Kujtime nga Spaçi, tri ditët e revoltës në burgun ferr

2123 maj 1973 / Të shtunën, më 20 maj, të burgosurit vendosën të mos dilnin në punë. Të nesërmen ky vendim ishte diskutuar e pjekur në fjetoret dhe ndër galeri, gjatë bisedave me sy, me shenja dhe me zë të ulët. Ndërkaq, në kamp kishin shpërthyer zjarre, digjeshin stendat e kuqe, fotografi udhëheqësish dhe gjithçka që kishte lidhje me Partinë e Punës.

Spai i ngjante nj humnere t thell, rrethuar nga male shkmbore, q nga lindja putheshin me qiellin dhe q zbrisnin me vrtik teposht, duke ln pas zgafellat e galerive t zeza, si ngjyra e vdekjes.

Aty t burgosurit me tre turne nxirrnin bakr e pirit. Rrokullima e ktyre shkmbinjve vazhdonte deri sa shkapiteshin diku n hone dhe ndalonin n gropn e kampit, sa pr t marr pak frym, prpara arens s t burgosurve, rrethuar me nj varg pa fund shtyllash betoni t ngjizura me tela gjembash dhe karakoll me ushtar t armatosur (gati pr t vrar), q rrethonin arenn e fjetoreve tona.

Rrkllima shkmbore vazhdonte tposht pr t’u ndalur m n fund t nj gryk prroi q e kishte zanafilln te lartsit e Munells, duke mbyllur ksisoj ann tjetr t ksaj humnere. Mali shkmbor ngjitej trmal nga perndimi, pr t’i dhn qiellit t puthurn e fundit, duke i ngushtuar diellit hapsirn qiellore q ndrionte kampin ton.

Nse historiant e sotm dhe t s ardhshmes do t qmtojn ngjarjet m t shnuara t qndress antikomuniste n Shqipri, s’ka dyshim se do t ndalin vshtrimin mbi revoltn e Spait.

Gjith ata q e kan jetuar at skterr – kamp, sajes monstruoze e diktaturs s kuqe, nuk mund t mos u rrqethet misht, sa her q do ta kujtojn. Gjithkush q i sht afruar atij ferri pr t takuar baban, burrin, vllan, djalin..., nuk ka si e shlyen nga kujtesa at arroganc shtazore uniformash blu dhe at mas ngjyr kafe njerzish t tejlodhur, t munduar dhe t fyer, n fytyrat e zbehta t t cilve ishte vulosur emblema (stema) e prjetshme e mbretris s nndheshme.

Spai, Gulaku shqiptar, dhmbskrmituri i fundit i shekullit XX, ku t burgosurit mund t sodisnin n dit pa re, 3 deri 4 or diell. Nj vap e padurueshme n ver, zharri (djegsia) i gurit t prvluar nga dielli, acar siberian i maleve t veriut n dimr.

Pr t arritur deri n revolt, t burgosurit kishin grumbulluar besimin n vetvete, solidaritetin me njri-tjetrin dhe mendimin e prbashkt, se nj veprim i vendosur i t gjithve, do ta mposhtte ashprsin e diktaturs s egr. N kamp puna ishte rnduar... Kishte m se tre muaj q t dielat, t cilat duhet t ishin pushim, qen kthyer n dit t zakonshme pune. Kjo kishte ngjallur pshprima zemrimi.

T shtunn, m 20 maj, t burgosurit vendosn t mos dilnin n pun. T nesrmen ky vendim ishte diskutuar e pjekur n fjetoret dhe ndr galeri, gjat bisedave me sy, me shenja dhe me z t ult.

E hn, 21 maj 1973, ora 06:30, ishte koha kur turni i par duhet t ishte rreshtuar pr t’u nisur n pun, por oborri ishte thuajse i zbrazt, ndrsa polict prisnin t shqetsuar. U dgjuan thirrjet e para q kishin tonin e zakonshm, por m pas rropllima e bilbilave u kthye n kanosje dhe sharje. Prsri askush n vendin e caktuar, prpos t pavendosurve dhe t paaftve pr t prballuar pasojat e rebelimit. Hijet e tensionit q kishin filluar t prhapeshin q nj nat m par po shtriheshin kudo npr fjetore, mens, komand. Tensioni ndihej i pranishm dhe n telat me gjemba q rrethonin kampin, q me palvizshmrin e tyre po peshonin m shum se kurdoher mbi kdo, mbi t vendosurit, mbi vet komandantin e burgut, mbi rojet e karakolleve dhe mbi oficerin e rojs, operativin Fejzi Leo. Edhe malet prreth ktij honi duket se mbanin peshn e ksaj tendosjeje.

Nj shkndij, vetm nj shkndij e vogl dhe shprthimi do t ishte tepr i madh, jo si ai i fitilave t zjarrmtarve t lir mirditor n ballin e galerive.

Secili, edhe pse e priste kt shprthim n siprfaqe, tashm nuk mund ta ndalonte, ajo kishte marr zjarr q para nj muaji.

Pal Zefi, pr mosbindje ishte dnuar me nj muaj izolim n biruc. At dit i mbaronte afati i dnimit. Dikush duhej ta lironte, por askush nuk po kujtohej. Ai kishte shprthyer birucn e izolimit dhe po vinte drejt oborrit me nj shufr hekuri n dor. Operativ Fejziu urdhroi dik pr ta kapur Palin. Ja kishte dhn kt urdhr prgjegjsit t zyrs teknike, Mehdi Nokut, q mbante dhe ofiqin e kryetarit t kshillit t riedukimit. Dhe ky ofiqar i komprometuar iu sul Palit. Por Pali reagoi menjher dhe filloi t qllonte ashpr dhe pa mdyshje mbi shpatullat e bashkvuajtsit zullumqar...

Shkndia kishte shkrepur dhe po rritej si nj reaksion zinxhir. Shum polic u derdhn drejt Palit... Por i menjhershm qe reagimi i shum t burgosurve q po e ndiqnin ngjarjen dhe me nj vikam gumzhitse u futn n mes, pr t shptuar shokun e tyre... Prleshja kishte filluar e ashpr. Operativi, pas nj grushti t rnd n fytyr, e pa yllin e kuq t kapeles s shkelur nga kmbt e palve q kacafyteshin.

Por trupat e drobitur nga puna e rnd npr zgafella dhe vite t shumta ndr burgje, nuk mundn t’u rezistonin policve t pajisur (armatosur) me shkopinj gome... Dikush u arrestua dhe u mbyll n biruc. T tjert u detyruan ta linin sheshin e luftimit.

Pasdite, polic t degs s Rrshenit erdhn t merrnin t arrestuarit, q konsideroheshin si shkaktart e trazirave. Por nuk mundn. Edhe ksaj here ndrhyrja e t burgosurve ishte vendimtare. Solidariteti po shpalosej me t gjith madhshtin q meritonte ai ast. Polict e brendshm, t friksuar e braktisn kampin. Tashm ai kishte rn n duart e kryengritsve.

Ndrsa po errej, nj turm t burgosurish po prpiqeshin t lironin rebelt e mbyllur npr qeli. Nj nga rojet e karakollve qlloi mbi ta me breshrin e arms s tij, po kshtu bn edhe t tjert. Pshtjellimi qe i madh. Por fati ksaj here ishte me t revoltuarit. Zoti nuk desh t vriteshin disa prej tyre.

Dalja e turnit t dyt nga galerit do t’i jepte edhe m shum zemr dhe zjarr revolts. Pasi kishin dgjuar t shtnat e armve, t burgosurit e braktisn punn dhe jasht do rregulli u suln drejt sheshit, t prir nga djaloshi 21-vjear Sknder Daja, trim dhe i shkatht. Ishte asti kur revolta e shfaqi qart karakterin e saj politik. Pr kt tashm askush nuk mund t dyshonte. I hipur mbi kraht e shokve, Sknderi u jepte zemr t tjerve dhe njherazi u drejtohej rojeve t armatosur, q tashm ishin prforcuar, n pritje pr t’u shumuar. Ky djalosh i guximshm me aftsi prej oratori u fliste rojeve dhe iu kujtonte atyre se edhe ata ishin shqiptar, se edhe ata kishin prindr e motra, q i prisnin n shtpi me syt drejtuar nga Spai. Me z t lart njerzor u bnte thirrje t bashkoheshin me t burgosurit. Ndrsa masa e kryengritsve thrriste:

“Nuk punojm n galeri! – Posht komunizmi! – Ja vdekje, ja liri! – Kriminel, mjaft na i vesht nnat me t zeza!”

M von, zjarrmtart e lir do t tregonin se si ata zra t fuqishm kishin ushtuar npr shpatet e maleve, npr grykat e thella t honeve, deri n Oroshin e djegur dhe t prndjekur nga komunistt.

Si do ngjarje e prmasave t mdha, dhe revolta e Spait do t kishte shklqimin e saj t madhrishm historik: Ngritjen e flamurit pa yllin e kuq t komunizmit. Vetm pr kt akt heroik kjo revolt do t ishte e denj t zinte nj vend t ndritur n historin e popullit ton.

Ndjenja e lart e atdhetaris frymzoi ato shpirtra t munduar t sajonin nj flamur, q s’ishte prej mndafshi, i mungonin ndofta lajle-lulet, po ishte nj faqe jorgani, n midis shqiponja e vizatuar shpejt e shpejt me boj kpucsh nga dora e piktorit Mersin Vlashi. Flamuri u vendos n katin e tret t burgut dhe n vend t shtizs s argjendt kishte nj shkop prej druri. Ksisoj filloi t v