Çfarë janë privatësia dhe të dhënat personale

“Privatsia” sht aftsia e nj individi ose e nj grupi pr t veuar veten ose informacionin n lidhje me veten e tyre, duke e shfaqur at n mnyr selektive. Kufijt dhe prmbajtja e asaj q konsiderohet privatsi ndryshon midis kulturave dhe individve, por gjithsesi temat themelore jan t prbashkta. Privatsia shpeshher lidhet me anonimitetin, ose me dshirn pr mos u vn re ose t pr t qen i paidentifikuar n hapsirat publike. “T dhna personale” sht do informacion pr nj person fizik, i cili sht i identifikuar ose i identifikueshm. Elementet, me t cilat realizohet identifikimi i nj personi, drejtprdrejt apo trthorazi, jan numrat e identitetit ose faktor t tjer t veant fizik, psikologjik, ekonomik, social, kulturor etj. Privatsia sht m e gjer se sa koncepti i siguris dhe prfshin prdorimet e prshtatshme, si dhe mbrojtjen e informacionit. E drejta kundr pushtimit t privatsis nga ana e qeverive, korporatave apo individve mbrohet me ligj n shum vende. N Shqipri e drejta e privatsis dhe mbrojtja e t dhnave garantohet nga neni 35 i Kushtetuts, nga nj sr aktesh ndrkombtare, si dhe nga ligji nr. 9887, dat 10.03.2008 “Pr mbrojtjen e t dhnave personale”, i cili reflekton standardet evropiane. Bazuar n kt ligj sht ngritur dhe funksionon institucioni i pavarur: Komisioneri pr Mbrojtjen e t Dhnave Personale, i cili mbikqyr dhe monitoron prpunimin e t dhnave personale t shtetasve shqiptar prej institucioneve shtetrore, kompanive dhe bizneseve private t do fushe, si dhe garanton shqyrtimin e ankesave t qytetarve q pretendojn se t dhnat e tyre jan prpunuar jo n prputhje me ligjin ose jan keqprdorur, si dhe vendos gjoba pr shkeljet administrative t konstatuara pas inspektimeve n subjekte publike apo private. Gjithashtu sensibilizimi i opinionit t gjer publik mbi rndsin e privatsis dhe mbrojtjes s t dhnave personale sht nj ndr misionet parsore t ktij institucioni t ri.

N disa vende privatsia mund t ket konflikt me lirin e fjals dhe disa ligje mund t krkojn deklarimin publik t informacionit, q konsiderohen si private n vende t tjera. Privatsia mund t sakrifikohet vullnetarisht, n kmbim t prfitimeve dhe shum shpesh me rreziqe t veanta dhe humbje, edhe pse kjo sht nj pamje shum strategjike e marrdhnieve njerzore. Akademik, ekonomist, teoricien evolucioniste dhe psikolog prshkruajn zbulimin e privatsis si “sakrific vullnetare”, ku lotarit apo konkurset jan t prfshira. N botn e biznesit, nj person mund t jap t dhnat personale (shpesh pr qllime reklamimi), n mnyr q t hyj n nj loj pr t fituar nj mim. Informacioni q po ndahet vullnetarisht m von mund t oj n vjedhjen e identitetit. Koncepti i privatsis sht shpesh i lidhur me kulturn perndimore, dhe at t Ameriks s Veriut n veanti. Sipas disa studiuesve, koncepti i privatsis prcaktuar nga kultura anglo-amerikane ndryshon nga kulturat e tjera t Evrops Perndimore si ajo franceze apo italiane. Prandaj koncepti nuk sht universal dhe ka mbetur praktikisht i panjohur edhe n disa kultura t deri kohve t fundit. Nj fjal si "privatsi" konsiderohet shpesh si e paprkthyeshme nga gjuhtart. Shum gjuh nuk kan nj fjal t veant pr "privatsi". Gjuh t tilla ose prdorin nj prshkrim kompleks pr t prkthyer termin (t tilla si rusishtja q kombinojn kuptimin e vetmuar me fshehtsin dhe jetn private) ose t marr hua nga anglishtja fjaln "privacy" (si n indonezisht apo italisht).

Vlera e privatsis n jetn ton

Jemi duke folur rreth nj lloj t drejte vetprcaktimi: i personit, i t ndenjurit n shoqri, i marrdhnieve me t tjert. E drejta e zgjedhjes kur, si dhe n far mnyr t shfaqemi. sht nj prballje e vazhdueshme midis ndrhyrjes n jetn private dhe mbrojtjes s personit. Mjafton t mendojm pr eksperiencn n jetn e prditshme pr t nxjerr disa shembuj. A e keni parasysh body scanner-in, makinn e eksperimentuar n nj sr aeroportesh n gjendje t shohin gjithka, do gj q kemi e do gj q jemi posht veshjes. T bn prshtypje t thell! Po pr makineri t tjera t avancuara teknologjikisht q mund t prcaktojn inteligjencn ton, marrdhniet tona dhe orientimet tona. Ky zhvillim kaq i mirpritur nga kushdo n kt planet, kto lehtsira e shrbime publike ose private q n pamje t par na e bjn jetn m t leht duhet t shoqrohen paralelisht nga nj garanci e padiskutueshme, n mnyr q zhvillime teknologjike e strategjike, madje edhe ato q garantojn sigurin e vet njerzve t mos cenojn at ka sht personale, e rezervuar dhe vetm e jona. Jan pr t’u shnuar reagimi i opinionit publik dhe atyre t institucioneve. Parlamenti Evropian n tetor t 2008-s e vlersoi jo n prputhje dhe t paprshtatshme me dinjitetin e personave dhe me privatsin e tyre t asaj q e quajti “kontroll fizik virtual”. Teknologjit, edhe ato q duhet t mbikqyrin sigurin e avionve, jo vetm duhet t jet n proporcion me objektivat por duhet t vlersojn gjithashtu edhe impaktin mbi t drejtat themelore t njeriut. Gjithashtu, zhvillimi i shoqris s informimit dhe brenda saj zhvillimi i shpejt i internetit, kan kshtu zgjeruar konfliktin potencial mbi mbrojtjes s jets private dhe identitetin personal nga nj an, dhe fluksin e lir t informacionit nga ana tjetr. Krkimi i nj ekuilibri midis ktyre vlerave prfaqson elsin, pr t garantuar n ern dixhitale, t drejtat themelore t liris dhe demokracis.

Operatort telefonik menaxhojn kshtu miliarda informacione personale, n gjendje t zhveshin totalisht do qytetar. Kur ndrtohen arkiva t mdhenj elektronik, qofshin kto me t dhna publike apo private, t drejtat e njeriut vihen n rrezik. Sa m t mdhenj t jen arkivat, aq m t mdha jan dmet n rast abuzimesh. Mungesa e sistemeve t prshtatshme t siguris, t cilat jan t detyrueshme me ligj, i lejon personat e paautorizuar ose t autorizuar, por q veprojn pr qllime jo t lejuara, t marrin informacion pa ln gjurm. Domethn pa qen n gjendje t prcaktojm keqbrsin.

Fjal t marra nga betimi i Hipokratit – n versionin klasik – q edhe sot e ksaj dite prdoret n hyrjen e profesionit t mjekut. Nj premtim solemn i rezervimit i cili ka m shum se 2000 vjet: “ka i prket shndetit t pacientit, t trupit t tij, duhet t ruhet dhe jo t prhapet”. T dhnat mbi shndetin ton jan gjja m sensitive q mund t imagjinohet. Sepse kan t bjn me dinjitetin ton. Edhe sepse n qoft se keqprdoren mund t shkaktojn neveri, stigmatizim social dhe diskriminim.

Video-survejimi na ndjek dhe na regjistron. Arkivat e mdha elektronike t t dhnave na skedojn. Kartat e kreditit, dhe skedat pr t
pazar tregojn shum pr ne. T dhnat shndetsore dhe gjenetike jan mallra t zjarrta. Arkivat e mdha, t cilat publikohen online mohojn q e kaluara jon t mbetet e kaluar dhe ndikojn t ardhmen ton. Telefoni celular l mbrapa shenja si; ku jemi dhe ku po shkojm. Anonimiteti n internet sht nj mirazh. do gj sht jashtzakonisht e vrtet dhe jashtzakonisht e frikshme. Por sht dhe e dobishme dhe e pashmangshme sepse tashm sht
bota jon e jetess. Dhe ather nuk na ngelet q t eksperimentojm kt kundrshtim. Le t’i prdorim mundsit e reja dhe njkohsisht t mbrohemi. Mbrojtja e t dhnave tona personale, ajo q ne quajm privatsi, kalon n kt ekuilibr t paqndrueshm.

T zgjedhsh midis rrjeteve sociale apo privatsis

“Kemi shkatrruar gjithka”: kto jan fjalt me t ciln hapet letra me t ciln ideatori i ri dhe i pasur i Facebook-ut, Mark Zuckerberg (mijra prdorues t rinj do dit, pr nj shum prej 165 milion prdoruesve deri n fund t 2008-s kundr 120 milionve q ka Myspace) i drejtohet t gjith atyre t cilt kishin “humbur kontrollin mbi informacionet e tyre”. Pr shum her n qendr t vmendjes pr shkak t pasojave t prhapjes m t madhe t imazheve t prdoruesve se sa ata nga ajo q ata vet e kishin vendosur, Zuckerberg krkon falje publike. I inkriminuari i radhs ksaj here sht “Beacon”, nj sistem i menaxhimit t reklamave n “Facebook”, i cili u drgon nj lajmrim prdoruesve sa her q nj “miku” i tyre blen dika n “faqe t akredituara”. N thelb “Beacon” iu krkon prdoruesve uljen e nivelit t mbrojtjes s t dhnave personale, duke u lejuar kshtu kompanive t mdha si “Coca-Cola”, “Sony”, “Blockbuster” etj., q prdoruesit, shum prej t cilve t mitur, t bhen reklamues produktesh.

N pikpamjen e detyrimeve ligjore. Mund t bhet e mundur q furnizuesit e shrbimeve t internetit t vendosin politika vrtet transparente t privatsis, n mnyr q prdoruesit t marrin pjes vullnetarisht n shrbimet ofruara dhe t kundrshtojn nse dshirojn prdorimin e dytsor p.sh., at t marketingut. Duke evituar informuese kilometrike, t cilat askush nuk i lexon, por pr t dhn informacion n pikat m kye t prpunimit t t dhnave, p.sh., n sqarimin e qllimit t prpunimit, prhapja te subjekte t treta, mnyrat e ushtrimit t t drejtave (fshirje, korrigjim etj.) me nj gjuh t thjesht e t qart. N pikpamjen teknike mund t vendosen konfigurime t paracaktuara t orientuara nga privatsia, dhe n prgjithsi t prmirsohet kontrolli i t dhnave personale nga ana e prdoruesve. T vendosen masa sigurie sa m forta. T bhet sa m i leht prdorimi i funksioneve, q zvoglojn mundsin e profilit publik dhe t dhnat q prmbahen n t. Prmirsimi dhe mbajtja e sistemeve t siguris informatike, duke ofruar lidhje t koduara pr menaxhimin e profilit t prdoruesit, prfshir ktu procedurat e thjeshta pr akses. Fshirja e t dhnave duhet t jet e plot, n mnyr q t mos lejoj kapjen e tyre nga motort e krkimit. N fund nga pikpamja edukative. T veprosh mbi aktivitetet sensibilizuese, sidomos tek t rinjt, pr sa u prket rreziqeve q mund t sjell nj prdorim i shkujdesur i rrjeteve sociale. Vendosja e spoteve publicitare pr t stimuluar nj reflektim t vet prdoruesve prpara se ata t vendosin n rrjet t dhnat personale t tyre dhe t t tjerve. T vlersosh prdorimin e pseudonimeve t ndryshm pr rrjete t ndryshme.

Shnim: N botimin e ktij artikulli jan shfrytzuar pjes nga libri i Mauro Paissan, “Privatsia vdiq, rroft privatsia”

*Drejtor pr Marrdhniet me Publikun, Zyra e Komisionerit pr Mbrojtjen e t Dhnave Personale