Të çmendur për luks!

Histori/ Luksi, mania e mrekullueshme e kohës së sotme, koncepti injorues i çdo krize ekonomike

Luksi, mania e mrekullueshme e kohs s sotme, koncepti injorues i do krize ekonomike q prmbyt vazhdueshm imagjinatn ton. Her sht nj qen i racs dalmat “i rrall” n ekzistencn e fiziologjis s tij, nj yorkshire terrier i zbukuruar me varse Swarovski, nj celular q tingllon verbueshm mes diamantesh, nj kallashnikov i lar me flori, teka t paimagjinueshme tej mureve t supervilave, superteknologji apo mirqenie q estetikisht realizohen me an t mekanizmave t amplifikimit, t ekzagjerimit ekstrem t formave t kushtueshmris s pamotivueshme t objekteve, ambienteve deri n at pik sa t duken banale, “provinciale” e shpesh “kitsch”. Gjithka n maksimum, m e mira n kulmin e mimit, jo prkundrazi e pamueshme. Ndrsa ekspertt ekonomik alarmohen pr rrezikun e zhvlersimit t euros, flasin pr daljen o ende jo nga kriza ekonomike botrore apo rritjen e mimit t nafts, kronika roz mbushet me supertituj; “X blen nj hapsir n kozmos!”, “Y ka prenotuar nj udhtim n Hn!” apo me lajme ekskluzive nga realiteti shqiptar, derivat i shklqyer i provincializmit kulturor t shoqris: “X i blen veshjet e saj vetm n shtetin Y evropian”, “X ka bler nj makin t re”. Luks objektiv, subjektiv, paradokse nn paradokse e disa qeshin, disa ndrrojn t paimagjinueshmen, t tjer mllefosen nga bota e tyre e t tjer akoma mendojn se kjo nuk sht gj tjetr vetm luks.

“Prej dy mij vitesh flitet kundr luksit, por ai sht gjithmon i adhurueshm”, - me kto fjal Voltaire shpjegonte fenomenin kaq abstrakt t tejmbushur me superflu, me tepri kuptimplote, me vetdukje vulgare, me bukuri t parregullt, e pra pa dyshim ai, luksi.

Edhe pse me mbi dy mij vite kritik n kurriz, luksi qndron ende i varur midis vlerave t tij ekstreme, n pritje pr t fituar kuptimin e plot real. Rinovimi i adhurimit t tij t prjetshm evulohet diagonalisht me t gjitha aspektet e jets s prditshme: mod, ushqim, estetik, koh e lir, pushime. Prej disa dekadash luksi ka fituar qytetarin si fjal me nj autoritet t denj n botn e leksikut ekonomik e financiar: shenjat e luksit, imazhet e luksit, polet e luksit, marka luksi, t ardhura luksi. Autoritetin e forcs joshse t tij e kishin kuptuar qysh gjat ‘700-s filozoft Diderot e Montesquieu, Condillac e Mandeville, duke i dedikuar traktate e polemika. E akoma m mir e shpjegon n fillim t ‘900-s sociologu gjerman Werner Sombart me demonstrimin se si luksi qe motori themelor i akumulimit t kapitalit fillestar, n kundrshtim me bindjet “veberiane” ndaj karakterit “kalvinist” e kursimtar t borgjezis. Megjithat, sfera ekonomike nuk shpjegon dot plotsisht se dhe pse n krizat m t rnda ekonomike, luksi sht gjithmon aktual, qoft dhe n form jokomode, jo t rregullt e dukshmrisht jo morale.

Po far sht luksi? Pyetja, dhe pse fillimisht duket banale, nuk sht aspak e till sidomos nga t gjith ata q jetn e tyre ia kan dedikuar promovimit t t ashtuquajturs “mark luksi”. Disa mendojn se luksi sht antonimi i varfris, disa t tjer e shohin si e kundrta e vulgaritetit e dikush e identifikon n emocion, n vler q v n lvizje esencn me marrdhnien. “Nuk ka asgj m t nevojshme sesa ajo ka konsiderohet superflu”, - vazhdoj t citoj Volatire e luksi her sht nj qen dalmat me paruke, nj yorkshire terrier me veshje t personalizuar, nj mbajtse cigaresh platini, trajtime trupi nga m t paimagjinueshmet, kaprio t shprehura n super bit, automjete t personalizuara apo t epoks, design e food, pra pothuajse gjithka q estetikisht realizohet me an t mekanizmave t amplifikimit, t ekzagjerimit ekstrem t formave t kushtueshmris s pamotivueshme t objekteve e ambienteve deri n at pik sa t duken banale, “provinciale” e shpesh “kitsch”. Luksi hedh n sken teprin, at q shrben pr nj qllim jokomod e q kaprcen nevojn e thjesht. sht “riprodhimi teknik i sublimes”, sht zotrim i t jashtzakonshmes, harxhim e dallim pa mim.

Interpretimi i par, i sinqert e m i prhapur identifikon me luks do objekt t kushtueshm e kuptimi i prgjithshm n fjalorin e do gjuhe e prkufizon si: “do gj q kushton shum n raport me prdorimin e tij, me nevojat q kryen o me mundsit ekonomike t atij q e dshiron; sht do gj q nuk sht e nevojshme; shprehje e pasuris e bollkut”. Por realiteti aktual na largon pak nga kta rreshta, n fakt sot mund t pohojm se do luks sht subjektiv, madje luksi i vrtet nuk shfaqet, mbetet i fshehur brenda nj fasade thjeshtsie q ka “luksin” pr t jetuar kushtet e tij n mnyr t qet e t rezervuar.

Luksi nuk ka nevoj pr nj shfaqje agresive e provokuese, i mjafton t ekspozoj vlerat e tij n mnyr lineare, pasi aktualisht luks do t thot t zotrosh t ashtuquajturat “rezerva n zhdukje”, koh e lir, prkushtim nga dikush, hapsir, uj… N fakt, t kuptosh sot se cili sht luksi i vrtet t on t analizosh jo sjelljet e njerzve prkats t rretheve elitare q njihen qysh n shikimin e par, por jetojm n nj epok, e cila po njeh lindjen e tipave t ndryshm t luksit, deri n privilegjin ekskluziv t dshirs q shum kan, pr t hyr e qen pjes e ktyre rretheve elitare. Studiozt e sotm jan prpjekur t japin nj “vademecum” t karakteristikave t ktij fenomeni pr ta
sa m pak enigmatik n syt e t gjithve. Duke identifikuar katr prgjegjsit e mundshm e t ndryshueshm t fjals luks, sociologt sot hapin tematika e polemika pr donjrin prej tyre. Pra, pr ta luksi sht: cilsi ekselente, mim, estetik dhe vler unike. Luksi sht nj bashkjetes sensesh, sht nj stil jete, sht nj eksperienc q t lejon t kesh momente knaqsie ndaj vetvetes, duke vn n loj t pesta senset, si dhe sensin e gjasht; emotivitetin e knaqsis s t ndjerit se i prket nj kategorie t zgjedhur e shum speciale. Dshira pr luks sht gjithmon e lidhur me nevojn e vetafirmimit bazuar n prkatsin e nj grupi t caktuar social.

“M jepni luksin. Do ta prdor vetm pr nevoj”, - thoshte Oscar Wilde e dokush, duke u ndalur m gjat n konceptin e luksit, mund t kuptoj se jo do gj ndalet ktu. N disa zona t bots luks sht prdorimi i ajrit t kondicionuar, dshira pr t udhtuar, pr t mos dgjuar zhurm armsh, ashtu si mund t jet n shkrettir edhe nj got uj i freskt, e pir nn hijen e nj palme.

Sot gjrat ndryshojn shpejtsisht dhe rndsia e perceptimit t luksit t drejton n konsiderimin luksoz t objekteve q nuk jan aspak t tilla, saktsisht ashtu si thot dhe nj proverb e vjetr: “Jo do gj q shklqen, sht luks” ose si thot slogani historik i Coco Chanel: “Luksi sht krkesa e plqimit ndaj vetes, dhe jo e flamurizimit t saj”. Luksi m i madh sht koha e sot sht gjithnj e m e pakt. Koha pr t menduar, pr t reflektuar, pr t medituar, pr t kuptuar, pr t ndryshuar, pr t’u prmirsuar. Koha pr t gjetur ekuilibrin me vetveten, me t tjert, pr t stabilizuar energjin e dedikimin ndaj personave q t rrin pran fizikisht e mendrisht, ashtu si thot shkrimtari francez Antoine Marie Rogerde Saint-Exupery: “Ekziston vetm nj luks i vrtet, ai i raporteve humane”.

Udhtim historik i luksit

Imazhet e luksit jan prmbajtje t natyrshme n skenarin e jets imperiale t epoks s von romake. T kthehesh pas n koh e t jetosh n kohn e Roms antike sht nj gj e mrekullueshme, por vetm pr t pasurit. Luksi i ksaj kohe nuk ndryshon shum nga ai i kohs s sotme, pasi kan t njjtin objektiv “dukjen sa m mir” e jo vetm pr nj knaqsi personale, por pr t nnvizuar mbi t gjitha statusin m t ngritur politik, social e ekonomik ndaj t tjerve. Shtpi madhshtore, tekstile t mueshme, vepra arti t pamueshme n vler, por dhe jet nate elektrizuese me festa e bankete mbretrore. Mjete e metoda estetike, bizhuteri, trajtime termike, teatr, palestr, shfaqje teatrale e lojra sportive ishin argtimet luksoze t romakve t pasur. N mendimin e krishter mesjetar, luksi mori nj veshje negative e shpesh renditej midis veseve e mkateve kapitale. Megjithat, ai vazhdon t mbetet nj pjes integruese e jets ekonomik e sociale, shembull i t cilit n t gjith Evropn qe oborri mbretror i Luigjit XIV me pallatin e tij madhshtor t Versajs. Me iluminizmin merr jet nj epok e re n debatin ndaj luksit, i par tashm n nj kndvshtrim t ri. Kontributin m t rndsishm n kt drejtim e dha vepra e Bernard Mandeville e vitit 1729, sipas t cilit, luksi prfaqson nj ves privat e n t njjtn koh prbnte nj t mir pr shoqrin, pasi favorizonte qarkullimin e pasuris, industris dhe ekonomis n prgjithsi. Ky vizion u ritrajtua nga Robert Turgot e nga nj pjes e iluministve si p.sh. Voltaire n poemat e tij “Le Mondain e Défense du Mondain ou l'Apologie du Luxe” (1737) e kto ide po u prgjigjeshin krkesave t nj borgjezie treguese e prodhuese prher e n rritje. Gjat shekullit XVIII nj rrym mendimi vazhdoi t ushqente polemikat kundr luksit, rehatllku e pasuria konsideroheshin simptomat e dekadencs s shoqris aristokratike. Nn fluksin e Jean-Jacques Rousseau u rivlersuan ideali i normalitetit, thjeshtsis e aktivitetit t jets republikane. N Zvicr gjat gjysms s dyt t shek. XVIII debati i luksit u b nj nga pikat kye t dits dhe prfshiu mjaft intelektual t kohs si Isaak Iselin e Leonhard Meister, Beat Ludwig von Muralt e Johann Heinrich Pestalozzi.

Punimi m i plot, m interesant e m i dokumentuar mbi at ka prezanton luksi, qe pa dyshin libri i historianit, sociologut e ekonomistit gjerman, Werner Sombart “Luksi e kapitalizmi” i botuar m 1913. N pes kapitujt e ktij libri radiografohet fenomeni i origjins s kapitalizmit, ku sipas autorit t tij, lindi e pati rritje n mbretrit e shekullit XV. I prpikt, i dokumentuar e interesant sht prshkrimi q i bhet luksit t 1400-s e deri n vitet n vazhdim. Shpenzimet e Mbretit t Francs, tekat e dashnoreve t Luigjit XIV q rndonin mbi arkn e shtetit, preventivat dhe parat e prdorura pr t ndrtuar e prmirsuar rezidencat mbretrore n nj Franc me nj ekonomi rurale qen shprehje luksi dhe shenjat e para t kapitalizmit. Me mbarimin e Mesjets asistohet n nj zhvillim t jashtzakonshm t jets mbretrore e oborri i par modern q shfaq hapur luksin superflu qe ai i Avignone-s. Principet italiane t Rilindjes amplifikojn kto tendenca e u dhurojn damave aristokratike nj influenc t madhe n administrimin e kapitaleve. Supremacia femrore sht dukshm objektivi final i oligarkive q qeverisin Perndimin modern. Ndrsa n Mesjet luksi shfaqej n pasuri territori, n Rilindje shfaqet n vleft monetare e fillon t qarkulloj nj sasi e madhe paraje dhe pr shkak t arit e floririt q vinte nga Amerika. Shumfishohen titujt aristokratik, asistohet n futjen e elementeve t reja borgjeze dhe koncepti tregtar n bot prhapet shum, duke infektuar t gjitha shtresat sociale. Qytetet zmadhohen e fillon t lind nj proletarizm urban, forcat e t cilit do t’u vihen n shrbim shekujve t mvonshm. Nga pasuria e luksi po lindte kapitalizmi me aleatt e tij natyral q dikur Mesjeta i konsideronte t dyshimt. Paraja q pr Kishn mesjetare konsiderohej “nj skelet i demonit”, pr protestantt konsiderohej si nj dhurat e Zotit. Vet Mbretresha Maria Antonieta ishte e mendur pas luksit t shfrenuar me nj jet aristokratike pothuajse trsisht t korruptuar.

Fundi i shekullit XX dhe shekulli XXI e kthehu luksin n skenn e nj shqise t gjasht q kaprcen kodet tradicionale materiale pr t’u projektuar drejt nj sfere akoma m t rrall, mnyra e t qenit unik e t jashtzakonshm triumfon n do fush. E faji sht i konsumatorit, gjithnj e m kritik, m krkues drejt nj autorealizmi mbi koncepte si personalizmi i gjithkaje q zotron apo vetprkatsia e nj grupi social tendencioz i shoqris. Si nj ngjarje sociale identifikohet n aftsin pr t flirtuar me intelektin e linjzohet me sensacionet q arrin t’i transmetoj do konsumatori t vetm, sht nj loj pa mbarim manish, kontradiktash, kontrastesh infinite q turbullojn edhe studiuesin q edhe pse i vzhgon pa moralizm e paragjykime, ndien forcn shtrnguese dhe bashkkohore t joshjes s tij.