Shanaj & Lako ribashkohen në Manastir
100-vjetori i Kongresit II t Manastirit nuk do t kaloj n heshtje. Po me festime, ashtu sikurse 100-vjetori i Kongresit I. Nga angazhimi i Qendrs Ndrkombtare t Kulturs “Arbnori”, n Manastir t Maqedonis u organizuan disa aktivitete. Ishte shtyr kjo dat, jo n 2-3 pill si prkon saktsisht data e shnuar, por nj jav m von, pr t respektuar Pashkt e katolikve.
Festimet nisn nj dit m par nga sheshi “Sknderbej”, pr t shkuar deri n Manastir, duke u ndalur n vendet ku gjenden monumente t personaliteteve, t cilt lan gjurm dhe ishin delegat n kt ngjarje. Pr her t par n kt ngjarje, n vendin ku u b kongresi u shfaq dokumentari me titull “Kongresi i Manastirit”, i cili ka si autor Mevlan Shanajn dhe Natasha Lakon. Pr kt film jan shfrytzuar dokumente origjinale nga Arkivi i Londrs. Pikrisht nga Londra, sepse ishin protestantt anglo-amerikane ata q organizuan Kongresin e Manastirit.
Tek familja Qiriazi, e cila dhe ajo ka dhn nj kontribut t pazvendsueshm pr Kongresin e Manastirit, aktorja Roza Anagnosti luajti bashk me nj grup fmijsh korar rolin e saj tek filmi “Msonjtorja”.
N axhend ishte parashikuar edhe vizita n shtpin muze t Kongresit, e cila i prket familjes Zavalani. Elida Jorgoni shpjegon gjithashtu se pr prvjetorin erdhn mbi 50 e ca bij dhe bija t gjall t ish-patriotve.
Kongresi II i Manastirit njihet si ai q njohu prfundimisht germat latine t alfabetit shqip. Pasi gjat zhvillimit t letrave shqipe u hartuan disa alfabete t ndryshme. Nj nga m t fundit ishte ai i krijuar n Stamboll. Mendimi zotrues ishte se shkronjat jolatine nuk ishin t prshtatshme pr mbarsin e shqipes, bashkimit gjuhsor kombtar. Pr kt arsye, shoqria m aktive dhe e mirnjohur "Bashkimi" n Manastir, thirri Kongresin e Par t Prgjithshm pr diskutimin e nj alfabeti t njsuar. Nj alfabet i njsuar do t ishte fillimi i letrsis mbarshqiptare. Prandaj m 14 nntor 1908 n Manastir u mblodh Kongresi i Manastirit ose Kongresi i Alfabetit. Shqipria bhet atkoh vendi i dyt pas Rumanis q njeh germat latine. Pas saj do ta bnte Turqia.
N kt kongres ishin t pranishm 150 delegat, t ardhur nga t gjitha ant e Shqipris, si dhe nga komunitetet shqiptar n Rumani, Itali, Greqi, Turqi, Egjipt, Amerik etj. Kryetar i Kongresit u zgjodh Mit’hat Frashri. Ai ishte n at koh redaktor i dy revistave q botoheshin n Selanik: Liria dhe Dituria. Sekretare e komisionit u zgjodh Parashqevi Qiriazi, msuese e shkolls s vashave n Kor. Nnkryetar u zgjodh Grigori Cilka, nga Kora si dhe 11 antar t tjer. N at Kongres merrnin pjes shqiptar t fes myslimane, katolike, ortodokse, protestante, njerz t ditur dhe t gjith erdhn s bashku, pr arritjen e nj qllimi t madh kombtar. Kumtesa e mbajtur nga prifti katolik Gjergj Fishta, nga Shkodra, preku t gjith pjesmarrsit. Krkesa e kombtaristve shqiptar ishte q gjuha shqipe t mos shkruhej as me shkronja arabe, as me shkronja greke, por me alfabetin latin, gj q nnkupton mosnnshtrimin qoft ndaj otomanve, qoft ndaj grekve. Kongresi vendosi me vot unanime t ln mnjan alfabetin e Stambollit dhe ta shkruanin gjuhn shqipe vetm me alfabetin latin, me 36 shkronja, dhe q prdoret deri n ditt tona. Duke qen se para Kongresit t Manastirit, gjuha shqipe ishte shkruar me shkronja arabe, greke, sllave, apo prshtatjet e tyre, vendosmria e delegatve pr t'i kthyer syt nga Perndimi ishte haptazi nj shpallje kulturore e pavarsis, gj q nuk kaloi pa u vn re as nga qeveria turke e as nga kisha ortodokse greke dhe aleatt e tyre sllave. Ky kongres i dha shum rndsi figurave nga Kosova dhe marrin pjes edhe grupe nga amria, t cilat sot ndodhen jasht apo edhe nga diaspora, konkretisht nga klubi i Izmirit, Stambollit, Selanikut.