Rimbursimi, thembra e Akilit e sistemit të TVSH-së

Nga nj studim q u sht
kshillave q kan dhn misionet e FMN-s n vendet me t ardhura t ulta dhe t mesme nga nj grup studiuesish t London School of Economics, t bie n sy fakti se vetm 15 pr qind prej tyre i prkasin rimbursimit t TVSH-s dhe rrall her vihet re ndonj kshillim n lidhje me ndihmn q u duhet dhn bizneseve q operojn n kufijt e informalitetit n lidhje me pagimin e TVSH-s dhe tatimeve t tjera.

Tatimi mbi vlern e shtuar ose TVSH-ja si njihet rndom n gjuhn e prditshme, sht tatim mbi veprimet thelbsore t shitblerjes n ekonomi, q paguhet nga konsumatori. Pra, sht tatim indirekt dhe prbn nj prej burimeve kryesore t totalit t t ardhurave tatimore. Por sistemi i TVSH-s sht kompleks dhe si i till krkon nj rrugzgjidhje sa strategjike aq dhe realiste, me qllim q t inkurajohet dhe maksimizohet pjesmarrja e biznesit privat n nj proces efient t deklarimit dhe pagess s TVSH-s sepse zbatimi i sistemit t TVSH-s, n mjedisin e bizneseve private, ka implikime direkte kostot pr zbatimin e ligjit dhe zyrtarizimin (regjistrimin) e tyre pr arsye se sistemi i vetvlersimit, m sakt i deklarimit t TVSH-s pr t’u paguar mbi bazn e ktij vetvlersimi, krkon q bizneset pr shitjet e mallrave dhe/ose shrbimeve q bjn t prllogarisin edhe kreditimin e TVSH-s q ata kan paguar pr blerjen e tyre, nj proces kritik ky q lidhet me funksionimin n mnyr efektive t sistemit. Por q bizneset t bjn vetvlersimin duhet t ket kapacitetin e duhur pr sa i prket ndjekjes dhe mbajtjes s t dhnave financiare, gj q n pamje t pare duket e leht, por n praktik nuk sht e till pr shkak se bizneset n zbatimin e ligjit t TVSH-s ndeshen me nj kosto t shumfisht. E para sht vet vlera e tatimit; e dyta, sht kosto q krkohet pr t zbatuar ligjin pr TVSH pr sa i prket mbajtjes s t dhnave, deklarimit, pagesave, etj; dhe, e treta, sht ndikimi i TVSH-s mbi kapitalin e puns dhe rrjedhn e paras n dor. Kto kosto i kan uar tatimpaguesit e rregullt n prfundimin se e vetmja arsye pr t marr pjes n kt proces sht detyrimi pr t zbatuar ligjin pr TVSH-n. Pr tatimpaguesit q nuk prfshihen n procesin ligjor t zbatimit t TVSH-s, merret me mend se ata do t detyrohen ta bjn nj gj t till si rezultat i nxitjes q shkakton kreditimi i TVSH-s s paguar n zinxhirin e shitjeve dhe blerjeve. Eksportuesit, q prqindjen e TVSH-s n shitje e kan zero dhe bizneset e mdha prodhuese dhe importuese, kur investojn/blejn paguajn m shum TVSH n krahasim me TVSH-n q do t paguajn pr shitjet q do t bjn m pas. Pr kt arsye ata, pr nj shum t caktuar dhe koh t caktuar me ligj, fitojn t drejtn ligjore t’i krkojn administrats tatimore t’u kthej diferencn e TVSH-s s paguar m shum. Tek eksportuesit sasia e paguar m tepr pr TVSH lidhet direkt me bilancin tregtar dhe at valutor, ndrsa pr sa u prket tatimpaguesve q bjn investime, lidhet direkt me ruajtjen e rritjes ekonomike dhe punsimin, sepse n qoft se nuk rimbursohet TVSH-ja e paguar m shum n blerje, investimi bhet 20 pr qind m i shtrenjt. Prandaj, sigurimi i nj mekanizmi efektiv t rimbursimit t TVSH-s sht shum i rndsishm dhe i dobishm, sepse shrben si pr ta mbrojtur TVSH-n si tatim konsumi ashtu dhe pr t shmangur shtrembrimet n caktimin e burimeve, pr t mos
t mundur rnien e eksporteve dhe sasis s valuts s huaj q sjellin ato dhe t mos rritet papunsia. N praktikn e gjat t periudhs q nga 1 korriku i vitit 1996 e deri m sot, procesi i rimbursimit t TVSH-s sht ndeshur me probleme t mdha, pasi sistemi i TVSH-s “sht martuar” me elementin e faturave false, q krijojn vshtirsi pr funksionimin e tij. S pari, sepse pagesa e rimbursimit krijon mundsi q bizneset t mashtrojn dhe nuk kan t pakta rastet kur tatimpaguesit kan
krkesa pr rimbursim t TVSH-s mbi bazn e faturave false pr blerjet me TVSH. Metoda m e thjesht pr t
fatura false sht ajo e krijimit t firmave fantazm vetm pr t lshuar fatura tatimore pr shitje q nuk bhen kurr, por q shrbejn vetm pr rimbursimin e TVSH-s; mnyr tjetr mashtrimi sht fshehja e shitjeve t bra pr tregun e brendshm pr t mos u
objekt i TVSH-s ose lshimi i faturave tatimore t shitjes vetm pr t’u prdorur nga tatimpagues t tjer pr rimbursimin e TVSH-s; mnyra t tjera mashtruese jan, gjithashtu, prdorimi i faturave tatimore false t eksportit, faturave tatimore t blerjes pr furnizime t prjashtuara, ose fatura tatimore t blerjeve pr qllime private etj. S dyti, pr shkak t pushtetit q gzojn zyrtart tatimor n interpretimin dhe miratimin e rimbursimeve, ky pushtet bhet nj ftes e prhershme pr korrupsion. S treti, pr shkak t voness q u bn rimbursimeve administrata tatimore si rezultat i presionit q ushtron mosmbledhja e sasis s t ardhurave tatimore t parashikuara n buxhet. Pavarsisht rolit q luan secili nga kta faktor, bizneseve u krijohen probleme serioze n lidhje me rrjedhn e paras n dor, veanrisht kohve t fundit. Procesi i rimbursimit t TVSH-s, me kto probleme t mdha q ndesh, ka
q TVSH-ja, pjesrisht, t kthehet nga nj tatim mbi konsumatorin n nj tatim mbi prodhimin dhe, n kt mnyr, shtrembron transaksionet ndrmjetse dhe godit rnd konkurrueshmrin e eksportuesve, veanrisht, eksportuesit e rinj, q fillimisht kan kosto t larta, sepse rimbursimi i TVSH-s nga nj nxits pozitiv kthehet n nj nxits negativ. T mos harrohet se n kushtet aktuale t ndikimit t krizs ekonomike botrore mbi ekonomin e vendit, bizneseve prodhuese dhe eksportuese u krkohet rritja e prodhimit dhe eksporteve. N kto kushte, pr t nxitur rimbursimin e TVSH-s, s fundi, Kuvendi i Shqipris miratoi nj amendament n ligjin “Pr procedurat tatimore n Republikn e Shqipris”, i cili prkufizon t drejtn ligjore q ka do biznes pr t marr prgjigje brenda 30 ditve, pasi ka
nj krkes pr rimbursim, prndryshe biznesi ka t drejtn ligjore t mos paguaj detyrimet rrjedhse pr TVSH ose pr tatime t tjera, por ende nuk ka dal udhzimi prkats n zbatim t ktij amendamenti, ka nnkupton se ai nuk mund t zbatohet. Praktika n t tilla raste, si rezultat i mungess s procedurave dhe dykuptimsis, dshmon me fakte konkrete se n raport me amendamentin e paraprmendur, efienca e procesit t rimbursimit n vetvete sht zvogluar nga keqprdorimi i pushtetit t disa zyrtarve tatimor pr sa i prket interpretimit dhe miratimit t rimbursimeve, si prej presionit q ushtron mbledhja e t ardhurave tatimore t parashikuara n buxhet, ashtu dhe mungesa e kapacitetit profesional t bizneseve n plotsimin e dokumentacionit, mungess s informacionit t duhur ligjor n procesin e rimbursimit t TVSH-s. N kt mnyr, rimbursimi i TVSH-s sht ende molla e sherrit ndrmjet bizneseve t sektorit privat dhe administrats tatimore, sepse nga njra an bizneset e sektorit privat kan nevoj t rimbursohen n kohn e duhur dhe, nga ana tjetr, administrata tatimore me t drejt ka nevoj t mbshtetet n dokumente dhe informacion t sakt. N kto rrethana bizneset e humbasin besimin tek administrata tatimore dhe te vet sistemi i TVSH-s, gj q dshmon pse bizneset motivohen pr t prdorur metodat antiligjore t evazionit dhe mashtrimit tatimor (t prmendura m lart), pr t cilt administrata tatimore dhe segmentet e lufts kundr krimit t organizuar, jo rrall, kan sjell prova dhe dshmi t pamohueshme. Pr t luftuar kto metoda antiligjore, Kuvendi i Shqipris miratoi edhe nj sr shtesash dhe ndryshimesh t tjera n ligjin “Pr procedurat tatimore n Republikn e Shqipris” ose, m sakt, nj seri masash shtrnguese, kryesisht, gjobat n lidhje me kuponat tatimor si dhe disa masa administrative n lidhje me luftn kundr korrupsionit n administratn tatimore. Por, n kushtet e nj administrate tatimore t patrajnuar si duhet nga pikpamja profesionale, veanrisht, si rezultat i lvizjeve t shpeshta t menaxherve drejtues t saj n vitet 2005 – 2010, duke mos harruar faktin se masa t tilla jan prdorur m hert pa ndonj rezultat, vihet re se sht rritur risku i efektivitetit t zbatimit t tyre n praktik. Prfshirja e nj segmenti t gjer biznesesh t sektorit privat, q ndodhen n brezin q ndan biznesin e vogl nga biznesi i mesm ose nga kufiri i informalitetit, natyrisht, e ka rritur shum volumin e puns q krkohet n lidhje me kontrollin tatimor pr kreditimin dhe, veanrisht, pr rimbursimin e TVSH-s, ndrkoh q burimet e administrats tatimore, si gjithnj, mbeten po ato. N rrethana t tilla sht merret me mend se sa mund t rritet risku i zbatimit t ligjit pr TVSH-n pr shkak t arbitraritetit t zyrtarve tatimor, si dhe hapsirs s veprimtaris korruptive ndrmjet zyrtarve tatimor dhe bizneseve. Ka shum rndsi t konsiderohet jo vetm nj vlersim i mirfillt i kapacitetit t administrats tatimore, por gjithashtu dhe ai i kapacitetit t sektorit privat pr sa i prket zbatimit t ligjit pr TVSH. Kur bhet vlersimi i kapacitetit t sektorit privat, duhen konsideruar dy shtje t rndsishme: e para, n ciln shkall e prdorin kontabilitetin dhe mbajtjen e t dhnave financiare bizneset private dhe, e dyta, mos vall kostot e zbatimit t ligjit pr TVSH-n, pr nj ose disa kategori biznesesh, jan shum t mdha? N pamje t par, duket sikur nj politik e till tatimore kufizon lirin ekonomike dhe, shpesh, ka qen ky shkaku kryesor q bizneset e rregullta i jan drejtuar sektorit informal t ekonomis, i cili dihet tashm se funksionon sipas ligjeve t pashkruara. Prandaj thjeshtimi i procedurave t deklarimit dhe rimbursimit, duke prcaktuar nj periudh t prshtatshme, sht mjaft e rndsishme n lidhje me koston e zbatimit t ligjit pr TVSH-n. Rimbursimet e TVSH-s jan
pika kye e tensionit ndrmjet administrats tatimore, sektorit privat dhe qeveris, kryesisht pr shkak t kapacitetit t pamjaftueshm t administrats tatimore pr t’i
rimbursimet n kohn e duhur. N kt kuptim, nj angazhim m i fort pr bashkpunim midis sektorit privat dhe administrats tatimore mund ta ndihmonte m mir procesin e reforms tatimore, sepse do t rriste klimn e besimit dhe kompromisit ndrmjet tyre. Prvoja dshmon se n administrimin e TVSH-s kan qen ato administrata tatimore, t cilat kan vrtetuar se sistemet m efektive dhe efiente t rimbursimit jan ato q (I) arrijn t bjn dallimin ndrmjet pretendentve me nj histori pozitive n zbatimin e ligjit t TVSH-s dhe atyre me nj histori t varfr; (II) atyre q kan prdorur kontrollet para krkesave pr rimbursimin e TVSH-s me nj risk t madh, n krahasim me rimbursimet me risk t vogl dhe (III) atyre q kan prcaktuar shkalln sipas gjasave t riskut q shoqron do pretendim pr rimbursim. Prkundrejt ksaj prvoje, tiparet e dshirueshme pr politikn tatimore t vendeve n zhvillim dhe n tranzicion jan:

n mbajtja e numrit t tatimpaguesve pr TVSH n at nivel q mund t menaxhohet nga administrata tatimore, gj q prcaktohet nga prcaktimi i pragut t qarkullimit vjetor t tatimpaguesit;

n aplikimet pr regjistrimin pr qllime t TVSH-s duhet t jen subjekt edhe i identifikimit dhe verifikimeve t tjera, me qllim q t parandalohen tregtart fiktiv t hyjn n sistemin e TVSH-s;

n vendosja e sistemeve t prshtatshme t monitorimit dhe parashikimit, si dhe krijimit n nivele t mjaftueshme t fondeve n dispozicion pr t plotsuar t gjitha krkesat e drejta pr rimbursimin e TVSH-s;

n prpunimi i krkesave pr rimbursimin e TVSH-s t bhet brenda periudhs s prcaktuar me ligj q nga dita e dorzimit t krkess;

n kujdesi pr rimbursimet e TVSH-s s kohve t fundit;

n kompensimi i rimbursimit t TVSH-s t bhet me an t detyrimeve pr tatime t tjera;

n prioriteti t’i jepet rimbursimeve t TVSH-s pr eksportuesit;

n verifikimi i krkesave pr rimbursim t bhet pjes e nj programi kontrolli tatimor m t gjer;

n trajtim preferencial pr eksportuesit me histori t mir t zbatimit t legjislacionit tatimor;

n sanksione t prshtatshme pr tatimpaguesit q falsifikojn faturat pr qllime t rimbursimit t pamerituar t TVSH-s;

n procedura t qarta apelimi n lidhje me rimbursimin e TVSH-s;

n sigurimi i shrbimeve t veanta pr tatimpaguesit q krkojn rimbursimin e TVSH-s.

N disa vende, pr nj shum t konsiderueshme pr rimbursimin e TVSH-s, krkohet certifikimi i tyre nga ekspertt kontabl, t cilt ligji pr TVSH i ndshkon deri dhe me heqjen e licencs n rast se ata prfshihen n veprimtari t paligjshme n procesin e rimbursimit t TVSH-s n qoft se nj gj e till vrtetohet nga administrata tatimore. Transparenca gjithashtu luan nj rol thelbsor n prmirsimin e marrdhnieve ndrmjet biznesit privat dhe administrats tatimore, q interesohen s bashku pr t njjtin qllim: zvoglimin e kostove t zbatimit t ligjit pr TVSH-n. Duhet thn qart dhe pa hezitim: prfitimet e funksionimit t nj sistemi t suksesshm t TVSH-s shkojn prtej rritjes s t ardhurave tatimore, veanrisht, pr sa i prket ndikimit pozitiv mbi veprimtarit prodhuese (q japin vler t shtuar). Pra, shtja e rimbursimit t TVSH-s m shum flet pr nj problem t rregullimit t sistemit n trsi sesa pr nj rregullim t nj shtjeje t veant.