Studiues e kritike kunder Politikanet sjane shkrimtare

Dje kritike e studiues parashikuar per tu takuar ne nje bisede problemore pse kritika shqipe ka mungese te mendimit kritik pothuaj ka qene nje proteste. Situata qe krijohet gjithnje ne ditet para hapjes se panairit te librit lidhet me show te titujve e autoreve te librave te rinj por kete here duket se permasa e ketij publiciteti ka katapultuar jashte nje pasqyrimi real cfare po ndodh me librin shqip shkrimtaret. Pedagoget e Fakultetit te Filologjik dega Letersi Dhurata Shehri Persida Asllani Anila Mullaj apo perkthyesja Mirela Kumbari bashke me kryetarin e Shoqates se Botuesve Petrit Ymeri kane folur per celesat e rinj te leximit qofte te tradites poedhe te autoreve te sotem. Fjala e tyre shkonte per nje raport te degjeneruar qe eshte krijuar mes atyre qe shkruajne libra per letersi dhe politikaneve qe kane pushtuar mediat me librat e tyre. Ndersa i referohemi per kete debat edhe nje botuesi relativisht te ri botuesit te Princ Myftar Gjanes si rast i paster - perballe shtepive botuese qe botimin e librit e kane te lidhur me politiken - me botimin e shkrimtareve te sotem si ne poezi dhe proze.

Sa e veshtire eshte shembja e heronjve te propagandes ku letersia u ngurtesua prej vitesh ne dy tre emra dhe ne anen tjeter invadimi i ketij panairi prej politikaneve- jane dy sjellje ne takimin e djeshem prej profesoratit te Letersise duke pasur perballe dhe studente.

Veshtrimi drejt kritikes mungeses se ketij mendimi sot mban pasojen e corientimit te lexuesve e ne kete arsye lenien jashte dere te shkrimtareve duke u perballur me fenomenin show te librave.

Shehri duke u ndalur ne traditen shqiptare te mendimit kritik e ben prerjen ne vitet lsquo45 pasuar nga thyerja qe shkaktoi 50 vite te realizmit socialist faza me karakteristika te ndara kryekeput nga njera tjetra per te mberritur natyrshem te bashkekohesia cfare po ndodh ne kritiken shqipe te pas viteve lsquo90.

Konica eshte modeli referues per studiuesin Kastriot Gjika ku gjysmen e pare te shek. 20 e permend si periudhe e pasur nje tradite me emra kritikesh dhe studime kritike te cilat jane te referueshme edhe sot. Modeli unikal qe ende nuk eshte kapercyer si kritike merret Kuteli kur shkruan per shkrimtarin Lasgush Poradecin. Ne fakt ky kontekst me shume do kishte dallimin e fenomenit qe permend Martin Camaj se Kuteli u terhoq mbrame per me nxjerr kolegun e tij. Ishte nje gjest letrar konsideruar i tille.

Ky mendim referuar sidomos viteve me te mira lsquo43 ndash lsquo44 Gjika e afron me institucionalizimin e procesit letrar sic ishte ne rastin konkret hapja prej Kutelit e nje reviste kritike Shenimet letrare.

Te studentet kjo gjurme mban me shume ironi kur Shehri thote se pergjigja qe vjen referuar dhe programeve e ben kete hierarki te vendose sikur keta jane autore te medhenj - por keta ne fakt ishin produkt i asaj kritike te vendosur qe ne fakt nuk ishte kritike e letersise por ishte kritike propagandistike. Ky diskutim mban ndezur kaldajen e socrealizmit edhe sot kur kujtojme se si ne kete panair e njejta metode propagandistike si atmosfere vendos ne krye ose ne lajme dite per mediat aktoret e politikes qe shkruajne libra.

Referuar metodes se kritikes letrare Persida Asllani jep diferencen mes kritikes para komunizmit dhe kritikes se realizmit socialist. Ky sqarimin sillet ne shqyrtimin e keputjes qe pati tradita e kritikes midis nje periudhe historike dhe nje emertimi metode. Ishte e vetmja metode e importuar nga Bashkimi Sovjetik ku kritiket e realizmit socialist Asllani thote se ishin nje kalk gati i menjehershem te asaj qe zhvillohej atje ku nje pjese e madhe e tyre sic dihet u shkolluan atje moren nje metode dhe u perpoqen ta aplikojne.

Duke qene se detyrat e kritikes se realizmit socialist ishte vendosja e hierarkise sot sillen pasojat rasti me i dukshem ku shkrimtaret jane anatemuar duke u propaganduar ca celesa leximi qe ishin deformuese. Kjo ka cuar ne kete logjike mendimin absolut te kritikes se realizmit socialist per te vendosur hierarkine si arsye kryesore dhe perceptimin e sotem te mendimit kritik ku per aq kohe sa ky perceptim nuk nderron do te vazhdojme te kemi mbetjet apendesite te ligjerimit ose perceptimit sapo del nje autor i ri apo kemi propozim te nje leximi. Sapo e braktisem kete metode thote Asllani shfaqen refleksione te reja hapesire te reja dhe hierarki te reja.

Gjithe ky afrim per te perceptuar mendimin kritik perkthyesja Mirela Kumbaro e palidhur ne pjesen bashkekohore cfare po ndodh sot me kritiken si duhet ta kemi a ka perpjekje per kete Debatet e medha apo diskutimet ne media Kumbaro thote se po i corientojne me shume lexuesit. Ndjesia e pare kur dalin tituj te rinj nese flitet per autor shqiptare Kumbaro veren se fenomeni eshte i dukshem nuk flasin per librin as per temen per produktin por flasin per njeriun gjithe cilesite e tjera qe ai ka por vetem shkrimtar jo

Evidentimi i disa emrave dhe lenia ne hije e te tjereve eshte shqetesimi qe jep perkthyesja referuar javeve te fundit ku kane vershuar pafund promovimet e titujve per te cilat nuk eshte ekziston asnje forum i mirefillte qe ti kushtoje vemendje librit si vlere si krijimtari artistike. Me te drejte Kumbaro ka parasysh ketu talkshow-et ne televizione qe u kushtohen individeve qe me shume se sa shkrimtare shihen si protagoniste politike shqiptare.

Gjithe promovimet qe jane bere i kemi pare neper televizione jane librat me gjithe bemat e politikaneve te mundshem gjithe diskutimet parlamentare te mundshme gjithe kulisat politike te mundshme dhe nuk mbetet me asnje diskutim mbi vlerat reale te atij libri cka vlen dhe cfare nuk ja vlen te lexosh. Pjesemarresit ne ate panel nuk i kishin lexuar librat gjate dy oreve ata e mbajten publikun te interesuar per librin qe ka nevoje te orientohet ti edukohet shija drejt hierarkise si vlera qe do ishte dhe roli i kritikes - publiku mori vesh qe degjoi per ore njerez qe nuk kishin lexuar librat.

Pse ndodh kjo Arsyen Kumbaro e sheh tek format klanike dhe ato militante. E kemi pare jo rralle tashi na ka dale edhe fenomeni politikani shkrimtar qe botojne libra per kohe fushate kjo nuk do te thote qe librat edhe te politikaneve nuk kane vlere perkundrazi sepse e kemi pare shpeshhere qe parlamenti perbehet nga ish shkrimtare ose shkrimtare qe po behen dhe nga padija nuk flitet per to.

Ndersa kryetari i shoqates se botuesve Petrit Ymeri thote se ky eshte shqetesimi real qe kane botuesit keto dite ku librat e politikaneve kane marre hapesirat e ekraneve dhe gazetave. Me te drejte apo jo po flitet vetem per librat e ketyre njerezve qe jane politikane gazetare te shquar dhe nuk po flasim dot per librat e mire shkrimtaret e mire qofte pa dallim dhe per librat e keqij. Librat e politikaneve jane te gjithe jashteletrare.

Rasti me i paster i argumentit te mesiperm si fenomen e sjell perkthyesja Mirela Kumbaro duke i referohet librit te Ben Blushit Te jetosh ne ishull i perfshire ne nje fushate mediatike ku me pas botuesi hodhi ne treg dhe nje liber tjeter me pro dhe kunder Blushit. Kumbaro thote se per arsye studimi duke iu referuar ketij botimi te fundit me mbi 60 shkrime vetem pese tekste ka mundur ti jape definicion kritik afersisht letrare ndersa pjesa tjeter ishin artikuj shkrime ose ishin gjera qe skishin te benin fare me letersine. Nuk jam kunder librave te politikaneve por gjithe vemendja duhet perqendruar tek libri jo te ajo cfare autori eshte jashte librit tregohet keshtu arsyeja pse eshte prishur raporti liber-lexues-autor.

Nga ana tjeter perkthyes e botues Myftar Gjana thote se librat e politikaneve vijne si pasoje e krizes mendore e intelektuale qe ekziston sot ne Shqiperi dhe libri ju sherben si nje alibi per deshtimet e tyre ne fushen e politikes. Sillen shembuj per situata te tilla te perseritura ne Evrope perendimore ne prag te Luftes se Dyte Boterore. Musolini Hitleri e dinin furtunen qe po vinte dhe kerkonin shmangie.

Ne kete situate Gjana thote se shkrimtari vazhdon rrugen krijuese me identifikimin se

kur ushtojne topat diplomacia dhe letersia hesht ndersa ne raport me lexuesin ky raport nuk konsiderohet. Kjo propagande politike me librat e shkruar nga politikanet Gjana i zbulon si rrenje te lidhjes se botuesve me politiken jo vetem si perfshirje por dhe financuar prej tyre per te mbuluar deshtimet e tyre. Ata jane ne nje loje te perbashket te drejtuar e sponsorizuar nga politika per kete. Por efekti qe shkaktojne politikanet qe i shkruan librat eshte nje fenomen kalimtar.

Dhurata Shehri Shkrimtaret e hierarkise se ngurosur

Shehri duke u rikthyer ne gjurmen qe la periudha e realizmit socialist cfare trasheguam per fatin e keq lidhet me nje hierarki te ngurosur qe vazhdon te jetoje edhe sot. Fjala konkretisht eshte per disa autore qe me kalimin e viteve shijeve letrare nuk jane me autore te rendesishem ne letersine shqipe por per shkak te asaj ngulitje te forte qe u eshte bere per 50 vjet mbeten dhe sot te ngurosur. Te studentet kjo gjurme mban me shume ironi kur Shehri thote se pergjigja qe vjen referuar dhe programeve e ben kete hierarki te vendose sikur keta jane autore te medhenj - por keta ne fakt ishin produkt i asaj kritike te vendosur qe ne fakt nuk ishte kritike e letersise por ishte kritike propagandistike.

Mirela Kumbaro Nje politikan vetem si shkrimtar jo

Debatet e medha apo diskutimet ne media Kumbaro thote se po i corientojne me shume lexuesit. Ndjesia e pare kur dalin tituj te rinj nese flitet per autor shqiptare Kumbaro veren se fenomeni eshte i dukshem nuk flasin per librin as per temen per produktin por flasin per njeriun gjithe cilesite e tjera qe ai ka por vetem shkrimtar jo Evidentimi i disa emrave dhe lenia ne hije e te tjereve eshte shqetesimi qe jep perkthyesja referuar javeve te fundit ku kane vershuar pafund promovimet e titujve per te cilat nuk eshte ekziston asnje forum i mirefillte qe ti kushtoje vemendje librit si vlere si krijimtari artistike. Me te drejte Kumbaro ka parasysh ketu talkshow-et ne televizione qe u kushtohen individeve qe me shume se sa shkrimtare shihen si protagoniste te politikes shqiptare.

Myftar Gjana Botuesit e perfshire ne aferat e politikaneve qe shkruan

Politikanet nuk bejne detyren e tyre te perditshme ata me librat qe shkruajne hedhin bomba lotsjellese per deshtimet e tyre ne politike nuk jane te afte te afrojne programe qe te bindin njerezit pasi kane deshtuar personalisht dhe merren me ide politike siperfaqesore te cilat kane rezultuar me kohe te deshtuar. Ne kete situate Gjana thote se shkrimtari vazhdon rrugen krijuese me identifikimin se kur ushtojne topat diplomacia dhe letersia hesht ndersa ne raport me lexuesin ky raport nuk konsiderohet. Kjo propagande politike me librat e shkruar nga politikanet Gjana i zbulon si rrenje te lidhjes se botuesve me politiken jo vetem si perfshirje por dhe financuar prej tyre per te mbuluar deshtimet e tyre. Ata jane ne nje loje te perbashket te drejtuar e sponsorizuar nga politika per kete.

Petrit Ymeri Politikanet kane pushtuar mediat nuk po flasim dot per shkrimtaret

Kryetari i Shoqates se Botuesve Petrit Ymeri thote se ky eshte shqetesimi real qe kane botuesit keto dite ku librat e politikaneve kane marre hapesirat e ekraneve dhe gazetave. Me te drejte apo jo po flitet vetem per librat e ketyre njerezve qe jane politikane gazetare te shquar dhe nuk po flasim dot per librat e mire shkrimtaret e mire qofte pa dallim dhe per librat e keqij. Librat e politikaneve jane te gjithe jashteletrare.

Kolone anash

Njerez dhe kohera tragjike ne rikthim

Prof. dr. Josif Papagjoni

...Ishte nje fakt i bukur qe Teatri Profesionist i Pejes Istref Begolli u paraqit ne Festivalin e Aktrimit Apollon 2011 ne Fier me dramen e Azem Shkrelit Varri i qyqes. Si studiues i dramaturgjise dhe teatrit une e di qe drama eshte shkruar ketu e mbi tridhjete vjet perpara me 1983 por ajo cka eshte paresore dhe qe me duhet ta bej me dije per lexuesin qendron tek dicka tjeter. Dhe pikerisht drama ne fjale aplikon nga te parat ne letersine shqipe elemente te simbolizmit dhe psikanalizes duke krijuar realitete te perthyera makthe xhelozi e enderrime te frikshme. Ajo mund te quhet tashme drame qe i perket historise se dramaturgjise. Dhe kur nje trupe teatrore e nje regjisor i drejtohet arkivave te kesaj historie pra dramave te tradites kjo do te thote se vec respektit dhe detyrimit qe teatri ka ndaj saj drama Varri i qyqes mund te komunikoje mjaft mire edhe me shikuesin e sotem rrjedhimisht me bashkekohesine. Shi ky eshte dhe mendimi i pare qe do te desha te cekja ne kete shkrim si duhet ti nxjerrim nga arkivi dramat e hershme si mund te percillen ato tek publiku i sotem a mund te rikuptimesohen si dhe deri ne cmase mund te behet dicka e tille Keto jane probleme gjithaq te estetikes se letersise por ne nuk duam te qorrollepsemi ne tymtajen vramendese te parimeve ligjesive dhe koncepteve teorike. Ne duam te flasim konkretisht per dramen ne fjale te kthyer ne performance teatrore. Atehere...

...Midis dy varresh te vendosur prane e prane atij te Gjinit djalit te Gjergjit e Maries dhe asaj te se dashures se tij vajzes se Alekses komshiut me kombesi tjeter malazez mbulohet nje tragjedi e hershme qe ende shkakton plage tek te gjallet Gjergjit qe kerkon te dije se kush eshte varri i te birit midis dy varresh a ka vdekur si burre ai apo eshte zbythur pas nje fustani nga njera ane dhe Maries qe nga tmerri i vdekjes se te birit me te dashuren e tij si dhe nga perdhunimi qe i eshte bere asaj nga ushtaret gjermane druhet qe tia rrefeje poshterimin si dhe dashurine e ndaluar te Gjinit te shoqit te kthyer nga kampet e internimit nga ana tjeter.

Shfaqja e Pejes ka bere nje zhvendosje kohore nga Lufta II Boterore ne Luften e Kosoves 1999. Ne drame Gjergji kthehet nga kampet e internimit nazist ne shfaqje nga burgjet jugosllave ne drame Maria perdhunohet nga ushtaret pushtues dhe bashkepunetoret ne shfaqje nga ushtaret serbe. A eshte bere mire Them se po pasi teatri nenkupto regjisorja Drita Begolli ka te drejten e risemantizimit te tekstit te hershem sigurisht pa cenuar bulbin ideor dhe formal te tij. Them se ky bulb eshte ruajtur. Por diku-diku dicka eshte gjymtuar krijon keqkuptim. Nese Azem Shkreli ne vitet kur slogani i Bashkim-Vellazerimit ne hapesiren e ish Jugosllavise ishte ne apogjeun e vet utopik dhe iluziv dashurine e Gjinit me nje vajze malazeze e keqyrte si nje realitet te mundshem moralisht dhe politikisht te rekomandueshem sidomos ne rrethanat e nje lufte te pergjakshme kunder te njejtit armik te perbashket gjermaneve pushtues nga ana tjeter ne realitetin tejet armiqesor te luftes midis shqiptareve dhe serbeve ne vitin 1999 ideja e dashurive midis dy etnive pernjemend nuk ka funksionuar. Perkundrazi njihen perdhunimet e vashave dhe grave kosovare nga ushtaret serbe. Andaj gjembi i urrejtjes eshte dhe mbetet ende fort i mprehte inatcor dhe gerrices qe shpon e pergjak plage. Po a mund te aspirohet per nje realitet te tille bashkejetese ku mbase-mbase edhe dashuria midis te rinjsh me etni dikur ne armiqesi shfarosese mundet te triumfoje Sigurisht mund te aspirohet por ky eshte nje realitet he per he virtual dhe libror. Shfaqja pra nuk ka mundur ti shmanget dot kesaj linje subjektore andaj dhe ka sakrifikuar jo pak nga ashti i vet konceptual dhe ideor.

Regjia i ka meshuar nyjes bulbore te drames perballimit stoik te fatkeqesise... Kete na e vizatuan me tone dramatike e tragjike te dy aktoret protagoniste Niman Mucaj ne rolin e Gjergjit dhe Safete Rogova ne rolin e Maries. Madje ne strukturen e saj drama afrohet mjaft me diadramen me dy personazhe qe mbartin konfliktin dhe zene hapesiren derrmuese te tekstit. Historia vjen nepermjet rrefimit te projektuar si retrospektive si dhe nepermjet dialogut te ndere mes Maries dhe Gjergjit. E para eshte ne funksion dhe perplotesim te te dytit. Regjisorja Begolli dhe aktoret Mucaj dhe Rogova etj. kane synuar ta shperfaqin njeriun kosovar ne zgripe fatale mes dyshimesh vramendjesh e perpelitjesh shpirterore ne udhekryqet munduese per te lidhur dy kohe te shkuaren tragjike me te sotmen e turbullt duke kerkuar sherim pastrim e tejkalim te dhimbjes tejkalim te paragjykimeve dhe pozitave cmeritese te burrit ndaj gruas si dhe per ti dhene drite te vertetes se ngujuar ne kujtesen e traumatizuar te Maries. Nderkohe ne procedeun e vepres spikat heroizmi dhe qendrueshmeria thuajse ekstreme ne perballimin e rrethanave te pavolitshme e shkaterrimtare e cila shoqerohet po ashtu nga kritika kundrejt mbetjeve te nje jete e mendesie kolektive qe i kundervihet qofte dhe pa dashje zhvillimit dhe progresit social cka pasohet rrjedhimisht nga prania dhe nderfutja e absurdit si dicka e pritshme. Parabolat e shumefishta te drames shenjohen prej artisteve pejane sidomos te pasojat traumatizuese qe shkakton lufta te domosdoshmeria e superimit te dyshimeve te nevoja e mohimit te qendrimit poshterues ndaj gruas te kritika ndaj trashegimive etnopsikologjike negative te krijimi i nje raporti te ri bashkejetese qyteteruese midis komuniteteve etnike me nje te shkuar aspak miqesore sidomos tek ankthi ekzistencial i qenies dhe perballja e saj me te verteten pendesen dhe vetmine rrenuese.

Ketu me duhet te ngre edhe nje pyetje A eshte bere mire qe shfaqja mbyllet pa vrasjen e Marise prej Gjergjit sic ngjet ne te vertete ne drame Them se eshte bere mire duke e tejkaluar problemin e pasojes tragjike qe vjen prej dokeve te vjetra dhe paragjykimeve. Vetmia dhe trishtimi kapites ne fundin e shfaqjes me dy aktoret e vecuar sidomos me imazhin filmik kur Gjergji mes dy varresh sdi ku ta vere tufen me lule qe ka marre duke e ndare ate dyshas me syrin e trishte dhe cigaren qe tymos ne paqtimin me te verteten.

Nga kritika Varri i qyqes perfshihet here ne tipologjine e dramave lirike here ne ate simboliste ekspresioniste surrealiste me pranine e sikurit lojes teatrore medyshjes enigmes. Regjisorja ka hequr skenen e prologut me femijet-barinj qe u fryjne gezhojave te fishekeve si per tu tallur me te shkuaren dhe vrasjet e kryera prej budallallekut dhe trashegimive etnopsikologjike arkaike. Gjithashtu trajtimi regjisorial i drames duket se e ka zbehur me te drejte motivin e dashurise midis Gjinit dhe vajzes se Alekses. Ajo vjen si nje kujtim i larget. Eshtrat e te rinjve te mbetura pas djegies se shtepise nga ushtaret jane perzier me njera-tjetren dhe simbolikisht ata jane bere nje trup sic ishte dashuria e tyre. Dashuria triumfon mbi dasite nacionale fetare mbi paragjykimet si dhe vete vdekjen. Shfaqja qendron me fort te ngerci psikologjik i cili shfaqet ne formen e nje tensioni shpirteror ne rritje por ne kahe te kundert a Gjergji i Niman Muces kalon nga udha e dyshimeve ndaj te shoqes dhe hutimit per varrin e te birit drejt kembenguljes per te mesuar te verteten e fshehur gjer ne humbjen e toruas ne fund kur ai shtie me arme mbi gruan e vet dhe e vret ate i mbetur me pas ne klithmat deshperuese ku-ku ashtu si qyqja mbi fole te vet b Maria e Safete Rogoves kalon nga trysnia dhe frika e tejcakte e fillimit te drames per te fshehur te shkuaren mbi perdhunimin qe i eshte bere si dhe dashurine e djalit te saj me nje vajze joshqiptare drejt kthjellimit qetesise dhe pranimit te se vertetes se fshehur ne formen e nje clirimi dhe katarsisi te pershpejtuar.

Vepra ka patur disa inskenime. Ne inskenimin e teatrit profesionist Istref Begolli te Pejes ne Kosove pervec lojes se ngrohte dhe me tone tragjike te Niman Muces dhe Safete Rogoves une do te vleresoja posacerisht vizionin regjisorial te Drita Begollit dhe ate skenografik te Iliriana Loxha Basha me gjetjet dhe parabolat e shumefishta me ngarkesen simbolike me mizanskenen e kursyer ku rane ne sy per shembull semantika e pasur e lemsheve qe rreken te pleksin dhe shpleksin nje histori ende te pathene metafora e dy shpirtrave te brengosur dhe ne ngerc nje avlemend me fijet qe zgjaten nga poshte lart fije si telat e harpes me melodine e keputun fijet e lemsheve te ngaterruar qe keputen here pas here prej Gjergjit-Muca si per ta nderprere historine apo per ta sfiduar heshtjen e Maries morfologjia estetike qe bezan fale cohes se Maries-Safete cohe qe nuk mbaron dhe qe te kujton metaforen e pelhures se Penelopes ne pritje te Uliksit me tutje dy perdet si pezhishka merimangash qe mbeshtillen rreth trupave te Gjergjit dhe Maries skajeve te skenes pengje te koheve te vdekura te dyshimit dhe te moskuptimit vetmimi i dy protagonisteve ne fund izolimi i shpeshte me drita dhe kontraste ngjyrore rituali mortor me vajtocat shoqerimet muzikore me instrumente popullore etj.

Më shumë nga Kultura