Sebepi Kadareja

Nje nisme e klubit letrar te Pen Qendres shqiptare dje ka risjelle ne vemendje sproven e Kadarese Mosmarreveshja ese qe u promovua ne diten e pare te panairit te librit 2010.

Ftesa ka mberritur nga presidentja e kesaj qendre Entela Kasi e vendosur ne nje panel te ftuarish me botuesin e Onufrit Bujar Hidhrin perfaqesuesin e Ministrise se Kultures Ermir Nika dhe nje nga personazhet e sproves poetin Sadik Bejko.

Salla e Ministrise se Kultures qe sherben per te tilla sebepe ishte e mbushur plot. Ishte si dukej nje kuriozitet me teper shqiptar sa letrar se cdo mund te thuhej tjeter per Kadarene ne kete 75-vjetor po cdo thuhej dhe per ata vete meqe fjala e shkrimtarit eshte gjithmone profetike dhe se per ngjarjet e janarit mund te kishte ndonje mesazh. Por edhe se ne salle ai qe do fliste domosdo do kishte fatin te thoshte fjalen e tij prej intelektuali per kete kohe te eger politike Pervec botuesit Hudhrit qe per fat foli i pari te tjeret zor se gjenin lidhje me kumtesat me adekuatin apo ritmin e brendshem qe rreh jeta prej shkrimtari me historite e Shqiperise. Hudhri duke ditur qarte detyrat e tij prej botuesi di si te drejtoje audiencen duke shpjeguar gjithnje me sqime cfare e shoqeron Kadarene ne proceset krijuese.

Per Mosmarreveshjen Hudhri tha se Kadare ka punuar gjate mbi esene dhe se kjo nuk tregon se shkrimtari nuk nxiton ne proceduren e tij te shkrimit. Sipas botuesit ky liber ishte i nevojshem per kontekstin kur doli dhe se sprova ne vetvete nuk njeh lexues te medhenj. Por sipas Hudhrit Mosmarreveshja e Kadarese dallon per temen e mprehte ne lidhje me publikun shqiptar. Kadare jeton me historine e ketij populli-ishte si duket detyra perfaqesuese e botuesit per te percjelle ne fjalen e tij. Ndersa beri te ditur se per dy muaj eshte gati ribotimi i dyte i esese qe shkrimtari do ta pasuroje me fakte te reja me besimin se do te luaje rol emancipues ne vetedijen e shqiptareve. Fjalet plot besim nga botuesi si garanci per lexuesin ishin Kadare jep pa doreza atmosferen shqiptare nuk eshte i ndikuar ne cfare shihet si mendim i pavarur vezhgon jetet shqiptare nga larthellip Madje dhe ngjarjet e 21 janarit e kane atmosferen ne kete sprove. Fjala e fundit e botuesit Kadareja mund te befasoje per te vertetat prish klishene e rrefimit por tregon qarte se ky njeri jeton me Shqiperine.

Ndonese degjohej shume pak deri ne radhet e fundit te salles perfaqesuesi i Ministrise se Kultures Ermir Nika shkon ne nje mendje me botuesin se ky liber i Kadarese eshte krejtesisht nje veper personale e pa ndikim me kendveshtrim krejt origjinal. Zeri i mberritur nga Nika fliste edhe per Kadarene si mbartes i identitetit mbartes i nje memorieje jo vetem individuale. Deri ketu interesi dukej me se modest per nje takim promovues. Te tjeret qe erdhen me pas duket se nen tavanin e ministrise kerkonin vrimen se ku duhej te dukej e cara e madhe jona si shqiptare. Ne fakt muri i salles kishte marre pak lageshtire dhe kornizat e dritareve po e leshonin nga pak levozhgen e gelqeres. Mes ketij vezhgimi fjala e gjuhetarit Xhevat Lloshi rrihte te thoshte mendime te reja dhe pak provokuese per sallen e ish-Lidhjes se asnje model vepre nuk i pershtatet vepres se Kadarese. Per shembull thote Lloshi fjalet e reja vepra e shkrimtarit e tera eshte nje fjale e re. Permbledhtas Lloshi thote me ton te sigurt hulumtimi si prej zbuluesi se Kadare ka shkelur shtigje te pakonsumuara gjuha e Kadarese nuk eshte ajo e kaluar ka pasuruar format e rrefimit letrar Ismail Kadare eshte clirues i gjuhes e solli ne nje gjendje te re se kete hapesire sherben per tu shfrytezuar studiuesit mos te perfshihen si dikur ne monotoni kumtesash se pika qe meriton te vecohet eshte se Kadareja ka pasur bindjen se shqipja ia ploteson kerkesat e krijimit. Vete Kadare pak a shume i paska thene gjuhetarit Gjuha shqipe me sherben si me nevojitet Dhe ja me ne fund hala qe u ngelet te gjithe gjuhetareve te sotem ne fyt eshte ceshtja e standardit gjuhes se njesuar shqipe te krijuar me lsquo72. Lloshi flet Kadare nuk i eshte shmangur qendrimit ndaj standardit. Pas kesaj fjalie gjithe oratoria e mesazhit te gjuhetarit godiste njerezit qe kane kundershtuar standardin duke u ndier i rebeluar pse disa jane shprehur se standardi eshte produkt i Enverit Krahasimin e asaj cfare ka provokuar debati per standardin Lloshi e ka banalizuar me ceshtjen e renditjes bunkereve te komunizmit. Goditja ndaj standardit te shqipes per Lloshin eshte nje kthim mbrapa e Shqiperise Me pas fjala e gjuhetarit ka kaluar ne mitin e Skenderbeut si nje paralele me gjuhen e arbrit - nje lidhje me te cilen gjuhetari e corientoi audiencen ne gjithe kete perzierje idesh brenda nje pengu te pashprehur per ceshtjet e gjuhes Lloshi njihet si nje nga gjuhetaret me liberale ne mendimet e tij dhe goditja e djeshme ndaj te gjitha debateve te bera per ceshtjen e shqipes se njesuar ishte e befasishme. Kujtojme se ky debat eshte bere i mprehte sidomos me botimin studimor te Arshi Pipes Politika e gjuhes ne Shqiperine socialiste. Deri me sot askush nuk eshte perballur me kete emer apo ti referohet si ide e mendim por gjuhetaret dhe gjithe sera e studiuesve e shmangin kete autor i cili eshte i vetmi dhe i pari qe na njeh me nje te vertete qe i takon fiziologjise sone asaj te folur te gjuhes qofte si liri por dhe si shkence manipulimi prej diktatures. Megjithate Lloshi e tha mesazhin e tij ne kurriz a ne sebep te librit te Kadarese ne idete pedante se shkrimtari gjenial ben gjuhen si Italia me Danten. Dhe ja ku kemi Kadarene gjuhen e tij - tha Lloshi. - Ky eshte kumti i Mosmarreveshjes - sqaroi Lloshi i ngazelluar se behej fjale per nje kunderpergjigje te fshehte ndaj te gjitha debateve per gjuhen dhe shkrimtaret e sotem per te shkruar ne liri ne kerkesen e tyre te arsyeshme te te shkruarit ne dialekt A ishte Kadare produkt gjuhesor i standardit meqe Lloshi e coi ne kete hulli mesazhin e tij - kjo mbetet ne dore te gjuhetareve te sotem nga nje prizem te vertetash e ndryshimesh te ashpra per shqipen.

Pas Lloshit fjalen e ka marre Josif Papagjoni kritik i teatrit qe ka vetedeklaruar se eshte nje nga kompromisaxhinjte e kryeqytetit e prape vazhdon te shkruaje recensa te beje fjalime me te njejtin patos pertej ketyre 20 viteve. Percapja e Papagjonit ishte rreth ferrit veteshkaterimit shnderrimit antropologjik nje analize e denje ideo-artistike per kete veper kombetare. Pasi lexoi fjalen per rreth 15 minuta gjithe vrull energji recensionisti me nje hak ndergjegjeje gati me zemerim dhe rebelim qe sdi pse te mberthyer ne emocionet qe po i shkaktonte kapercimi i epokave qe i jane shfaqur tek analizonte Mosmarreveshjen - Papagjoni eshte ulur i zverdhur krejtesisht U kthye serish tek podiumi nga ku referonte sikur harroi celularin a dicka u kishte ndodhur syzeve

Meqe emrin nuk e morem vesh nga prezantimi por nga njerezit afer radha i kaloi Dritan Hiles diplomat ne Ministrine e Jashtme dhe aktiv ne media ne te shkruar. Shqetesimi i Hiles ishte per regjistrimin fetar te popullsise duke iu referuar ngjarjes me te fundit cfare ndodhi ne veprimtarine e shoqates Omonia ne Korce ku nje zyrtar grek na nxori pretendime etnike jashteshqiptare mbi te cilin pati reagime partish sidomos asaj pjese qe u eshte mohuar toka cameve. Kisha autoqefale seshte me autoqefale - tha ashper Hila. Pretendimi per ta paraqitur Shqiperine si shumetnike kur dihet se 98 jane shqiptare eshte nje tentative ku do shenohet shkrirja e vijes kufitare. Sipas Hiles ky eshte synimi bashkekohor me i rrezikshem Ketu lidh vepren e Kadarese se Mosmarreveshja shenon edhe kete se cfare parashtron shkrimtari eshte nje kumt per keto arsye.

Fjalen e merr Maks Velo qe ngrihet ngadale me nje cope gazete ne dore per te treguar nje histori se sa mbrapa jemi Por fjala e Velos harrohet ne ca zemerime qe jane artikuluar shpesh prej tij si ndertime pa leje pallate pa plan etj. Karriget nga fundi i salles se ish-Lidhjes nisin e kercasin njerezit ngrene zerin si per tia nderprere madje dikush thote me ze te larte Sje ti me i mencem o Maksi dhe nja tre te tjere ikin lene sallen... Dhe Maksi pasi e kuptoi se njerezit po i dilnin jashte kontrollit per ta degjuar hidhet menjehere te thote se cfare shkroi e parashkroi Kadare. U zbut toni i Maksit kur nisi te thoshte fjale urtesie nuk behet Shqiperia me llafe po secili te behet njeri i mirehellip Mbaroi Maksi dhe presidentja e Pen Qendres Entela detyrohet te nderhyje duke permendur se ne karten e Pen Qendres thuhet se shkrimtari eshte i lire te thote fjalen Ne fakt Maksit nuk ia nderpreu njeri fjalen thjesht rebeluan cfare thoshte dhe tha cfare donte te thoshte

Pas ketij takimi te rralle por qe ndodh shpesh e me shpesh me kulturen tone te kumtesave qe behen te merzitshme monotone u dha lajmi se po pergatitet nje liber per Kadarene me rastin e 75-vjetorit te lindjes do te kete ne nje botim 75 mendime per te sa njerezore edhe letrare.

Takimi u mbyll me fjalen shume te shkurter te poetit Sadik Bejko njekohesisht sekretar i Pen Qendres shqiptare Mosmarreveshja eshte nje ese luksi por edhe kasaphane

Më shumë nga Kultura