Transplantet e së ardhmes

Fabrika e organeve duket se s shpejti do e nis punn me kapacitet t plot. Pas vitesh t tra prpjekje, n vitin 2010 bri tre “dorzime”: nj mushkri n mes t korrikut, nj mli n qershor dhe nj trake n mars. T gjitha t ndrtuara n laborator. N t kaluarn, nga epruvetat kishin dal fshikzat humane dhe zemra e vogl e nj miushi, q n mesin e nj vitrine transparente prej xhami kishte nisur t rrihte ngadal, por me nj ritm t rregullt. Do t jet kjo rruga e vetme, e thn nga ekspertt e transplanteve, pr t superuar mungesn e donatorve dhe listat e pritjeve q zgjaten dita-dits me rritjen e moshs mesatare t popullsis. Ideja e fabriks nuk ndryshon shum nga nj organ te tjetri. Qelizat q kryejn funksionin specifik t nj mlie dhe nj mushkrie mbshteten n nj struktur kolagjeni q mund t rikrijohet n laborator, ose t merret nga nj organ ekzistues. N kt “platform” rriten qelizat staminale specifike t organit. Prbrsit e duhur dhe disa jav pritjeje bjn q mes mureve t laboratorit t kemi nj organ me form dhe funksion identik me at natyral.

Hapi tjetr, ai q deri tani krijon m shum vshtirsi, sht transplanti. Zemra e miushit e krijuar n laborator rrihte shum ngadal pr t’u
transplant. Fshikzat e urins t realizuara n prillin e 2006-s n “Wake Forst University” kan qen efikase pr t lehtsuar simptomat e smundjeve t dhjetra pacientve. Por, kto tre sukseset e fundit brenda pak muajve po tregojn se kjo sfid e re e mjeksis po synon gjithmon e m shum cilsin. N mars, nj fmije anglez iu vu nj trake e re n “Great Ormond Street Hospital” n Londr, edhe pse qelizat e prdorura pr t ndrtuar organin ishin marr nga vet organizmi i tij. Mlia e kultivuar n laboratort e “Massachusetts General Hospital” u vu te disa minj t prdorur si kavie, dhe tregoi q mund t funksiononte normalisht. Deri n eksperimentin e qershorit t kaluar, askush nuk kishte arritur t kalonte vshtirsit pr t krijuar rrjetin e venave dhe arterieve q ushqejn nj organ me funksione kaq komplekse. N Boston u nisn nga nj mli natyrore dhe e privuan nga t gjitha qelizat epatike. Strukturat e bazs dhe enve t gjakut mbetn t paprekura gjat eksperimentit dhe kjo bri t mundur krijimin e nj organi q funksiononte n mnyr perfekte pas kompletimit t fazs s dyt t testit: shkrirja dhe kultivimi i qelizave t reja epatike pr t krijuar nj mli t plot. Po n “Massachutestts General Hospital”, ku punon pionieri Harald Ott, frymmarrja e miushve me nj mushkri t krijuar n laborator zgjati 6 or. Muajin e kaluar n Universitetin e Yale-s, organet trsisht artificiale kontraktoheshin n mnyr ritmike pr dy or n trupin e disa minjve. Nse pr organe t thjeshta, si fshikza dhe trake, teknika sht funksionale pr t ndihmuar njeriun, indet dhe organe t tilla si zemra, mushkrit dhe mlia kan akoma nevoj pr krkime t thelluara. Por ritmi i studimeve t fundit dhe interesimi i disa ndrmarrjeve bioteknologjike amerikane kan treguar se “copyright” i natyrs ka konkurrent t fort.

Sot, mjafton t kopjosh at q ka krijuar nna natyr “pr t ndrtuar” nj zemr t gjall, q sht e pajtueshme me at ka ndien. Ndoshta pr momentin mund t jet nj mi ose derr, por n t ardhmen (shpresohet) mund t jet nj njeri, i cili pret pr nj transplant. Zemra e par mbi t ciln kan eksperimentuar sht ajo e miut: nuk e kan bashkuar me asnj qeliz, duke mbajtur matricn ekstraqelizore q karakterizon barkushet, ent e gjakut dhe valvulat. N kt pik, zemra e minjve nga e kuqe u b e bardh dhe e palvizshme. M pas, n “skelet” injektuan disa qeliza t marra nga zemra. Zemrn e futn n nj vend pr t’u zhvilluar. Kur mendohet pr zemrn, nuk imagjinohet nj grumbull qelizash t vetme. N t vrtet sht prbrja e t gjitha llojeve t ndryshme t qelizave q i japin zemrs aftsin t pompoj gjakun. Disa qeliza formojn indin lidhor, shtres t ciln doktoresha e ka prdorur pr mbjelljen e saj, t tjera bhen valvula kardiake, ndrsa pjesa tjetr jan qeliza muskulore q i japin zemrs aftsin pr t pulsuar.

Nse shkatrrohet zemra e nj embrioni (prmes enzimave t ndryshme) dhe kto qeliza vendosen n nj pllak laboratori, do t vrehet se pas pak kohsh disa prej tyre do t fillojn t pulsojn n mnyr t pavarur nga t tjerat. Disa pulsojn m leht, t tjera m fort. Qelizat pulsojn n mnyr autonome deri n momentin q nuk do t preken me njra-tjetrn. Por pas dy apo tri ditsh kto qeliza shumfishohen, formojn nj shtres unike dhe fillojn t pulsojn t gjitha njhersh.

Mund t bhet realitet n fund t vitit: nj mikrokirurg spanjoll ka deklaruar se do t bj transplantin e par t kmbs. Ekipi i profesor Pedr Cavadas (n krye t nj organizate jo fitimprurse q zhvillon transplante te pacientt q humbin shpresat se mund t operohen nga kirurg t tjer) ka deklaruar pr britaniken “Independent” se sht gjetur pacienti, por mungon vetm donatori. Rreziqet e lidhura me kt lloj transplantesh jan t shumta, madje vet Cavadas ka deklaruar, “t lundrosh n ujra t panjohura”, sepse studimet n kt fush jan shum t pakta. N maj erdhi aprovimi nga shoqata kombtare spanjolle e transplanteve, pasi viktima e nj aksidenti me makin ishte treguar i gatshm pr t
“kavjen”. Operacioni do t bhet n spitalin e universitetit “La Fe” n Valencia. Mes shum pikpyetjeve qndron edhe rehabilitimi: dihet vetm q nervat e krahut riaktivizohen me shpejtsin e nj milimetri n dit.