Taulant Pustina, Tirana nuk mund të bëhet si Roma, Londra, Parisi

Intervista/ Një skenograf klasik jep imazhin për kryeqytetin

Taulant Pustina prej 25 vitesh sht skenograf dhe kostumograf n Teatrin e Operas dhe Baletit. Ndonjher punon edhe pr Teatrin Kombtar. Ky ka qen nj nga sezonet m t ngarkuara pr Pustinn: ka realizuar dy premiera n Opera dhe nj n Teatrin Kombtar. Nuk ka kritik q t’ia gjykoj punn. Por kjo nuk e bn t ndihet i lir. Skenografi thot se imazhi i tij sht prmasa - “detyr” e pashmangshme klasike q vjen nga puna e tij e gjat n Opera. Liria e tij sht momenti i emocionit fillestar, kur lind imazhi i nj vepre. Mendimi sht liria. Ndrsa Pustina ka nj lidhje klasike me historin. Kur e pyesim pr Tirann, vendin ku jeton, pr imazhin e saj, ai prgjigjet se krkon shekujt, kohn dhe historin. Tri gjra t shtrenjta pr nj vend q detyrimisht e bjn klasik

Ky ka qen viti m intensiv n krijimtarin tuaj, si n Teatrin e Operas ashtu dhe at Kombtar, skenografi n disa vepra. Mund t na prmendni momentet m interesante pr ju, se si jan frymzuar kto vepra?

Ky vit pr mua ka qen nj vit relativisht i ngarkuar, si n Teatrin e Operas dhe Kombtar njkohsisht. Kan qen dy premiera n opera, “Delina” e esk Zades, ku kam pasur skenn dhe kostumet, balet i vn n muajin prill, me koreografi t Agron Alis. Kjo ka qen nj vepr origjinale mbi nj subjekt t punuar rreth 40 vjet m par, e cila sht risjell n nj kndvshtrim bashkkohor. Ky konceptim m ka rn si detyr, pr faktin se ana vizuale sht ana m e dukshme e nj baleti. Nse n nj balet muzika dhe koreografia jan gjuh t cilat flasin n mnyr shum profesionale, skenografia dhe kostumografia jan decizive, sepse ato t afrojn n koh ose t largojn. Vepra tjetr sht srish n Teatrin e Operas, baleti “Zorba”, ku kam realizuar kostumet. Ka pasur nj karakter inspirativ pr mua, pasi muzika e saj sht m pran natyrs son, muzik ballkanike me element t dashur pr kulturn ton tradicionale. Gjithashtu, po prmend edhe dramn e prshtatur n veprn e Kadares, “Darka e gabuar”, vn nga regjisori Fatos Haxhiraj, me t cilin kam qen bashkautor pr skenografin. Ka qen nj frymzim i ushqyer nga Gjirokastra dhe vet romani i Kadares.

Folt pr frymzimet e baletit origjinal “Delina”, i krijuar rreth 50 vite m par. Skenografia dhe kostumet sjellin perceptimin nga koha. Sa sht delikate apo e vshtir t jesh nj artist i kohs, pra puna juaj t ket dinamikn dhe koherencn?

Inspirimi fillestar tek baleti “Delina” fillimisht nga forma origjinale sht ndryshuar krejtsisht, pr arsye se subjekti nga forma q ka pasur ka kaluar n legjendat shqiptare. M ka frymzuar shum muzika, ka qen vrtet inspiruese pr punn time me kostumet dhe skenografin. Kthimi nga forma q ishte n origjinal, n nj legjend shqiptare, u prqendrua n lvizjen e saj, duke u
kjo moto kryesore. Por nj nga inspirimet ka qen bregdeti i jugut. Duke pasur nj form teatri, deti, mali, ka nj siluet t jashtzakonshme, t uditshme nga e cila t on n impresione sa kontemporane, realiste po aq dhe surrealiste. Pra, mbi kt sht shum e leht ta marrsh gjurmn, shenjn - prej aty dhe ta vendossh n sken. Si rezultati i ksaj sht ndikuar n t gjith t tjerat, kostumografin. Veshja e vjetr, e hershme, n nj prpunimin ngjyrash t kohs nuk do duken m mesjetare, por do jen kontemporane. Prej tyre sht marr thelbi, elementi kombtar dhe jan hequr ngarkesat e kohs s hershme pr t’i shrbyer edhe gjuhs s baletit. Pra, nj kostum q krcehet, duke krijuar imazhin tek spektatort se buron nga nj origjin shqiptare.

Pse bhet aq e domosdoshme ky kthim tek e hershmja, pr t huazuar apo pr t marr nj element pr t ndrtuar t sotmen?

Nse flasim pr veprn “Delina”, u b i nevojshm kthimi n koh, pr arsye se inspirimi ishte nga motive kombtare. Si n rastin e konceptimit. Por sht e njohur se nuk mund t bsh nj trajtim modern pa konceptimin modern t veprs. Nse un prpiqem t bj nj perceptim modern, nse vepra nuk vjen e till, nse gjuha e veprs sht shum klasike, ather prpiqem kot. Pa koherenc nuk ka produksione. Nse secili flet sipas mnyrs s tij, pr shembull un do ta sforcoja karakterin. Prandaj vepra t tilla, baleti apo opera, jan t vshtira dhe i kan problemet n thellsi, pr arsye se duhet t prputhen shum t gjith elementt.

Ku ndahet e shkuara dhe e sotmja, sipas jush?

Ka t bj vetm me konceptimin regjisorial. Nse flasim pr koreografin, n kt rast sht perceptimi koreografik. Kjo ka t bj me krijimtarin e regjisorit apo koreografit dhe mbi kt gjuh detyrimisht shkon edhe konceptimi vizual.

Krijimtaria juaj ka prirje drejt skenave t mdha, me dimensione. Kjo vjen ngaq sht nj “detyr” klasike nga opera? T mos flasim pr Teatrin Kombtar.

Faktikisht, krijimtaria ime m e madhe sht n Opera, pasi jam n kt institucion qyshkur kam mbaruar Akademin e Arteve, q bhen gati 25 vjet. Kontaktet e para i kam pasur me kt sken, ndrsa t tjerat m duken pak t vogla. Pr kushtet e Shqipris mund t them se skena e Operas sht m e trajtuara, m e pajisura n t gjitha elementt, teknik, prezenca etj. Nse kto mundsi nuk t’i jep opera, nuk mund t ofroj asnj tjetr. Edhe pr skenat e tjera, por pr mua sht nj prshtatje me operan. Q kur merr skenografin n dor, duhet t shohsh mundsit teknike q ka teatri. Fantazia mund t t shkoj pa fund, mirpo nse nuk shkon me mundsit e realizimit, ather do t thot se ke dshtuar. Detyra e par e nj profesionisti sht njohja me elementt teknik, sa duhet shtrir hapi. Un mund t kem dshira pa fund, q mund t prkojn shum mir me muzikn, koreografin, regjisurn, por t gjitha dshtojn, nse kto nuk prkojn edhe me mundsit teknike.

Dhe sa inferior jemi n teknologji?

Teknologjia ktu tek ne l pr t dshiruar.

Pra, pr ju skenograft nuk realizohen t gjitha dshirat dhe detyrimisht sht puna m e vshtir?

M e vshtir sht pr t’u adaptuar. Megjithat, kto jan gjra subjektive, ne gjithmon shikojm mundsit e realizmit. Nuk mendohet paraprakisht, nj e nga nj se far skenografie do t bhet. Ajo sht nj frymzim dhe ktu konkretizohet. Asnjher nuk e atrofizoj veten pr shkak t elementve teknik. Kur hedh emocionin fillestar, sht dika reale dhe kur ta hedhsh n skenografi nuk mund t jet dika fare e vdekur. Pra, ekziston s pari, respektohet inspirimi fillestar, pastaj vijn mnyrat se si adaptohet n varsi t kushteve, duke
nj balanc mes tyre.

Kalojm tek nj pun juaja n Teatrin Kombtar, vepra e prshtatur sipas Kadares, “Darka e gabuar”. Pr shfaqjen nuk ka folur kritika. Ndrsa skenografia sht elementi q ka trhequr vmendjen pr dimensionin e saj n nj sken t vogl teatri. A mendoni tani se ajo ishte forma m e prshtatshme pr konkretizimin e drams?

Ndoshta mund t kishte pak ndryshime. Por ka qen nj vizion historik pr at skenografi. Kam punuar pr her t par m Kadaren, me regji t Gzim Kames, para disa viteve, bhet fjal pr “Stin e mrzitshme n Olimp”. Ajo ka qen shum m e vshtir se “Darka e gabuar” . Ajo kishte tet tablo skenografike, prmasa shum t mdha, kostume q ndrroheshin me nj staf masiv. Por edhe “Darka...” kishte shum aktor. Por, ka rndsi teknike, si e thash dhe m prpara. Teatri, pavarsisht dshirave, ndoshta duhet konservuar ashtu si sht, sepse kjo t ngushton mnyrn e konceptimit. Por aty ka edhe nj problem q spektatort pengojn njri-tjetrin, ndoshta platforma duhet ngritur q t komunikojn vet personazhet me publikun.

Ju that se n “Darkn e gabuar” ishte nj konceptim n bashkautorsi me regjisorin. Si vjen ky raport mes regjisorit dhe skenografit, kur niset nj vepr, si bashkpunoni pr imazhin?

Regjisori me skenografin, mund t thuash q ka nj rrahje m t shumt mendimi. Nuk qllon q t jesh dakord menjher, pa u ndeshur shum ide. Un nuk sht se bie dakord me do gj q m thot regjisori. Por n disa raste detyrohem t kundrshtoj pr gjra subjektive, pr arsye se nga pikpamja objektive regjisori mund t ket dhe t drejt, sepse ai do t punoj me aktorin, balerinn apo kngtarin. sht m kompleks sesa nj konceptim ideor. Nuk jan gjra t thjeshta pr t, vetm pse sht e bukur. Jan dhe problemet teknike, mundsit financiare q jan probleme reale.

Ju jeni skenograf i prmasave, dimensionit, ndoshta si e that m lart, i ndikuar dhe nga imazhi i operas, ndrsa n teatrin skenik konceptimet moderne e thjeshtsojn shum. Imazhi bhet simbol. Pr ju si skenograf sht kjo nj sfid?

Krijimtaria n fakt sht subjektive. Frymzimin e par ta jep ose skenari apo n rastin e operas libreti. Mnyra se si ndrtohet nj vepr sht edhe frym stafi, nj pun e till e pashmangshme. Puna bhet m komplekse, ku stafi cakton piketat e ndrtimit t veprs n sken. N rastin e konceptimeve moderne sht e domosdoshme q do gj t rrjedh nga gjuha skenike. sht konceptimi regjisorial dhe vizual. Por thjeshtimi i gjrave sht m e vshtira, nuk sht m e lehta. Por mnyra se si thjeshtohet nuk duhen
banale. Sa m tepr t thjeshtosh, aq m i talentuar je, sepse ti prqendrohesh dhe zbardh elementin thelbsor. Mirpo ky sht nj konceptim i prgjithshm, nuk sht detyr e nj personi.

Ke qen skenograf i institucionit. Sa e vshtir sht pr nj artist t krijoj nn nj atmosfer burokratike?

Prvoja m ka
t jem m fleksibl. Stafet m t cilat kam punuar, nga pikpamja emocionale m kan mbshtetur, megjithse ka pasur momente kontradiktash q m shum kan qen financiare, n rastet e ekzekutimit t ndrmarrjeve t mdha. T bsh skenografin e nj opere apo baleti sht ndrmarrje e madhe edhe n bot. Edhe ne shqiptart kemi nj gj, veten ton e nnvleftsojm shum. Ne nuk ia dim vlerat vetes. Bota e ka m shum sensin e vetvlersimit. Kur bhen shfaqje jasht, ka pompozitet, potenc, kurse ktu tek ne nuk ndodh kjo. Ka shqiptar q punojn me trupa t huaja dhe e shohim q marrin shum vlersime. Ne i bjm shfaqjet tona, por nuk vlersohemi. Kjo nuk sht vetm pr artin, sht pr sportin, edhe historin - pra sht pr gjith fushat.

Ndoshta sht arsyeja pr t dal jasht institucionit pr t pasur liri, pasi institucioni tek ne vazhdon t jet politik? Artisti jeton akoma me mentalitetin; t paguar nga shteti dhe jo t vihet prball tregut.

E keqja ktu sht se pr t
nj teatr kushton shum. Nuk jan mundsit financiare. Edhe njerzit ktu akoma nuk kan ndryshuar q t shikojn teatr, rrin m mir t ulur n kafe gjith ditn sesa t shohin nj shfaqje. Akoma kur sht nj shfaqje presin ftesa dhe nuk e konceptojn nga pikpamja kulturore dhe si treg, edhe pse bileta sht me nj mim shum t ult, ve 300 lek. Por ktu nuk kemi dhe salla. Dhe ato q jan, nuk kan mundsi teknike. Nj sall teatri sht n kryeqytet.

Si mbrrin nj artist te liria?

Duke arritur nj shkall, nj kultur, q debaton, q hedh ide e mendime dhe n kt arsye them se kam mbrritur te liria.

Ju jetoni n kryeqytet. Si do ta vshtroni si imazh, t vendosur n nj skenografi, Tirann?

Un jam optimist si natyr, kshtu q e shikoj Tirann si nj mundsi zhvillimi t madh. Nuk diskutohet se Tirana nuk ka pr t’u
asnjher si qytet klasik, si Roma apo Athina, Londra, Parisi etj., sepse i mungon ajo pjes. I mungon nga pikpamja historike, pasi Tirana sht nj kryeqytet gati 100-vjear. Ajo far do doja t shikoja n Tiran, mund t ishte prania e disa muzeve. Si t gjitha qytetet e bots, t kishte elitn e muzeve t kulturs kombtare shqiptare. Prve Muzeut Historik Kombtar, t kishte nj galeri prej vrteti, pjes t socializmit dhe artit modern, do doja nj galeri t artit bizantin dhe muzeun arkeologjik si gjra t veanta dhe atraktive. Do doja t kishte nj muze t artit, kulturs dhe tradits popullore, t cilat t ishin t gjitha n kmb, sepse atraksioni i vizitorve q do t vinin t vizitonin kryeqytetin, nuk do ishin gradaelat, q ka gjithandej. sht e bukur, por shum e ftoht. Kur vijn n Tiran, duan t shikojn shekujt, jo vendin. N kryeqytet, meq nuk ke Gjirokastrn n Tiran, ti do ta bsh kryeqytetin atraktiv me muzet e artit. Ke nj bulevard t bukur, ku mund t akordosh t gjitha muzeumet. Sheh pastaj modernen, por dhe tradicionalen, histori dhe koh, ku njerzit t ecnin n kmb. Po rndsi ka q gjrat t mos bhen me inat. Do doja t merrej m tepr pr baz kultura dhe jo politika.

Planet pr sezonin tjetr?

Akoma jan diskutime, do t bj dika m komplekse me Ansamblin. Jo stereotipa, valle, kng, por nj ide me subjekt. Ansambli ka ardhur koha t kndoj n nj nivel t caktuar.

Më shumë nga Kultura