UT nxjerr të metat e sistemit të ri të financimit

Universiteti i Tiranës ka përgatitur një draft për problemet e aplikimit të sistemit të financimit kilian për arsimin e lartë shqiptar

Nj grup pune i ngritur nga Universiteti i Tirans pr t analizuar pasojat e aplikimit t sistemit kilian n arsimin e lart shqiptar ka prgatitur draftin paraprak t analizs. Sipas ktij drafti, sistemi kilian ka dshtuar dhe si pasoj aplikimi i tij n Shqipri sht dmtues. Pr m tepr, n kushtet kur universitetet publike n vend jan pa autonomi financiare, ky sistem do t sjell shkatrrimin e plot t ksaj pasurie kombtare.

“Duke qen se asnj prej vendeve t rajonit, e as ato sisteme akademike me prvoj nuk financojn n mas universitetet private, vlen t shihen pasojat q ka sjell ky sistem n vendin ku u aplikua, n Kilin e diktatorit Pinoet. Sistemi kilian i arsimit t lart synon regjistrimin n universitete t studentve q vin nga shtresat n nevoj. Skema e financimit pr student, q u vendos nga regjimi ushtarak, favorizon sistemin privat dhe ngritjen pa kriter t instituteve t arsimit t lart. Pasojat e tij jan rnie e cilsis s arsimit t lart n prgjithsi, ulje t ndjeshme t pagave t stafit akademik, largim t stafit t kualifikuar drejt sistemeve t tjera, duke u njohur si dshtim edhe nga vet shteti kilian”, - prcaktohet n prfundim t analizs 50-faqshe t grupit t puns.

Asnj vend

Problemi i par q trajton analiza e grupit t puns s UT-s, sht se asnj vend i prparuar n fushn e arsimit dhe asnj nga vendet e rajonit ton nuk prdorin nj sistem t till. Duke analizuar sistemin italian, n baz t t cilit sht hartuar edhe sistemi shqiptar i arsimit t lart, grupi i puns v n dukje se “pjesa m e madhe e fondit (q u jep shteti universiteteve) sht dhn n baz t kostove historike t universiteteve”.

“Formula e (... llogaritjes s fondit shtetror pr universitetet) prdorej pr ndarjen e fondeve pr universitet shtetrore dhe n mnyr analoge edhe pr ato private (me pak ndryshime n formul), por me fonde t ndara. Ka nj seleksionim rigoroz pr universitetet private. Ato kan akses n nj fond t veant q i dedikohet vetm mbshtetjes pr krkim”, - bn t ditur grupi i puns.

N t analizohen vendet e rajonit, prfshi edhe Italin dhe Greqin, Britanin e Madhe dhe Shtetet e Bashkuara, ku si prfundim nxirret se “ka pasur prpjekje n vendet e rajonit pr t mundsuar financimin e arsimit t lart privat nga shteti, por kto prpjekje jan refuzuar ndjeshm nga publiku” dhe se “tendencat sot jan drejt financimit privat t sistemit arsimor, kjo nprmjet tarifave t shkollimit apo grante private, donacione apo sponsorizime t krkimeve” dhe si pasoj jo nprmjet ofrimit t parave t taksapaguesve n institucione q kan si qllim maksimizimin e fitimit.

Nuk ka autonomi

Nj problem tjetr i ngritur nga grupi i puns sht mungesa e autonomis financiare t universiteteve publike, q si pasoj shmang do lloj mundsie konkurrence me universitetet private. Duke analizuar buxhetin e Universitetit t Tirans, por q si fenomen sht thuajse i njjt n t gjitha universitetet, grupi i puns vren se “vetm gjat periudhs 2006-2009, pra pr katr vjet, Ministria e Financave nuk i ka dhn Universitetit t Tirans pak m shum se 1 miliard lek ose 8 milion euro, t cilat jan t ardhurat dytsore t universitetit, pra para t grumbulluara nga tarifat studentore. Kjo shifr ka ardhur duke u rritur vit pas viti, me prjashtim t vitit 2008, dhe kto t ardhura t vet universitetit nuk i jan kthyer kurr Universitetit t Tirans, por kan shkuar n buxhetin e shtetit dhe jan prdorur pr qllime t tjera, jasht hapsirs s arsimit t lart”.

Grupi i puns thot se “kto kushte pabarazie, ku universitetet private kan mundsi t’i prdorin t ardhurat dhe fondet sipas dshirs s tyre, ndrkoh q universiteteve publike u mohohen edhe t ardhurat e vet institucionit, prbjn hallkn e par t pengess pr nj shprndarje t buxhetit t shtetit pr t dyja sistemet e arsimit t lart”.

Ndrkoh q shkon m tej, duke thn se fondi q do t shprndahet n universitetet publike dhe private, sht fondi i buxhetit t shtetit, q shkon pr pagat e stafit akademik dhe joakademik. “Kjo do t thot se universitetet do t duhet t paguajn vet pagat e punonjsve, q do t thot se n rastin e par t vshtirsive buxhetore do t cenohen pedagogt, qoft duke shkurtuar organikn ose pagat, e q n t dyja rastet cenon cilsin e universiteteve”, - bn t ditur grupi i puns, duke theksuar se me kushtet aktuale, ku universitetet shihen si etnitete publike, “prcaktimi i jashtm i tarifave t studimit apo “detyrimi” q kto tarifa t jen n shrbim t s mirs publike, pra t ulta, sjell q t ardhurat e universiteteve publike t ulen n mnyr drastike, ndrsa t ardhurat e universiteteve private t rriten n mnyr artificiale”.

Pr m tepr, analiza e tyre tregon q n mnyr indirekte, financimi i universiteteve private do t bhet edhe nga t ardhurat dytsore t universiteteve publike, “t cilat padrejtsisht nuk u jan kthyer universiteteve prgjat gjith ktyre viteve”.

Grupi i puns ka vrejtur q pagat e pedagogve n universitetet publike dhe ato private jan n raport 1:4 dhe ort e msimit shkojn n raport 1:30, duke
t pamundur konkurrencn. “Universitetet publike sot, nse ftojn nj pedagog t huaj, duhet ta paguajn me 400 lek t reja pr nj or msimore, ose 3 euro, dhe nuk kan t drejt t heqin asnj shpenzim t tij, edhe pse t ardhurat pr nj nism t till ekzistojn, pr shkak t ligjit”, - thuhet n analiz, duke treguar pabarazin mes universiteteve publike, t cilat nuk mund t vetmenaxhojn fondet e tyre dhe atyre private.

Pr m tepr, sipas tyre, pr vitin 2010, buxheti i shtetit ka lvruar pr Universitetin e Tirans 1,779,131,000 lek, q do t thot 49,957 lek pr do student, nga 55,401 lek pr student t dhna n vitin 2006, pra n baz studenti, si jan disa prej modeleve t financimit, buxheti pr Universitetin e Tirans sht ulur me 10 pr qind. “Mnyra e dyt e matjes s financimit shtetror sht n baz t numrit t pedagogve. Edhe n kt rast, financimi shtetror pr Universitetin e Tirans sht ulur nga 1,900,436 lek pr pedagog n vitin 2006 n 1,880,688 n vitin 2010”, - thot grupi i puns, duke arritur n prfundimin se “trendi n ulje i financimit real t universiteteve publike vendos n pikpyetje nj prhapje t skems s financimit me baz m t gjer”.

Nj sistem i dshtuar

“Ndryshimet e sjella nga qeveria ushtarake rritn numrin e instituteve t arsimit t lart, por reforma solli shum mosbarazim mes tyre, si dhe rnie t cilsis s arsimimit n prgjithsi. Kishte nj rritje t msimdhnies me koh t pjesshme dhe nj rnie t pagave t stafit akademik, si dhe rnie t fondeve pr zhvillimin e laboratorve dhe elementve t tjer t infrastrukturs. Kjo reform oi edhe n krijimin e instituteve pa asnj student, t cilat mbaheshin nga kontratat e granteve nga fondet ndrkombtare apo dhe kombtare. Si pasoj, t gjitha krkimet, ndryshe nga vitet 1973, nuk po bheshin m n universitete, por n qendra krkimore dhe studentt gjithnj e m pak kishin kontakte me persona t kualifikuar. Stafi i kualifikuar pr krkim u largua nga universiteti, q shoqrohet dhe me rnie t cilsis”, - bn t ditur studimi, i cili thot se sot edhe vet qeveria kiliane e ka pranuar dshtimin e ktij sistemi.

Sot, qeveria kiliane e njeh dshtimin e sistemit arsimor dhe po e reformon at, duke dhn bursa pr studentt n nevoj dhe duke u fokusuar m shum n rritjen e cilsis s arsimimit, sipas studimit.

N kto kushte, grupi i puns ka arritur n prfundimin se ky sistem financimi, pra n baz studenti, jo vetm q sht i parakohshm pr vendin ton, por mbi t gjitha i rrezikshm, q mund t cenoj edhe vet ekzistencn e universiteteve publike n vend.

Prfundimet pr sistemin kilian

Sistemi kilian i arsimit t lart synon regjistrimin n universitete t studentve q vin nga shtresat n nevoj. Skema e financimit pr student u vendos nga regjimi ushtarak, duke favorizuar sistemin privat dhe ngritjen pa kriter t instituteve t arsimit t lart. Reforma u shoqrua me rnie t cilsis s arsimit t lart n prgjithsi. Reforma dshtoi, kur vendi psoi kriz ekonomike. Pagat e stafit akademik ran ndjeshm. Stafi i kualifikuar u largua nga institutet e arsimit t lart, duke shkuar drejt instituteve krkimore apo dhe n sektor t tjer. Qeveria kiliane e njeh dshtimin e sistemit arsimor dhe po e reformon at, duke dhn bursa pr studentt n nevoj dhe duke u fokusuar m shum n rritjen e cilsis s arsimimit.