te cilat gjithashtu puna duhet te filloje menjehere jane te gjitha studimet dhe investimet perkatese per te rritur aftesine parandaluese te ketyre katastrofave natyrore. Ketu kam parasysh permiresimin e menaxhimit te kaskades se Drinit studimi per sistemin shkarkues te prurjeve deri ne det investimet qe parandalojne permbytje te ketyre permasave studime dhe investime per persosjen e sistemit te kullimit dhe reduktimin ne maksimum te diteve nen uje te qyteteve komunave te shtepive te institucioneve publike dhe te fushave e aktiviteteve te tjera te biznesit te banoreve te ketyre zonave.
Si mund te ndahet me mire kostoja buxhetore e kesaj katastrofe dhe si mund te mbeshteten me mire studimet e investimet parandaluese
Si mund te ndahet kjo barre e rende buxhetore midis buxhetit te vitit 2010 buxhetit te vitit 2011 dhe buxheteve afatmesem 2011-2013
Vleresoj se kostot imediate te qartesuara me lart duhet te synohet te perballohen nga buxheti i vitit 2010 jo thjesht kostot sociale por edhe investimet imediate per shkollat qendrat shendetesore furnizimin me uje dhe infrastrukturen aty ku ajo pengon zona te caktuara.
Per keto kosto duhet te perdoren burimet e vitit 2010 se pari duke bllokuar perdorimin e cdo shpenzimi dhe investimi te paperdorur deri ne 30 nentor 2010. Paralajmeroj qe kjo nuk duhet te behet duke mos paguar shpenzime apo investime te kryera dhe te pafinancuara por vetem per shpenzime dhe investime te pakryera dhe qe nuk duhet te kryhen ne pjesen e mbetur te vitit. Te ngrihen shpenzimet operative per pjesen e mbetur te vitit dhe te rialokohen ne nje llogari speciale per kostot me emergjente. Ketu duhet perdorur menjehere fondi rezerve dhe fondi i kontigjences te paperdorura deri tani.
N.q.s. keto kosto nuk perballohen me keto burime per nderhyrjet emergjente ne infrastrukture te perdoren nje pjese e te ardhurave nga privatizimi shitja e licences per sherbimin 3G.
Per pjesen e investime publike te riakolohen investimet e pakryera gjate vitit duke riorientuar me shpejtesi ne investimet nderhyrese imediate ne riparimin e shkollave qendrave shendetesore ujesjellesve dhe infrastruktures me kritike.
Buxheti i vitit 2011. Ai nuk mund te ndryshohet pa u dekretuar. shte e veshtire te kthehet nga Presidenti i Republikes por duhet derguar urgjentisht nga Kuvendit tek Presidenti. Presidenti duhet ta dekretoje menjehere dhe me nenin qe hyn ne fuqi menjehere keshtu krijohet baza ligjore per ti bere ndryshimet perkatese.
Buxheti vitit 2011 duhet te rishikohet si ne pjesen e kostove sociale duhet te jete me i drejtperdrejte per banoret e zonave te permbytura ne te gjitha pjeset e vendit pasi pasojat e tyre per shkak te kostove te demtimeve te familjeve dhe bizneseve ata rrezikohen te perballen me nje papunesi dhe varferi ne rritje.
Buxheti vitit 2011 duhet urgjentisht te jape fondet e nevojshme per studimet e nevojshme per permiresimin e menaxhimit te gjithe elementeve infrastrukturore qe parandalon me mire permasat katastrofike te ketyre fatkeqesive natyrore dhe qe redukton sa me shume kohen e periudhave ne te cilat banoret ndodhen nen pasojat e fatkeqesive natyrore.
Njekohesisht buxheti i vitit 2011 duhet te alokoje me shume fonde per sistemin e pritave dhe te kullimit per te rikthyer sa me pare ne normalitet jeten ne keto zona.
Buxheti vitit 2011 duhet te beje rialokime te rendesishme per nderhyrjet ne infrastrukturen e demtuar ne te gjitha zonat e vendit duke bere nderhyrje te plote dhe cilesore ne rast te kundert pa rialokime investimesh do te kemi disa riparime siperfaqesore risqet do te jene me te medha ne situata te ngjashme ne te ardhmen.
Pas kryerjes se studimeve sa me profesionale per investimet e domosdoshme me karakter preventivues dhe permiresimin e sistemeve qe reduktojne permasat dhe ditet e katastrofave qeveria duhet te rishikoje edhe buxhetin afatmesem 2011-2013.
Ne varesi nga kostot e investimeve te domosdoshme te qartesuara nga studimet serioze qeveria ose mund te diskutoje me donatoret potenciale si BB BERZH dhe BEI duhet te kerkoje mbeshtetje nga fonde te BE-se por ndoshta mund te synoje deri ne nje konference donatoresh per ta vene ne nje zgjidhje me te qarte profesionale dhe sa me te menaxhueshem per nga kostot buxhetore nje strategji kombetare me reformat dhe investimet e domosdoshme ku do te duhen edhe fonde te donatoreve.
Ndoshta eshte koha te mbeshteten edhe projektet per te krijuar fonde rajonale per menaxhimin e krizave natyrore. Studime te tilla jane inciuar nga Banka Boterore. Ndoshta duhet pare edhe sistemi i sigurimit te pronave duke rritur ndergjegjesimin e sigurimit te tyre dhe duke ndare koston buxhetore te fatkeqesive natyrore edhe me skemat private te sigurimeve.
do vonese sot cdo zgjidhje siperfaqesore sot e situates se krijuar jo vone rrezikon te jete me e rende dhe deri e paperballueshme.
Jo rastesisht ne Gjermani u ndryshua deri kushtetuta duke ndaluar deficite te buxhetit kur ekonomia eshte ne ciklin normal dhe duke limituar nje deficit deri ne 2 jo vetem kur ekonomia eshte ne krize por edhe kur vendi preket nga nje katastrofe natyrore. Ky referim nuk synon te barazoje nivelin e deficit te lejuar por le te fillojme me pergjegjshmerine per te reduktuar deficitet dhe borxhin sepse po rriten ndjeshem risqet dhe kostot e katastrofave natyrore. Donatoret nuk do te na japin fonde falas ato do te jene simbolike ata mund te na ndihmojne me studime sa me shkencore dhe me burime financimi per investimet e shtrenjta te ketyre studimeve per te parandaluar dhe kufizuar permasat e katastrofave.
Ketu ka vend edhe diskutimi qe ne vitet normale te ekonomise te kemi deficite dhe borxhe sa me te kontrolluara qe ne rast krizash ekonomike apo katastrofa natyrore te mos rrezikohemi nga nje katastrofe edhe buxhetore.