Shkolla dhe eseja?
Matura shtetrore risjell n vmendje srish shtjen e eses, madje disi m prekshm ky vit na ofron vshtirsit dhe vlerat q ajo ka, m tepr n aspektet praktike, pra pr prfundimin me sukses t provimit t Gjuhs dhe Letrsis. Maturantt, msuesit, prindrit dhe t gjith nxnsit e shkollave parauniversitare, gjat ksaj ndrkohe po flasin pambarimisht pr esen. Shkas pr t’u ndalur disi m gjat tek eseja dhe roli i saj n shkolln shqiptare, u b nj bised pr letrsin bashkkohore shqipe, e zhvilluar n nj nga gjimnazet e Tirans. Nxnsit, n kulmin e shqetsimit dhe dshprimit, u shprehn me nj z dhe t alarmuar se ndoshta sht m mir t kthehemi prsri te hartimi, pra te mnyra tradicionale e provimit me shkrim n lndn e Letrsis. Thelbi i krkess s tyre zbulon faktin se eseja, pavarsisht zhurms q bhet npr institucionet shkollore dhe jasht tyre, ka mbetur n kufirin e fillesave t viteve t mparshme. Msuesit, nxnsit, prindrit jan t shqetsuar me t drejt, pr faktin se eseja n provimin e Letrsis ka peshn kryesore, qoft si krkes e testit, po ashtu edhe si rezultat prfundimtar i prgjigjes s nxnsit. Deri ktu jemi thjesht n prjetimin e nevojs s momentit, kryesisht pr t kaprcyer realizimin e provimit me shkrim t ksaj lnde. Shpesh, nga nxnsit dhe msuesit, kmbngulet n gjetjen dhe dhnien e nj "recete" t plot e prfundimtare pr sendrtimin dhe mbarimin e eses, si dhe t mnyrave t shumta se si realizohet ajo. Pra, nga pjesa m e madhe e faktorve, mjerisht edhe nga jo pak msues (q e superngarkojn me detyra t pafundme esesh vitin shkollor, por ende pa sqaruar dhe shpjeguar nj her t vetme aspektet shkencore dhe pedagogjike, leksikore dhe metodike t tipologjis shkrimore), harrohet fakti se shkrimi i eses sht nj proces i hapur, q ka t bj me formimin e shprehive t nxnsit, nj proces q n arsimin shqiptar sht pothuajse n rrafshe fillimtare. N nj kuptim edhe m t ngusht, thelbi dhe shprfaqja e eses, pa dyshim e llojeve dhe tipareve t saj, sht nj shtje e hapur, q nuk i sht dhn prgjigje prfundimtare as n mjediset perndimore, ku e prdorin si vler maturimi, dijesh dhe formimi profesional dhe logjik. T kthehemi te "krkesa" pr t rimarr hartimin n provimin me shkrim t Letrsis, q duket e thjesht n pamje t par, por n fakt, mendohet kshtu vetm se sht nj form shprehjeje e njohur dhe e praktikuar npr vite, duke harruar se edhe hartimi ka vshtirsit e veta t mdha, sepse lidhet ngushtsisht edhe me natyrn specifike letrare, pra me prirjen q nuk e kan n t njjtin nivel t gjith nxnsit. Nga ana tjetr, shtja ditore emrtuar si ese, gjithnj nse mund ta quajm kshtu, sidomos pr maturantt, paraqitet e vshtir, sepse nuk njihet dhe nuk sht praktikuar n shkolln shqiptare, jo vetm n gjimnaz, por n t gjitha nivelet e shkollimit, si mnyr shprehjeje. Shkolla shqiptare, prpara se t sqaronte dhe t modelonte esen, me t gjitha llojet e veta, e ka dhn si detyr zbatuese, duke i tejkaluar kshtu dukshm etapat e marrjes s dijeve dhe realizimit t procesit t t nxnit. Madje, modelimet e tanishme, t detyrave pr t realizuar esen, m tepr duket se sht gjendur shkopi magjik pr ta zn mat nxnsin, n jo pak raste edhe si nj form e pastr presioni pr notn n kt lnd, e cila lidhet m leximin e teksteve letrare dhe joletrare, duke mos sqaruar se sa detyra t tilla parashikohen, se sa pesh ka edhe korrigjimi i eses, jo si gabime drejtshkrimore, por si aspekte t realizimit t saj. Po ashtu, nj shtje e hapur dhe m vete prbn edhe realizmi i llojeve t shumta t eses, si ngjet rndom q nj eseje prshkruese i krkohet edhe emocioni, ka e pamundson tipologjia shkrimore e ksaj eseje. Vetkuptohet se n kt proces t formimit t shprehive ka vendin e vet gjith niveli i shkollimit, por prparsin pr kt akt dhe proces duhet ta ket universiteti, sepse aty nxn dije msuesit e sotm dhe t ardhshm, po ashtu aty marrin dije t reja, aq sa marrin edhe ato q jan prfshir n shkollimin pr master dhe doktoratur. Duket qart se tanim kemi hyr n nj rreth vicioz, sepse detyrn pr esen e japin msuesit, shumica e t cilve nuk e kan ditur as vet se ’sht ajo dhe padituria e tyre, q lidhet pazgjidhshmrisht me shkolln e lart, por edhe me vetdijen personale, shrben si "dije" dhe “pishtar”, tashm pr t realizuar nxnsit esen. Dika lvizi n drejtim t njohjes dhe praktiks s realizimit t saj me librin "Si t shkruajm esen", vese m tepr n pikpamje t strukturs, paragrafve dhe pjesve prbrse, leksikut dhe formave kryesore t saj, e jo pr ta kuptuar, pranuar dhe krijuar atmosfern e fryms s dobis s mendimit t realizuar si ese. Por, n konceptin e msuesve dhe vemas t nxnsve, pak gjra u kthjelluan dhe u sqaruan aq sa t fillonte "siguria" e mostrembjes prej saj, madje e prjetimit t saj si nj akt normal komunikimi dhe shprehjeje. N fakt, pr do mendje q nuk ka lidhje me esen, pra e kam fjaln pr nxnsit e t gjitha niveleve t arsimit parauniversitar, nuk sht fort e prshtatshme, q ta kuptosh procesin e hapur, duke ndeshur qysh n krye vet "ngrehinn" e eses, pra realizimin e saj prfundimtar, pa prthithur dhe pronzuar konceptin, q shnon shum m tepr sesa kaq. Eseja si koncept, pr t qen i kuptueshm pr ata q shkojn n shkoll pr dije, sht nj mnyr shprehjeje, me shkrim, q shtrihet n do nivel t shkollimit perndimor dhe lindor. Futja n procesin msimor t shkolls shqiptare me kaq vones sht njri nga shkaqet e mosfunksionimit normal, por nga ana metodike problemi sht tek procesi msimor, m sakt t msuesi, i cili, edhe pse nuk e ka msuar n shkoll, edhe pse n shumicn e rasteve nuk ka asnj lidhje t dukshme me lvrimin dhe realizmin e eses, guxon t ndshkoj nxnsin me an t eses q edhe vet nuk ka gjasa q ta realizoj sipas krkesave shkencore dhe metodike. Pra, po t futemi edhe ca m n thellsi t problemit, eseja sht shprehje e formimit dhe e kulturs s individit dhe komunitetit, pr t gjith realitetin natyror e shoqror. Eseja, tek e fundit, sht mnyr shprehjeje si edhe hartimi, por q ndryshe nga ai krkon mendimin e pavarur pr nj problem, sht mnyr shprehjeje si sht ajo e shkencs s historiografis, por tanim duke i par dhe interpretuar faktet dhe figurat historike nga nj kndshikim personal, pra duke e "shpjeguar" botn q na rrethon, m tepr me iden dhe mendimin personal, me logjikn e formimit dhe t shpalosjes s shprehive. Brja "gogol" e eses nga ana e nxnsve dhe prindrve, sidomos edhe prej aftsive t padijes s msuesve t Letrsis, me t drejt dhe pa t drejt, lidhet edhe me sqarimin e paplot se ’sht eseja, si mnyr shprehjeje n t gjitha nivelet e prfaqsimit. Mbetet pezull dhe pa nj prgjigje prfundimtare e logjike se a sht art eseja. N fakt, prgjithsisht, edhe eseja shprehet dhe materializohet me mjetet e letrsis, pra edhe me leksikun e figurshm. Kjo ngjet n eset letrare, por edhe nj pjes e prozs dhe e shqyrtimeve letrare, gjithnj e m tepr po sendrtohet n formn e eses, pra t nj tipi shkrimi ku ndrthuret figurshmria dhe aftsia e gjykimit pr nj dukuri t caktuar. Por, eseja gjithprfshirse nuk ka vetm mjetin, pra gjuhn q e merr hua nga letrsia. Esenca e saj ka t bj ca m shum me frymn dhe atmosfern q ajo mton t paraqes, ka e rrshqet logjikshm te nj vshtrim m specifik se sa "syri" magjik i letrares, pra e mvesh n veanti edhe me nj tis mirfilli filozofik. Aq m tepr q zanafilla e ksaj mnyre shprehjeje sht filozofike, sepse fillimet e shkrimit eseistik i gjejm qysh me Epikurin, Ciceronin n Antikitet, pr t ardhur deri n Rilindjen Evropiane me Montenjin dhe Bekonin, si dhe n koht moderne me Nien etj. Idet dhe mendimet e tyre kta filozof t shquar, kryesisht i derdhn n formn eseistike, natyrisht si nj rrugin e vetdijshme pr t lehtsuar komunikimin dhe prthithjen e rrafsheve t padukshme dhe me natyr abstrakte. Ky fakt vihet n dyshim kur mendon se prve eses filozofike kemi edhe ese shkencore, pavarsisht fushs se ku lvrohet m shum. Kuptohet q "shkencorja" n ese sht n varsi t prfundimeve autoriale, m tepr se sa nga "dara" e verifikimit t pastr shkencor. Pra, eseja nga mjetet sht art, kuptohet art i fjals, por pr nga fryma q prcjell sht edhe filozofi, e gjithashtu pr rrokjen e nj mendimi logjik sht n mnyrn e vet, edhe verifikim shkencor i problematikave q rreket t trajtoj. Pa menduar se u sqaruam, por me shpresn se po ndikojm sado pak n largimin e friks dhe ankthit t drejt t maturantve dhe t nxnsve t shkollave t ndryshme, eseja, e fardo forme dhe niveli qoft, lidhet me dy momente:
Me njohjen e thell t problemit t shprehur n formn e eses, q ka t bj me kulturn e individit dhe t komunitetit.
Me "kurajon" e domosdoshme t secilit individ pr ta shpallur botrisht mendimin personal, pavarsisht nivelit.
N pamje t par krijohet prshtypja e thjeshtzimit t shtjes, por jemi n nj situat t sugjerimit t daljes nga "kriza" e besimit se nxnsit maturant munden dhe duhet t’i nnshtrohen realizimit t eses, qoft edhe pr faktin e thjesht q nse maturantt e sivjetshm dhe t viteve t tjera duan t studiojn jasht shtetit, eseja sht krkes parsore dhe mnyr e testimit t formimit t personalitetit pr do vend pune. Po ashtu, pas mbarimit t shkolls s lart, n fardo shkolle q dshirojn pr t vijuar nivelet e marrjes s titujve, master ose doktor-profesor, eseja sht modeli kryesor prfaqsues i prezantimit t mundsive dhe t formimit t secilit sosh. Kto dhe shkaqe t tjera, e zbehin iden e kthimit te hartimi, q do t thot lnie n mes e reforms arsimore, q do t thot thellim i distancs me botn e qytetruar si mnyr e komunikimit bashkkohor, q do t thot humbje kohe pr t msuar at q t duhet pr gjith jetn, si t shprehesh qart, sakt dhe bukur, ka ngulitet m mir dhe m leht pikrisht n moshn e nxnsve t shkolls s mesme, si dhe merr vuln e prfaqsimit me qenien maturant si shans q nuk prsritet.
*Shkrimtar, studiues