Prishja e Shqipërisë me Kinën dhe skenarët që po luheshin në Ballkan
Gazeta analizon situatën në rajon, pas ndarjes së Tiranës nga Pekini. Si po luante Kina, përplasjet me Rusinë dhe lojërat e Enver Hoxhës
David A. Andelman
BEOGRAD – Kazani i politikës ballkanike po vlon sërish. Brenda në kazan ndodhet një përzierje shpërthyese e nacionalizmit, armiqësisë etnike dhe rivalitetit ideologjik, që ndizet nga ambiciet strategjike të fuqive të huaja. Në javët e fundit Shqipëria dhe Kina i dhanë fund miqësisë 20-vjeçare; Jugosllavia dhe Bullgaria janë në konflikt dhe Rumania me Jugosllavinë kanë nisur përgatitjet për një vizitë që do të zhvillohet këtë muaj nga udhëheqësi kinez, Hua Kuo Feng, vizita e parë e tij në Perëndim. Pasojat e ndryshimeve kanë krijuar boshllëqe të fuqishme, të cilat vetëm mund të intensifikojnë një seri manovrimesh për dy nga udhëheqësit kombëtarë më jetëgjatë të Europës, Josif Broz Titos në Jugosllavi dhe Enver Hoxhës së Shqipërisë.
I gjithë emri Ballkan ndjell mendime të errëta, shpeshherë luftëra vdekjeprurëse për pushtet, gjëmimet e të cilave shpesh ndihen larg, përtej kryeqyteteve gri, ku ata ndeshen.
Në Sarajevë, kryeqyteti i Bosnjës, pjesë e Jugosllavisë, vrasja e një duke austriak në vitin 1914 nga një fanatik serb, shkaktoi Luftën e Parë Botërore. Drithërimat e Luftës së Dytë Botërore ishin ndjerë fillimisht në Shqipëri: ky vend ishte zgjedhur nga Italia e Musolinit për zbarkimin e parë të saj drejt territoreve të huaja në Europë.
Shenjat e trazirave midis Shqipërisë dhe “garantuesit” (Kinës, - shën. Red.) të saj më të madh, vërtiteshin rreth e rrotull për disa kohë. Por, pak diplomatë ishin përgatitur për të papritura dhe thyerje të plotë që kur ajo kishte dalë në shesh muajin e fundit.
Ndarja Pekin-Tiranë
Javën e fundit Shqipëria botoi një letër të jashtëzakonshme prej 56 faqesh, ku tregonte pakënaqësitë e saja ndaj Kinës që nga fillimet e para të miqësisë së tyre, duke detajuar një linjë të veprimeve autoritare nga ana e Shqipërisë pikërisht për çështjen se si vëllai më i madh mund të menaxhojë çështjet e saj të brendshme dhe të jashtme. Letra që ngjalli një frikë në kufijtë e paranojës, demaskonte afrimin kinez me Bashkimin Sovjetik dhe flirtimet e vazhdueshme të Pekinit me Shtetet e Bashkuara dhe Perëndimin. Ajo dënonte “zellin e pazakontë” të Kinës për të ndërhyrë në çështjet e Ballkanit”.
Sigurisht, ndërhyrja është planifikuar në turin e kryetarit kinez Hua në Rumani dhe Jugosllavi, një vizitë gjithashtu e kundërshtuar hapur edhe nga Bashkimi Sovjetik, i cili vazhdon ta shikojë Ballkanin si terrenin e shtëpisë së tij. Kjo në vetvete është një arsye e mirë për vizitën kineze. Për shumë vjet, shmangia e zgjerimit sovjetik në Ballkan ka qenë një qëllim i politikës kineze në Europë. Po ashtu, ajo ka qenë një gur themeli i planeve strategjike të Perëndimit.
Pozitat strategjike
Portet e Adriatikut në Jugosllavi apo Shqipëri krijonin mundësinë e futjes së anijeve të çdo fuqie për të komanduar Mesdheun Lindor dhe Lindjen e Mesme. Sigurisht, Bashkimi Sovjetik do të dëshironte të rivendoste nëndetëset nukleare në bazën e ishullit të Sazanit, të ndërtuara 20 vjet më parë në bregdetin shqiptar, si dhe të merrte territorin detar në Vlorë, më i përdorshmi në të gjithë kontinentin. Linja më e shkurtër ajrore nga Bashkimi Sovjetik drejt Lindjes së Mesme kalon përmes Jugosllavisë dhe Shqipërisë.
Përgjatë shumë viteve, një Jugosllavi neutrale dhe një Rumani e pavarur në mendje i kanë siguruar Shqipërisë një jastëk mbrojtës prej pushtimit sovjetik. Nëntë vjet më parë, pas pushtimit të Çekosllovakisë, të drejtuar nga sovjetikët, Shqipëria shkoi aq larg, sa i ofroi asistencë ushtarake Jugosllavisë, në rast se vendi pushtohej nga Bashkimi Sovjetik. Që prej asaj kohe Shqipëria ka qenë mjaft e qetë rreth kësaj çështjeje, një reflektim ky që vinte nga ankthet të saj prej zgjerimit jugosllav dhe ndikimit në një masë të konsiderueshme të minoritetit shqiptar gjithnjë në rritje në Jugosllavi, me një popullsi që mbetej shumë të varfër. Çështja e minoriteteve është një çelës kyç te problemet ballkanike.
Konfliktet ballkanike
Për shumë vjet Bullgaria ka përdorur minoritetin maqedonas që të mbajë kufijtë e saj me Jugosllavinë të blinduar, si një pikënisje për të denoncuar qeverinë e Titos. Gjatë luftës civile të Greqisë, e cila vazhdoi pas Luftës së Dytë Botërore, Bullgaria dhe Jugosllavia, që më vonë ishin aleatë të devotshëm të Stalinit, përdorën çështjen etnike që të ndihmojnë partizanët komunistë në kufirin midis Greqisë dhe Maqedonisë. Javën e kaluar zyrtarët jugosllavë akuzuan Bullgarinë, e cila tani është aleatja më e ngushtë e Bashkimit Sovjetik, se po ringjall çështjen maqedonase, e cila përkon me vizitën e zotit Hua dhe me çrregullimet në Shqipëri. Moska, vetëm për të mos humbur nga kjo situatë, njëherësh nisi denoncimin ndaj politikës rumune në drejtim të minoritetit të saj Bessarabian, i cili është i shpërndarë nëpër Moldavi, vend ky në kufi me Bashkimin Sovjetik. Bukureshti do të jetë ndalesa e parë për kryetarin kinez Hua.
Shqipëria në qendër të vëmendjes
Por, pjesa më e madhe e manovrave diplomatike dhe propagandës përfshiu Shqipërinë. Për shumë vjet, qeveria “Hoxha” ka refuzuar të gjitha fuqitë e mëdha një e nga një; të parët Shtetet e Bashkuara, pastaj Bashkimin Sovjetik dhe tani Kinën. Ky vend dhe shtete të tjera duhet të mbushin vakuumin e krijuar nga largimi i ndihmës dhe këshilltarëve kinezë. Megjithëse, plotëson nevojat e saj në bujqësi dhe është prodhuese e qymyrit dhe naftës, Shqipëria për një kohë të gjatë është mbështetur në burimet e jashtme për zhvillimin e teknologjisë industriale, e cila është e vetmja shpresë për ta nxjerrë vendin e vetëm në Europë nga gjendja mesjetare në të cilën ndodhet tani. Tashmë është duke u krijuar një linjë për të zëvendësuar Kinën. Është raportuar se po nisin diskutimet në Uashington rreth mundësisë së rifillimit të bisedimeve me Shqipërinë. Shumë diplomatë të akredituar në Tiranë, por që jetojnë në Beograd, besojnë se Bashkimi Sovjetik shumë shpejt do të bëjë një hedhje të fortë drejt Shqipërisë, jo në mënyrë të drejtpërdrejtë, por duke përdorur dy aleatët e saj; Vietnamin dhe Kubën. Dy javë më parë, gjatë një konference të zhvilluar në Beograd, zëvendëspresidenti i Kubës, Carlos Rafael Rodriguez shprehu “solidaritetin” e tij me Shqipërinë në lidhje me konfliktin me Kinën. Vendet europiano-perëndimore, e veçanërisht Greqia, Italia, Belgjika, Danimarka dhe Gjermania Perëndimore po shikojnë mundësitë për lidhje ekonomike më të mëdha me Shqipërinë. Përgjatë viteve të fundit, qeveria “Hoxha”, në mënyrë të heshtur, ka përmirësuar lidhjet tregtare me këto vende. Çështja e minoritetit grek që banon në Jug të Shqipërisë është zgjidhur dhe lidhjet tregtare dhe diplomatike me Greqinë kanë rifilluar; sakaq është hapur një linjë ajrore midis Athinës dhe Tiranës. Megjithëse çështja e dëmshpërblimeve të luftës është akoma e pazgjidhur me Gjermaninë Perëndimore, njoftohet se kanë nisur kontaktet tregtare në një nivel jozyrtar.
Atje ka shumë pengesa për vendosjen e lidhjeve midis qeverisë staliniste në Tiranë me Lindjen dhe Perëndimin, ku pjesa më e madhe e tyre janë të karakterit ideologjik. Në përzgjedhjen dhe refuzimin padronëve, zoti Hoxha, një individualist tipik ballkanik, nuk është nxituar kurrë. Edhe në këtë periudhë të vonë ai duket se nuk do t’i ndryshojë mënyrat e tij.
Shkrimi është publikuar në “The New York Times” më 6 gusht 1978
Autori i shkrimit është korrespondent i “The New York Times”-it, i vendosur në Beograd
Titulli është redaksional: Titulli origjinal është: “Same players, New sides in age-old Balkan game”
Përgatiti: Albert Gjoka
15 Prill 2008
David A. Andelman
BEOGRAD – Kazani i politikës ballkanike po vlon sërish. Brenda në kazan ndodhet një përzierje shpërthyese e nacionalizmit, armiqësisë etnike dhe rivalitetit ideologjik, që ndizet nga ambiciet strategjike të fuqive të huaja. Në javët e fundit Shqipëria dhe Kina i dhanë fund miqësisë 20-vjeçare; Jugosllavia dhe Bullgaria janë në konflikt dhe Rumania me Jugosllavinë kanë nisur përgatitjet për një vizitë që do të zhvillohet këtë muaj nga udhëheqësi kinez, Hua Kuo Feng, vizita e parë e tij në Perëndim. Pasojat e ndryshimeve kanë krijuar boshllëqe të fuqishme, të cilat vetëm mund të intensifikojnë një seri manovrimesh për dy nga udhëheqësit kombëtarë më jetëgjatë të Europës, Josif Broz Titos në Jugosllavi dhe Enver Hoxhës së Shqipërisë.
I gjithë emri Ballkan ndjell mendime të errëta, shpeshherë luftëra vdekjeprurëse për pushtet, gjëmimet e të cilave shpesh ndihen larg, përtej kryeqyteteve gri, ku ata ndeshen.
Në Sarajevë, kryeqyteti i Bosnjës, pjesë e Jugosllavisë, vrasja e një duke austriak në vitin 1914 nga një fanatik serb, shkaktoi Luftën e Parë Botërore. Drithërimat e Luftës së Dytë Botërore ishin ndjerë fillimisht në Shqipëri: ky vend ishte zgjedhur nga Italia e Musolinit për zbarkimin e parë të saj drejt territoreve të huaja në Europë.
Shenjat e trazirave midis Shqipërisë dhe “garantuesit” (Kinës, - shën. Red.) të saj më të madh, vërtiteshin rreth e rrotull për disa kohë. Por, pak diplomatë ishin përgatitur për të papritura dhe thyerje të plotë që kur ajo kishte dalë në shesh muajin e fundit.
Ndarja Pekin-Tiranë
Javën e fundit Shqipëria botoi një letër të jashtëzakonshme prej 56 faqesh, ku tregonte pakënaqësitë e saja ndaj Kinës që nga fillimet e para të miqësisë së tyre, duke detajuar një linjë të veprimeve autoritare nga ana e Shqipërisë pikërisht për çështjen se si vëllai më i madh mund të menaxhojë çështjet e saj të brendshme dhe të jashtme. Letra që ngjalli një frikë në kufijtë e paranojës, demaskonte afrimin kinez me Bashkimin Sovjetik dhe flirtimet e vazhdueshme të Pekinit me Shtetet e Bashkuara dhe Perëndimin. Ajo dënonte “zellin e pazakontë” të Kinës për të ndërhyrë në çështjet e Ballkanit”.
Sigurisht, ndërhyrja është planifikuar në turin e kryetarit kinez Hua në Rumani dhe Jugosllavi, një vizitë gjithashtu e kundërshtuar hapur edhe nga Bashkimi Sovjetik, i cili vazhdon ta shikojë Ballkanin si terrenin e shtëpisë së tij. Kjo në vetvete është një arsye e mirë për vizitën kineze. Për shumë vjet, shmangia e zgjerimit sovjetik në Ballkan ka qenë një qëllim i politikës kineze në Europë. Po ashtu, ajo ka qenë një gur themeli i planeve strategjike të Perëndimit.
Pozitat strategjike
Portet e Adriatikut në Jugosllavi apo Shqipëri krijonin mundësinë e futjes së anijeve të çdo fuqie për të komanduar Mesdheun Lindor dhe Lindjen e Mesme. Sigurisht, Bashkimi Sovjetik do të dëshironte të rivendoste nëndetëset nukleare në bazën e ishullit të Sazanit, të ndërtuara 20 vjet më parë në bregdetin shqiptar, si dhe të merrte territorin detar në Vlorë, më i përdorshmi në të gjithë kontinentin. Linja më e shkurtër ajrore nga Bashkimi Sovjetik drejt Lindjes së Mesme kalon përmes Jugosllavisë dhe Shqipërisë.
Përgjatë shumë viteve, një Jugosllavi neutrale dhe një Rumani e pavarur në mendje i kanë siguruar Shqipërisë një jastëk mbrojtës prej pushtimit sovjetik. Nëntë vjet më parë, pas pushtimit të Çekosllovakisë, të drejtuar nga sovjetikët, Shqipëria shkoi aq larg, sa i ofroi asistencë ushtarake Jugosllavisë, në rast se vendi pushtohej nga Bashkimi Sovjetik. Që prej asaj kohe Shqipëria ka qenë mjaft e qetë rreth kësaj çështjeje, një reflektim ky që vinte nga ankthet të saj prej zgjerimit jugosllav dhe ndikimit në një masë të konsiderueshme të minoritetit shqiptar gjithnjë në rritje në Jugosllavi, me një popullsi që mbetej shumë të varfër. Çështja e minoriteteve është një çelës kyç te problemet ballkanike.
Konfliktet ballkanike
Për shumë vjet Bullgaria ka përdorur minoritetin maqedonas që të mbajë kufijtë e saj me Jugosllavinë të blinduar, si një pikënisje për të denoncuar qeverinë e Titos. Gjatë luftës civile të Greqisë, e cila vazhdoi pas Luftës së Dytë Botërore, Bullgaria dhe Jugosllavia, që më vonë ishin aleatë të devotshëm të Stalinit, përdorën çështjen etnike që të ndihmojnë partizanët komunistë në kufirin midis Greqisë dhe Maqedonisë. Javën e kaluar zyrtarët jugosllavë akuzuan Bullgarinë, e cila tani është aleatja më e ngushtë e Bashkimit Sovjetik, se po ringjall çështjen maqedonase, e cila përkon me vizitën e zotit Hua dhe me çrregullimet në Shqipëri. Moska, vetëm për të mos humbur nga kjo situatë, njëherësh nisi denoncimin ndaj politikës rumune në drejtim të minoritetit të saj Bessarabian, i cili është i shpërndarë nëpër Moldavi, vend ky në kufi me Bashkimin Sovjetik. Bukureshti do të jetë ndalesa e parë për kryetarin kinez Hua.
Shqipëria në qendër të vëmendjes
Por, pjesa më e madhe e manovrave diplomatike dhe propagandës përfshiu Shqipërinë. Për shumë vjet, qeveria “Hoxha” ka refuzuar të gjitha fuqitë e mëdha një e nga një; të parët Shtetet e Bashkuara, pastaj Bashkimin Sovjetik dhe tani Kinën. Ky vend dhe shtete të tjera duhet të mbushin vakuumin e krijuar nga largimi i ndihmës dhe këshilltarëve kinezë. Megjithëse, plotëson nevojat e saj në bujqësi dhe është prodhuese e qymyrit dhe naftës, Shqipëria për një kohë të gjatë është mbështetur në burimet e jashtme për zhvillimin e teknologjisë industriale, e cila është e vetmja shpresë për ta nxjerrë vendin e vetëm në Europë nga gjendja mesjetare në të cilën ndodhet tani. Tashmë është duke u krijuar një linjë për të zëvendësuar Kinën. Është raportuar se po nisin diskutimet në Uashington rreth mundësisë së rifillimit të bisedimeve me Shqipërinë. Shumë diplomatë të akredituar në Tiranë, por që jetojnë në Beograd, besojnë se Bashkimi Sovjetik shumë shpejt do të bëjë një hedhje të fortë drejt Shqipërisë, jo në mënyrë të drejtpërdrejtë, por duke përdorur dy aleatët e saj; Vietnamin dhe Kubën. Dy javë më parë, gjatë një konference të zhvilluar në Beograd, zëvendëspresidenti i Kubës, Carlos Rafael Rodriguez shprehu “solidaritetin” e tij me Shqipërinë në lidhje me konfliktin me Kinën. Vendet europiano-perëndimore, e veçanërisht Greqia, Italia, Belgjika, Danimarka dhe Gjermania Perëndimore po shikojnë mundësitë për lidhje ekonomike më të mëdha me Shqipërinë. Përgjatë viteve të fundit, qeveria “Hoxha”, në mënyrë të heshtur, ka përmirësuar lidhjet tregtare me këto vende. Çështja e minoritetit grek që banon në Jug të Shqipërisë është zgjidhur dhe lidhjet tregtare dhe diplomatike me Greqinë kanë rifilluar; sakaq është hapur një linjë ajrore midis Athinës dhe Tiranës. Megjithëse çështja e dëmshpërblimeve të luftës është akoma e pazgjidhur me Gjermaninë Perëndimore, njoftohet se kanë nisur kontaktet tregtare në një nivel jozyrtar.
Atje ka shumë pengesa për vendosjen e lidhjeve midis qeverisë staliniste në Tiranë me Lindjen dhe Perëndimin, ku pjesa më e madhe e tyre janë të karakterit ideologjik. Në përzgjedhjen dhe refuzimin padronëve, zoti Hoxha, një individualist tipik ballkanik, nuk është nxituar kurrë. Edhe në këtë periudhë të vonë ai duket se nuk do t’i ndryshojë mënyrat e tij.
Shkrimi është publikuar në “The New York Times” më 6 gusht 1978
Autori i shkrimit është korrespondent i “The New York Times”-it, i vendosur në Beograd
Titulli është redaksional: Titulli origjinal është: “Same players, New sides in age-old Balkan game”
Përgatiti: Albert Gjoka
15 Prill 2008