Teatri Kombëtar, koha më e keqe?! Kur donin ta shembnin për truall

Teatri/Një ndër regjisorët më të vjetër, si e sheh teatrin dhe aktrimin në 65 vjet

“Teatri Kombtar” sht nj titull i lart q do shtet e jep pr merita t shquara n ngritjen e kulturs kombtare, pr vlera t arritura dhe pr vlera q duhet t arrihen, pr prpjekjet q bn dhe duhet t bj n emancipimin dhe integrimin e kulturs son n Evrop dhe bot, duke ruajtur tiparet e veta t patjetrsueshme.

Pavarsisht nga specifika e veant kushtzuar prej restrikcioneve dhe izolimit nga bota, teatri yn ishte pjes, paka se jo organike, e trsis s teatrit evropian. N nj mnyr apo n nj tjetr, ai sht ndikuar prej tij. Shteti monist, pr interesa t caktuara ideologjike, dhe sidomos nga kopjimi i politiks teatrore t B. Sovjetik, n dy dekadat e para t sundimit, u tregua i interesuar pr zhvillimin e teatrit. Mes kontradiktash dhe pengesash, Teatri yn Kombtar u b, dhe sht vler e pandashme e identitetit t shqiptarve.

E theksoj kt fakt, se ka pasur raste, kur ndonj qeveritar e drejtor i ktij teatri, e ka “harruar”, ose nuk e ka ditur se ’sht ky institucion, dhe i ka lejuar vetes ta dmtoj TK-n. Kemi kaluar kriza, kur rrezikohej t’i tjetrsohej funksioni, madje dhe eliminimi fizik i tij, pr t’i rrmbyer truallin.

Kto t kqija u kaprcyen nga qndresa e pjess m t ndrgjegjshme t ksaj trupe aktorsh, dhe sot jemi ktu jo vetm pr t festuar n kt sken, por edhe pr t kujtuar...

Dihet se aktori sht figura qendrore e do teatri dramatik. Ai sht njeriu q me artin e tij, e prndryshon germn, simbolin, shenjn e shkruar n letr - n qenie t gjall, q lviz e flet prpara syve t nj grumbulli shikuesish, t mbledhur n tempullin e quajtur teatr, dhe ata, t magjepsur prej tij, e besojn se ai sht Hamleti Mbreti Lir, Abdyl Frashri apo Tu Maku.

T prshkruash trajektoren e krijimtaris s aktorve n nj hark kohor kaq t gjat mbshtetur n dokumente dhe sidomos n kujtesn e ne t gjallve, sht m tepr knaqsi sesa pun e lodhshme dhe hulumtuese.

Do t prpiqem, shkurtimisht, nprmjet disa fazave t zhvillimit n ngritje t Teatrit Kombtar, t paraqes problemet q shtroheshin pr t’u zgjidhur n tentativat pr nj teatr me tipare artistike dhe profesionale.

Problemi i par q doli prpara ministrit t athershm t kulturs q vendosi menjher pas lufte, krijimin e nj teatri profesionist t shtetit, ishte: ku do t’i gjenin aktort? E pan si i vetmi burim q lvizja teatrore amatore e zhvilluar gjersisht n Shqipri, veanrisht n Shkodr, Kor, Tiran dhe n repartet partizane. sht fakti pamohueshm se dshira pr t
dhe pr t par teatr, ishte n mendjet dhe n zemrat e shqiptarve qysh n koh t hershme. Ksaj nevoje shpirtrore t popullit prpiqeshin t’i prgjigjeshin njerz t apasionuar pas ktij arti, njerz t guximshm q sakrifikonin kohn dhe mundin e tyre pa asnj shprblim material, prpos duartrokitjeve t miradijshme t shikuesve t shumt.

Tashm, sht historike tkurrja q ministri i athershm i Kulturs Popullore, Sejfulla Malshova, m 17 maj 1945 u drejtoi nj sr emrave t shquar t amatorizmit t asaj kohe. Ishin nismtart, Mihal Popi, Fadil Shiroka, Mihal Stefa, Liza Vorfi, Gjon Karma, Hasan Rei, Ndoc Mshkalla, Xhevat Srezi, Ndrek Shkjezi, t pasuar nga Andon Pano, Besim Lvonja, Naim Frashri, Prokop Mima, Andrea Malo, Nikoll Panajoti, Vaso Pei, Kadri Rroshi, Lazer Filipi, Loro Kovai, Pjetr Gjoka. Me krijimin e Teatrit t Shtetit, u krye edhe nj “revolucion” i vogl n emancipimin e gruas shqiptare! N 1945-1946 t parat gra q hipn n skenn teatrore duke thyer mendsin e vjetr, ishin Behije ela, Ollga Shuraja, Liza Vorfi, Violeta Manushi, Meli obani, Besa Imami, Drita Kripa-Pelingu, Marta Burda e, m tej, n ’47-’50, Esma Agolli, Vangjeli Pikuli, Ana Kira, Margarita Xhepa, Afrdita Tai, Liza Laska-Skrami.

Trupa e aktorve drejtohej nga i vetmi regjisor i shkolluar n Franc, Sokrat Mio q zhvillonte me ta edhe kurse, pr t folurin skenik dhe aktrimin. Kta t rinj, q digjeshin nga pasioni i zjarrt i skens, q punonin dit e nat pr teatrin e tyre t porsakrijuar, q merreshin me gjithka, jo vetm me rolet, por me dekoret me rekuizitn, me shitjen e biletave, me propagandimin e shfaqjeve, etj, nuk kishin kryer shkolla aktrimi, madje disa syresh, as shkolla t rregullta t arsimit t prgjithshm. Aty pr aty, vu re se ato ka u jepnin kurset brenda teatrit, nuk mjaftonin, duhej m tepr, nuk mjaftonte talenti, duhej msuar me themel profesioni. Shpejt u shfaq edhe problemi i dialektalizmave n t folur. N nj trup t krijuar me amator t ardhur nga rrethe t ndryshme t vendit, secili fliste n t folmen e krahins s tij dhe qllonte q n t njjtn familje n sken, babai fliste n nj dialekt t Veriut dhe i biri n t Jugut. Pr t eliminuar kt mangsi u deshn shum vjet.

Qysh n vitet e para, u drguan jasht shtetit t rinj, pr t studiuar regjisurn, madje disa edhe pr aktrimin. N 1946 u hap Liceu Artistik n Tiran, me deg t arteve figurative, muziks dhe aktrimit. U drguan jasht shtetit pjestar t trups, n Rusi Andrea Malo dhe Andon Pano, pas tyre n vjesht t ’47-s, Kadri Rroshi e Lazer Filipi pr kurse aktrimi n akademit e ish-Jugosllavis dhe ekosllovakis.

Ndrkoh vlonte puna pr t’i dhn publikut shfaqje, fillimisht, si tham, vetm me nj regjisor shqiptar, por shpejt erdhi edhe Pandi Stillu q kish studiuar n Rumani pr teatr. U bn dy shkolla t ndryshme regjisure dhe aktrimi, por asnjra me metodn e quajtur Sistemi i Stanislavskit, mjeshtrit rus q njihej edhe n disa vende t bots perndimore dhe q tani do t bhej detyrimisht, metoda zyrtare e teatrit shqiptar.

Kt sistem ua msuan aktorve tan n pun e sipr, pr t vn n sken morin e pandalshme t pjesve teatrale sovjetike, regjisort ruso-sovjetik Dudin e Kriko t ftuar njri pas tjetrit, nga Komiteti yn i Kulturs dhe Arteve. Padyshim, puna e tyre ishte profesionalisht frytdhnse dhe aktort, brenda pak viteve, msuan t gjitha “yklat” e zanatit. Ndrkoh u kthye nga Moska si regjisor Andrea Malo dhe n vitin 1951, kur u suprimua Teatri Profesionist i Ushtris, erdhi n Teatrin Popullor edhe regjisorja Zina Pano-Andri dhe punoi deri n fund t jets me rezultate t mira edhe si msuese e aktrimit n Liceun Artistik.

Gjat 65 vjetve, aktor efektiv kan shkelur mbi kt sken, afro 3.100 role, kan interpretuar, ndr ta personazhe t pavdekshm t dramaturgjis botrore, e shqiptare: Hamletin, Otellon, Mbretin Lir, Horatin, Ofelin, Dezdemonn, Romeon, Jagon, Beatrien, Falstafin, Goneriln, Regann, Koderlian, Zhuljetn, dy Veronasit, Olivian, Malvolion, Benedikun e t tjer nga Shekspiri; Tartufin, Zhurdenin, Harpagonin e t tjer nga Molieri; Shrbtorin e dy zotrinjve, Mirandolinn, Kalorsin e Ripafrats, Markezin e Forlipopolit, Albafioritn, nga Goldoni; Diann e Belflorit, Rikardin, Frederikun, shrbtorin Tristan, Teodorin, Mareln, nga Lope De Vega; Klestakovin, Gorodnikun e t tjert nga Gogoli; Ferdinandin, Luizn, Vurmin dhe Millerin nga Shileri; Xhaxha Vanjn nga ehovi... Krahas ktyre klasikve, sidomos pas prishjes me sovjetikt n 1961, u liruan shum vende n repertor dhe pr drama bashkkohore t huaja: kshtu aktort tan u prballuan me sukses edhe me dramaturgji t nivelit, t zgjedhur me kritere t caktuar sigurisht, por n kto vepra u krijuan role t mdha, si senatori Lengton i Loro Kovait, Ezopi i Kadri Rroshit, Klea e Margarita Xheps, Ksanti i Lazer Filipit, Adela e Afrdita Tait, Martirio e Liza Vorfit, Maria Hozefa e Behije els, Zonja Dulska e Violeta Manushit, Zbisheku i Prokop Mims, Aktori i Sulejman Pitarks (tek Monsera), Arturo Ui i Kadri Rroshit, Uili Lomani i Robert Ndreniks dhe t tjer.

N dhjet vjett e para, pavarsisht nga inflacioni i madh i dramave mediokre sovjetike, u krijuan spektakle e trupzime t shquara aktorsh nga dramaturgjia shqiptare “Prefekti”, “Toka jon”, “Familja e peshkatarit”, “Pas vdekjes”, “Halili dhe Hajrija”, e t tjera drama e komedi me vlera t vrteta t qndrueshme artistike, na dhan Loken e Marie Logorecit, Tu Makun e Bejtash Syln e Loro Kovait, Prefektin e Mihal Popit, Hajrien e Behijes els, Monin e Hjon Karms, Liun e Ndrek Shkjezit, Adhamudhin e Prokop Mims, Zenelin e Kadri Rroshit, Ndrekn e Ndrek Lucs, Xha Shazon e Lazer Filipit, Selimin e Naim Frashrit, Jonuz Brugn e Kadri Rroshit e t tjer. Si vihet re, n kto pak rreshta, merrem kryesisht me aktor t shquar q nuk jan m mes nesh n jet dhe n sken. Etapa e tret e aktrimit, q fillon n 1991 deri sot, nuk mund t shqyrtohet dhe t vlersohet n pak minuta. Puna e aktorve t shquar t ksaj etape meriton t analizohet bashk me dramat, vemas.

Do t ishte gabim, sikur sot t flinim mbi dafinat e sukseseve. Problemet e sotme, apo t ato t bartura nuk mund dhe nuk duhet t’i fshehim. Ja dy nga t shumtat:

1-Sistemi i moshave t aktorve t Teatrit ton Kombtar sht anormal. Mungon raporti i ekuilibruar i domosdoshm n teatr, midis moshave t rritura dhe t rinjve. Mungojn qysh sot pasardhsit e aktorve t shquar q kan hyr, jo n pak raste, n pragun e moshs s tret. Nuk kemi zvendsues t talentuar t t mdhenjve t sotm, madje edhe t djeshm. N qoft se nuk merren masa pr t stabilizuar raportin, nesr do t jet edhe m e vshtir kompensimi i kohs s humbur. Plotsimi i radhve me aktore dhe aktor t rinj, sht domosdoshmri dhe pun q do kryer me prgjegjsi t lart profesionale dhe qytetare, me konkurse transparente, sepse duhen evituar ndrhyrjet dhe hatret q nuk kan munguar asnjher, n dm t Teatrit.

2. Teatri yn Kombtar ka forca pr t ruajtur emrin e vet t madh si Teatr i par i kombit, duke ngritur edhe m lart nivelin e vet cilsor dhe profesional, pr ta vn edhe m mir krijimtarin e vet n shrbim t ktij kombi, duke hipur n sken m shum vepra nga dramaturgjia shqiptare e vjetr dhe e re. Por ky teatr ka nevoj t reformohet n strukturn e vet dhe t rishikohen marrdhniet me shtetin, duke krkuar statusin e veant, n mnyr q t ket mundsi t zhvillohet e t modernizohet edhe n aspektin teknik, sepse nuk mund t realizohen spektakle bashkkohore me teknikn primitive q kemi.

Dua t prshndes edhe ktu Kryeministrin Berisha, pr vendimin q mori pr t themeluar nj teatr t ri n kryeqytet. Kur e urova drejtprdrejt n nj takim t rastsishm n Teatrin e Opers, m tha: “sht nj vendim i vonuar, duhej
m par!”. Kto fjal po i prmend ktu sepse m’u dukn si nj premtim i sigurt se ai do t vazhdoj t bj edhe m tepr pr teatrin shqiptar, t mos harrojm se ishte qeveria e tij q dyfishoi rrogat e aktorve t Teatrit Kombtar, n legjislaturn para ksaj t tanishmes.

Statistika

N 20 vjet 1961-1981; jan vn n sken 71 vepra shqiptare n sken

N 20 vjet 1991- 2010; jan vn 23 vepra shqiptare n sken

N pes prej ktyre 20 vjetve, nuk sht vn asnj vepr shqiptare.

Kto t dhna flasin vet mbi raportin e drejtuesve t TK-s, me dramaturgjin shqiptare n vitet e pasdiktaturs.