Punë të rëndë nostalgjie!
T vetmet gjra t vrteta, t cilat ne i marrim me vete, deri n fund jan ndjenjat tona, dashurit tona, urrejtjet tona dhe pasojat. Pyes veten: n fund t jets, ne far do t kemi ln jasht? Un mendoj se ne mund t largojm disa ndjenja, m pak urrejtje, disa prej pasioneve, por ... sidomos dashurin - sht kjo fjali thellsisht emblem n krijimtarin e nj poeti dhe eseisti rumun, Nikita Stanesku. Kur kemi besuar n letrsin rumune kan qen stilist, e letrar t rrall t gjuhs q i kan sjell n shqip, si Poradeci, Kuteli apo Asdreni deri tek pinjolli i fundit, Ardian Kyyku. Por n rastin e Stanesku vet Rumania tani e ka njohur t plot, pr shkak t ndarjes s papritur nga jeta e poetit. “Vepra t zgjedhura”, nga krijimtaria e plot e Staneskut vijn pr her t par n shqipe nga muzikant, Sokol Shupo q nostalgjia i ka dhn guximin, pas shum viteve t prkthej nga origjinali kt poet “t fjetur”. N mjediset e Ministris s Kulturs promovimi poetik n ditn evropiane t kulturs ka qen ndr rastet e pakta me sharm elitar, ku Shupo organizmin e ka kthyer n nj rast njohje t gjall t atmosfers artistike rumune. Nj video e instaluar nga poeti i gjall, pianistja Nora ashku me klasikt rumun riktheu nostalgjin e saj, si bashkstudente me Shupon n Konservatorin e Bukureshtit, n vitin 1978.
Shupo tha se prkthimin, prve kohs, e ka pasur mund, nj pun t rnd, pr t ruajtur origjinalitetin e poezis s Stanesku-t, q nuk toleron ngjyra jasht konotacionit t tij poetik. “Nuk kam
prshtatje. sht pun e shum viteve dhe sprov e par, ndaj sa mundet kam ruajtur si ritmin e poezis, ashtu edhe petkun tradicional q e vesh poezin e Stanesku-t, her pas here. Ka qen nj pun e rnd nostalgjie”. Poeti i nominuar nj her pr “Nobel”, ka mimin “Herder”, me nj vdekje t papritur (1933-1983), sht krahasuar me Mihal Emineskun.
E ksaj pjes t Ballkanit afrimitetin e tregoi shkrimtari Agron Tufa, i cili kritikn e prkthimit e ka lidhur me t vshtirn e fjals poetike t Stanesku-t. Paranteza e Tufs sht ndar mes njohjes s poezis s Stanesku-t n Shqipri, dhe n nj vokacion nacional t ksaj kulture n vendin ton me prfaqsues t tjer. I vetmi libr dhe ndr m t spikaturit, q ka hyr n Shqipri pas viteve ’90-t, prkthyer nga Aurel Plasari, sht poezia e Marin Soreskut.
T tjert jan botuar t fragmentarizuar. Nga poezia rumune n shqip, n Kosov ka prkthyer Rexhep Ismajli, ndrsa n Tiran, Kopi Kyyku. N fillim t shekullit XX, Tufa ka pozicionuar modelin q i dha avangards Stanesku me “gjuhn magjike”. Ky sht i vetmi poet q njohim nga poezia bashkkohore rumune, e vlersuar si poezi elitare, me nj gjuh konceptuale, n t ciln neomodernizmi e on drejt ideve. Duke ndalur ne estetikn e absurdizmit t poezis s Staneskut, Tufa ka prmbyllur faktin se nuk e bn surreale poezin, por nj realitet gjuhsor.
Pr nj marrdhnie, qoft gjuhsore dhe letrare, Ermir Nika, drejtor i letrave pran Ministris s Kulturs, ka ndalur n gjurmt dhe kontributet nga rumanishtja n shqipe, duke prmendur prkthimet e Gjergj Bubanit, Kutelit me botimin e tregimeve rumune, pa autor apo prkthimi i prfaqsuese klasik nga Dionis Bubani etj.
Nga vshtrimi politik se si letrsia ballkanike ka qndruar kaq e panjohur mes vetes, dje ky promovim u pa si nj orientim drejt vlerave prfaqsuese t ktyre anve.
Ndrsa potenca artistike e Stanesku-t edhe n Rumani tani botohet e plot. I konsideruar, si nga kritika letrare ashtu dhe nga publiku i gjer, si nj ndr shkrimtart m t njohur q ka pasur ndonjher gjuha rumune, t ciln ai vet e cilsonte si nj “bukuri hyjnore”, Nichita Stanescu, pr nga kndvshtrimi i periudhs, strukturs dhe forms, i prket poezis moderniste ose poezis neomoderniste rumune t viteve 1960-1970. Si do shkrimtar i madh, Nichita Stanescu sht i paprsritshm, pra ngjan vetm me vetveten dhe, prej disa kritikve letrar, si p.sh., Alexandru Condscu dhe Eugen Simion, vshtrohet si nj poet me nj gjersi, thellsi dhe intensitet t shquar, duke
pjes kshtu n kategorin shum t rrall t shpiksve linguistik dhe poetik.
sht nderuar me mime t shumta ndr t cilat “mimi Herder” dhe 4 her “mimi i Lidhjes s Shkrimtarve t Rumanis”. N vitin 1980 Nichita Stanescu nominohet pr “mimin Nobel pr Letrsin”.
Kali i madh
I pari i vdekur q kam ndeshur
qe nj kal
Prandaj, do her q dgjoj fjaln
vdekje,
para syve m fanepset nj kal.
Muzgut, kur t gjitha dritat nxitojn
drejt t zezs,
para syve m fanepset nj kal,
dhe kur tingulli i zrave zbehet
n vesh m troket nj gallop i dhembshur kali.
Dbora, kur shkul prej hunds s saj
t fundit fshehtsi t s gjelbrs s pemve,
sigurisht, kullotet nj kal,
dhe, sigurisht, aromat e vjeshts,
jan drmuar nn thundrn e zez
t t Madhit kal.
Hajde trupi im
i pabes, eja
s bashku mbi nj kal t kalrojm
t cilin do ta msojm t hingllij
dhe njherazi
t krcej mbi dy patkonj.