Shqipëri dhe shqipërim!

Shkrimtari dhe përkthyesi Idlir Azizi, në mjediset e galerisë private Zenit, ka promovuar romanin e fundit Terxhuman

Nj konak si i ka hije tradits! Prvese trajta e ktij takimi e bisede, ky sht vet modeli i skens dhe skenarit ktu, n prozn e Azizit. Dhe prndjekja n sken e asaj tradite oraliteti e ligjrimi antik ballkaniko-shqiptar, kjo sht matrica mbi t ciln ngrihet regjia; palosur e shpalosur n nj sken-teatr demokracie me maska demokracie, aty e pas kuintave prtej, e kjo sht skenografia. Ku personazhet si prej teatri pirandelian zbresin, rrzohen e ngatrrohen me spektatort n plate.

Pr t kompensuar “teprin” ligjrimore, skenografia paraqitet e prmbajtur dhe personazhet kmbehen n dubl-role. Velinat e velura nga shoqria (po huazojm nj emrtim aktualiteti fqinjsh, t prpunuar me sherbet vendi), velinat e velura nga shoqria, pra, jan po ato edhe velinat q velin shoqrin e alivanosur.

Umberto Eco n nj shkrim nga t fundit n shtypin italian, edhe aty t shtypur nga lusuria e berluskonria e pafre, pyeste: “Pse t’u kushtohet ktyre alarmeve nj numr reviste q do shkoj te ata q jan tashm t bindur pr rreziqet e demokracis, porse nuk do lexohet kurr nga ata q jan t gatshm t’i pranojn vetm e vetm q t mos u mungoj racioni i tyre, tolloni i vllait t madh t informacioneve nn kontroll, pr t cilat aq pak di…”

Po e zm si bishtin e gjarprit, nga fundi i t pars. “Katra” e filmit mbi komunizmin fundon me nj direktiv, por ama prej shterimi romani e pas nj analize t gjat. Prkundr t’i qepemi maleve dhe fushave pr t’i
ato lesh me qime, apo t’i qepemi maleve dhe kodrave pr ngrehina e ngrefosje abuzive, mbyllja e pasthnies apelon pr t’iu qepur “lnds kolektive, kujtess s regjistruar, t vetmes gj t
vrtet me forcat tona, dhe pr t’i ofruar asaj nj shpejtsi q asnj regjim pasardhs t mos pranoj kollaj”. Ndrsa subjektivisht e pr autorin kjo shpejtsi lajmron dhe nj regjim shkrimi, edhe m t prshpejtuar, n romanin q pason – “Mandakall...” nj sprint gjuhsor, nj kinetik e kinematik q meriton studim m vete. E nse ky moral sado n shrbim t nj shoqrie sidoqoft cenon me vetdije e zgjedhje mes t dyjave letrsin e autorit, na mbetet ne q s paku t’ia njohim kt sakrific n favor t nj misioni her-her edhe direkt pr shkak t urgjencs. Ndrsa ndonj zri q i ka rn n sy nj “si far shprehjeje imoraliteti” mjafton t’i plaset para syve atributi i letrsis apo trajtimi i Kunders mbi artin e romanit, q nuk njeh prcaktime sempliste e jashtletrare moraliteti apo imoraliteti, pse i vetmi moral i tij sht mbrritja e t qenit i till, roman.

Dhe po aty, te ai shkrim q cituam pak m sipr, Eco si pr ta lidhur shpresn me t vetmen shpres q mbetet, e q mund e duhet t vij prej rezistence intelektuale, na sjell nj rresht statistikor, por me moralin prkats e konkluziv n fund: “M 1931 fashizmi u imponoi 1200 profesorve universitar nj betim besnikrie ndaj regjimit. 12 refuzuan. 1188 kishin t drejt arsyesh t ndryshme e t gjitha t drejta. 12 q than jo, shptuan nderin e universitetit. Kjo nuk ndryshoi gj, por t paktn nj dit mund t thuhet se sht thn jo”. Kuptohet, rastsia e numrit apostolik ktu ndoshta ka efektin e vet pr ta thn nevojn s pari nga apostuj t dijes, si dhe besimin ndaj qndress. Kjo statistik na propozon faktikisht t themi ndonj fjal mbi prozn “Ti doje t shkruaje nj fug”, vetm se kshtu i bie t kaprcejm romanin “Mandakall” q personalisht e kam m t afrm e t dashur, e mbase pr hir t ksaj dhe rndsis, krkon nj trajtim m t plot se sot. Sido q dika do t dal edhe ktu, qoft pr vet natyrn e vijimsis q kan t katr veprat me njra-tjetrn, si n nj kthim ciklik apo nj kuadriptik.

“Jan gabimet e vogla e t panumrta ato q formojn gabimin e madh”, kt citim nga Imre Kertesz, Azizi e ka vendosur epigrafin q el nj dosje me inicialet E. H. Pikrisht, nj iso hosanaje sht edhe emri m i afrt e popullor i gabimit ton fatal e fatalist popullor. Dhe ato tike verbale jan aty ve metastaza t shtrirjes e nderjes s gabimit vet. Pr t denoncuar t paktn at lloj gjykimi empirik sipas t cilit njerzit merren si injorant, sot m tepr si debil noterik.

Dosja E.H. vrtet ka nj start prej Konradi meq sht frymzuar nga “zemra e errsirs”, por sht mjeshtri shkrimi t fiksosh n letr zrin e sheqerosur nga diabeti , ashtu si teknikat n studiot e mbyllura t RTSH-s q ndrynin n shirita zrin e udhheqsit. M i interiorizuar shfaqet vet Ai, i madhi, sesa sivllezrit e vegjl t atij lummadhi Big Brother: dosja tij e ka t shkruar: “Dmi m i madh q i kam sjell ktij populli q s’ka qen kurr reflektiv dhe vetkritik, sht se Un i kam hequr aftsin pr t’u par realisht e reaguar konceptualisht ndaj vetes si shoqri”.

Nietzche: “Ka vetm dy mnyra sjelljeje me historin: to use or to abuse!” Dallueshm dhe e deklaruar qysh n krye, kjo tip analize prej letrsie merret gjer e gjat me historin, duke “abuzuar” letrarisht me prdorimin e saj pr t shprehur prdorimin faktik abuziv t saj.

sht nj fraz sa turistike, aq prej interiori e turinjsh, q vjen nga eksperienca e Nietzches: “Kam bredhur botn por s’m ka zn syri territore m t shpifura sesa mbi fytyrn e njeriut”. Ndrsa n fakt nga leximi i vijueshm nuk sht e vshtir t ndjesh autorin Azizi q denoncon dhe jo vetm kaq, por merr n mbrojtje fytyrn e cipn e saj nga ata q zaptojn territoret pr t’i shmtuar edhe m, ndonse kan detyrn e kundrt, at t kurimit, etiks dhe estetizimit.

Calvino tek vepra “Le citta invisibili”: Ferri i t gjallve nuk sht n t ardhmen, n ekziston ai sht ktu, tani e q jetojm do dit bashk n qytet. Ka dy mnyra pr t mos e vuajtur: e para t bhesh pjes e t mos e dallosh, e dyta t bsh e t frekuentosh ata njerz q nuk jan ferr; ktyre duhet t’u japsh jet, t’u hapsh vend t’i ndihmosh t mbijetojn”.

Kuptohet, se mbijetesa e tyre sht edhe shpresa pr lirimin e fytyrs s njeriut dhe territoreve q ia shpifin Nietzches n t. Nuk dua t shtyhem n pozita mbi shtjellimin e humanistes n tekstet e Idlir Azizit, ama t paktn t ngre nj barrier ndaj britmave q pres mbi cinizmin gjer dhe antihumanist n to.

Kujdes! E thn me prcaktim prej Swifti, satira sht ajo soj pasqyre speciale ku secili sheh turinjt e gjith t tjerve n t, vese jo t tijat. Ndaj jan t pakt ata q ia marrin pr keq.

Letrsia jon nuk mundi ta vijonte inkursionin satirik t ndonj si Doktor Gjlpra. Jo vetm prej ndrprerjes, por dhe insistimit dashje pa dashje pr kt. N nj shkrim tani nga fundi, Kadare kategorizonte me postulatin “sulmi ndaj mitologjis s kombit sht sulm ndaj liris”. Shum kategorike dhe e drejtprdrejt. Por sa e sa aksione mitizuese arti e letrsie kan shpur pikrisht drejt saj, liris! N fakt sht grada e liris, sidomos asaj shlirie speciale t shkrimit q i fryn zjarrit t liris edhe civilizuese.

Nj form mazokizmi i shton shkrimit t Azizit dobin e asaj ka teksti synon – jo vetm nga fakti se historia si e beson Mazok rrjedh si ngjizet prej femrave, kujtojm inskenimin e katr personazheve tek “Katr ose nj film i fundit mbi komunizmin ton”, - por pr nga trajta e dhuns verbale q liron ndjesi, e prej ktej kuptimsi. Pastaj analiza prej arti kinetik q aty ka iluzionin optik, ktu oralitetin fonetik, nj lloj kriptoligjrimi q flet prmes coprave t veta si nj bisht i kputur gjarpri, q duke ia njohur veansin riprtritse nuk mbetet i vshtir prfytyrimi imediat i korpusit zvarrits.

Ndaj rudimenteve t kinezris sht vn n funksion gjuhe qllimshmria e keqkuptimit, krkuar po aq kinezrisht, sipas merakut t filozofis tao-maoiste: po nuk u turbullua nuk kthjellohet.

Terminologjia e smundjes dhe medicins e artikuluar shkencrisht i