AA Gill, gazetar provokativ me humor të parespektueshëm!
Ju falenderoj për letrat tuaja në përgjigje të arikullit të butuar nga revista Sunday Times më 23 Korrik. Ju nuk ishit të vetmit që shkruajtët dhe ne do të publikojmë disa nga këto letra të gazetës e së dielës. Ndërkohë që më lejoni ta vendos këtë artikullin në kontekst. Autori AA Gill është gjerësisht i njohur për mënyrën e tij gazetareske provokative dhe për humorin të pa respektueshëm të cilin e përdor në gjerësi të madhe subjektesh, si komentator apo si kritik. Ai ka një audiencë të gjerë, që e pëlqejnë pasi shkruan guximshëm artikuj ku mund të ketë ofeza të çastit ku disa nuk mund t`ju vijë mirë nga kjo.Ju siguroj juve dhe Shqiptarëve që sjeni vetëm. Kohët e fundit ai shkroi rreth gjuhës Angleze: "Nuk e pëlqej anglishten, është vulgare, e paqëndrueshme, e radhitur keq dhe zhgënjyese. Si Anglia dhe anglishtja më duket e ngatërruar". Ne e botuam atë gjithashtu.Kjo s`ishte më e keqja- e përshkruante anglishten me tërma përçmuese dhe siç mund ta imagjinoni disa njerëzve nuk u pëlqeu kjo. Lexuesit tanë e kuptojnë mentalitetin Britanik të humorit kritik dhe vetëndëshkues dhe e pëlqejnë atë. Është një pjesë e identitetit britanik dhe Gill e përmbledh atë si " Shumë njerëz ndajnë shakatë, anglishtja I ndihmon ata. Anglezët e përdorin humorin e tyre si një çomangë jodiskriminuese. Kjo shkundje anglze e trazuar për të mos qenë të aftë për të marrë asgjë seriozisht, aftësia për të qenë serioz, i përshtatshëm dhe reflektivë. E bëj dhe vetë këtë gjë. " Është kjo frymë që Gill vizitoi dhe shkroi rreth Shqipërisë, ashtu si në të kaluarën ka shkruar për Ëellsin, Gjermaninë, Skocinë dhe vende të tjera. Për lexuesit tanë e rëndësishme është goditja e zgjuar angleze që duket ofenduese por që s`ka për qëllim ofendimin ose padinë. Lexuaeit janë shumë larg ndjeshmërisë së pranimit të këndvështrimit të dikujt edhe pse është e vërtetë dhe realitet reagimi i pjesës më të madhe është të inkurajojnë dhe të gjejnë vetveten. Kjo nxit informimin, kërkimin dhe vlerësimin. Sigurisht, asnjë nuk mund të vizitojë dhe të shkruajë për një vend dhe të mos adresoj imazhin apo klishet e tij. Dhe që kur shkruajtët shqetësimet tuaj rreth referencës së Gill për për imazhin e Shqipërisë jashtë më lejoni edhe mua të vendos në kontekst gjithashtu dhe këto. Demokracia dhe ekonomia Shqiptare kërkon turizëm. Vitin që shkoi 16.000 turist anglezë vizituan Shqipërinë. Akoma më shumë do të shkojnë këtë vit me fluturime e planifikuara të British Airëays nga Londra, dhe duke rritur infrastrukturën hoteliere. Qeveria shqiptare po nxit këtë rritje. Të shkruash për Shqipërinë është e pamundur për çdo shkrimtar të injorojë faktet – dhe këto fakte, për fat të keq, përshijnë shumë anë negative për të cilët Shqipëria, qytetarët e saj si dhe bashkëkombësit jashtë kufijve duhet të jenë të vetëdijshëm dhe se nuk është praktika e gazetës të injorojë të vërtetat e pakëndëshme. Shqipëria është vendi më i varfër në Evropë dhe po përballet me sfida të mëdha, shkruan Departamenti Anglez për Zhvillimin Ndërkombëtar i cili shpërndarë 35 millinë stërlina ndihma për këtë vend. Këto sfida përfshijnë korrupsionin në të gjitha nivelet, krimin, trafikut e armëve dhe drogës, trafiminin e emigrantëve, "skllavet e seksit" dhe fëmijët. Asgjë prej tyre nuk është një supozim I Gillit, por është përfundimi i kërkimit nga trupat e njuhura ndërkombëtare duke përfshirë edhe qytetarë shqiptarë të shqetësuar. UNICEF thotë: "trafikimi, puna e detyrueshme dhe tregtimi dhe përdorimi I seksit janë rreziqet e përditshme." Amnesty International raporton se 40 % e grave shqiptare janë subjekte të dhunës dhe nuk ka një ligj specific që ti mbrojë ato. Zyra e Jashtme Britanike këshillon kundër udhëtimit në disa zona të Shqipërisë sepse ka shumë përdorues armësh dhe krime. Departamenti i Shtetit Amerikan, këshillon udhëtarët për në Shqipëri " krimi i organizuar dhe ndikimi i gangsterave në disa zona dhe korrupsioni është i lartë. Në shumë raste ndihma dhe mbrojtja e forcave të rendit është e kufizuar. Rreshtohen vjedhjet e makinave, krimet me armë, sulme serioze të mjaftueshme për të këshilluar udhëtarët të kenë shumë kujdes. Një akademik i lartë i cili punoi në qeveri në Tiranë ka bërë disa kërkime dhe referon se " klasa politike në Shqipëri në përgjithësi është e një cilësie të ulët dhe shpesh e përfshirë në korrupsion dhe krim." Qendra për Migracion Evropian dhe Studime Etnike raporton se " Mafia Shqiptare konsiderohet si organizata më e fuqishme kriminale që operon në Itali dhe që Shqiptarët janë përgjegjës për kontrabandën e heroinës në Zvicër dhe për trafikun e drogës në Austri, Gjermani, Hungary, Poloni dhe Belgjikë. Edhe Mjaft një OJQ Shqiptare që nxit përkrahejen dhe mbështetjen ndërkomëtare për vendin, në website-n e ka këto informacione; 9.000 fëmijë shqiptarë trafikohen për prostitucion (Shpëtoni Fëmijët 2001), 250.000 armë në qarkullim (UN 2003). Fakti që Shqipëria po punon me ndërkombëtarët për të ndryshuar klimë nuk mund të mohojë disa çështje serioze që përballet vendi dhe atyre që duan ta përdorin për krime ndërkombëtare, pastrim parash apo trafikim njerëzish. Në këtë klimë është e pakuptueshme që Shqiptarët punëtor, të edukuar, të përgjegjshëm, që besojnë në Zot janë të ndjeshëm ndaj çdo kritike për vendin e tyre dhe kanë frikë se mos damkosen dhe kthehen në steriotipe. Unë mundem vetëm t`ju kërkoj ndjesë nëse ju jeni një nga ata që u ndjetë se Sunday Times kishte për qëllim të diskreditonte një komb. Nuk ishte ashtu. Ndoshta duke u përpjekur të kontekstualizonte dhe illustronte një vend dhe për sfidat që ai përballet, ndërsa del nga dekada tiranie, duke punësuar një gazetar i njohur për vëzhgimet dhe zgjuarsinë e të shkruajturit, është një hap i dobishëm në rritjen e vlerësimet ndërkombëtar për problemet e Shqipërisë.
I juaji Sinqerisht
Robin Morgan, Botues i Sunday Times
Më poshtë shkrimi:
Toka, që koha harroi!
AA Gill
Dikur ishte një shtet komunist për të paktën gjysëm shekulli. Dhe tani ky shtet ka krim të organizuar dhe adoleshentët që vishen më keq në Evropë. A do ta marrë ndonjëherë bota seriozisht Shqipërinë?
Është diçka e pazakontë për ata që duan t`a dinë, por aeroporti ndërkombëtar i Tiranës quhet Nënë Tereza. Është tipike që Shqiptarët i dhanë emrin pistës së tyre për në botë emrin e një gruaje Katolike që ia kushtoi veten e saj duke ndihmuar njerëzimin, ku popullsia e vendit është 70 % muslimane. Ndërkohë që Nënë Tereza është personi i vetëm i famshëm i Shqiptarëve, dhe s`kanw tjetër. Ndërsa ecën përmes çakullit, do të vëreni avionët nga Albatros – Airways, dhe ja përsëri – një pashmangshëri tjetër e Shqiptarëve në vendosjen e emrave pas të vetmit zog që është sinonim ndërkombëtar për fatin e keq, i cili nuk shkon në asnjë vend tjetër përvç brigjeve të Adriatikut.
Çdo gjë rreth Shqipërisë të bën të qeshësh, Shqipëria është qesharake. Është një vend tragjik. Pas të gjithash, komediani i parapëlqyer i Shqiptarëve është Norman Uisdom. Është qesharake sepse nuk të bën për të qeshur. Kryeqyteti, Tirana, është një vend i vçantë, pagëzuar me arkitekturën fashiste dhe komuniste. Ndërtesat totalitare të vendosura faqe më faqe me rrugët e ngushta, si një tango autoritare në mermer dhe beton. Italianët, të cilët patën simpatinë e arkitekturës fashiste, ndërtuan universitetin e të ardhmes, shkollën e artit dhe ndërtesat qeveritare, ndërsa komunistët kremtuan triumfet e punëtorëve duke ndërtuar kutira gri për të strehuar triumfatorët. Një pjesë e Tiranës duken si qytezë e vogël në në qytetet jugore të zhvilluara Italiane, shumë kafene, ndërsa pjesa tjetër duket si Gaza, e copëtuar dhe dërrmuar nga kolapsi i madh urban. Por asnjë nga këto nuk është ajo që vëreni në fillim. Gjëja që ju kap syri për herë të parë është ngjyra. Projktet e apartamenteve dhe shtëpive të zymta të cilat janë lyer me një dekorim të hirtë, që ngjajnë me jastëk gjigandë të Indianëve Perëndimorë.
Ndërtesat shumëngjyrëshe, ishte idea e shkëlqyer e kryetarit të bashkisë së Tiranës. Kur versioni i mëparshëm i komunizmit hermetik u dobësua në 1992, të rinjtë thanë që, nuk kishte para për të ndryshuar, duke patur parasysh se ata kanë bërë jetë monotone për 50 vjetë, dhe mund ta gjallëronin vetëm me piktura. Përfundimi është shumë qesharak dhe shumë Shqiptareske. Si makiazhi i kllauni, e cila të tërheq vëmendjen menjëherë. Për një kohë të gjatë Shqipëria ka qenë fushë eksperimentesh, ekonomike, politike dhe sociale. Filloi që në shekullin e 20 si një shtet i varuar nga perandoria Osmane, dhe më pas u bë shesh lojrash për çdo shtet Ballkanik dhe fqinjët Adriatikas. Nga një kohë në tjetrën, Shqipëria ka 7 fuqi konkuruese që mundohen t`a coptojnë. Në fillim ishte imponuar monarkia Gjermane, më pas një protektorat Austriak të padobishëm, në 1913 Traktati i Londrës që përcaktoi kufijtë e rinj dhe i cili rritin konfliktin ndrëmjet, Serbisë, Greqisë, Italisë, Austrisë dhe Rusisë, ku la gjysmën e Shqiptarëve jashtë kufijve të saj, kryesisht në Kosovë.
Në traktatin e Versajës, froni i Shqipërisë i`u ofrua C B Fry-it dhe më pasë atë do ta marrë mbreti Ahmet Zogu. Me të vërtetë s`mund t`a imagjinoni. Zogu ishte monarku i fundit i vet – shpallur, dhe një burrë i cili e bëri Charlie Chaplinin të duket serioz. Ai solli italianët të ndërtonin rrugë dhe kafene të tilla. Lajmi i keq ishte se, Italianët ishin fashistët e Musolinit, kështu që Zogut i duhej të bënte diçka për të që të qeveriste. Atëherë Italianët e humbën luftën dhe fituan partizanët, të cilët u qeverisën nga Enver Hoxha, diktatori komunist më i pazakontë i luftës së ftohtë, një njeri mizor, i cili veëndosi që vetëm 2 aleatë kishte Shqipëria të tjerët ishin kundërshtarë. Miqtë ishin padyshim Kina dhe Kuba, dhe Shqipëria ishte krenare që ishte shteti i vetëm Maoist në Evropë. Më në fund vdiq dhe Enver Hoxha, nga kanceri, dhe bashkë me të vdiq dhe komunizmi. Prandaj dhe Shqipëria doli nga ai i ftohtë që i kishte kapluar në një treg të lirë dhe të ngrohtë. Kjo sigurisht duhet të kishin qenë lajme të mira, por fatkeqësisht nuk ishin.
Ka një park në qendër të Tiranës, ndërtuar nga puntorët për veten e tyre, kanë një liqen të bukur, kanë ndërtuar një amfiteatërm kanë bërë një kopësht zoologjik të vogël me një ari të çmendur. Rreth liqenit, burra që peshkojnë, dhe prapa tyre, disa të tjerë rrinë ulur dhe shikojnë. Si një zhvendosje aktiviteti, është një totalisht një humbje e ditës. Të moshuarit ulen në diell dhe luajnë domino. Këto janë mbeturina dhe fundërinat e një e një treni të shkatërruar ekonomik, punët dhe pensionet e tyre janë një lojë tjetër Shqiptareske. Një profesor historie më tregon se pallate ilegale janë ndërtuar në parkun e njerëzve sa spekulative janë, dhe më thotë " ne s`dinim asgjë rreth parasë dhe tregut. Ishte gjithçka e re, të gjitha mundësitë, e gjitha një konfuzion. Pastaj erdhë skemat piramidale. Keni dëgjuar për to? Ne fusim një shumë parash dhe marrim shumë herë më shumë. Ishte gjeniale, ky kapitalizmi.Magjike. E ka bërë çdokush. Më shumë se 70 – 80 % e popullsisë. Njerëzit nuk po punonin dhe po jetonin me paratë e piramidave. Kjo ishte dy vjetët më të mira të jetës në Shqipëri. Hanim, pinim dhe qeshnim, të gjithë ishim të lumtur. Të gjithë kishim lekë dhe shpresë." Ndaloi dhe pa peshkatarët. "Por ishte një mashtrim. Të gjithë humbën, jo vetëm lekët por edhe shtëpitë, ata hynë në borxhe s`kishte shtet t`i ndihmonte. S`kishim më asgjë, humba paratë e kursyera dhe punën. Nuk e kuptoj. Ti qesh, ishim budallenj, po, por çfarë dimë rreth kapitalizmit? Ishte një histori e tmerrshme. Dhe më pas njerëzit filluan të vrisnin veten, u çmendën, filluan të luftojnë, të qajnë të bërtasin dhe kërkonin hakmarrje. Ju e kuptoni Shqiptarët janë njerëz emocionalë - tha ai.
Pas skemave piramidale, Shqipëria shiti të vetmen gjë që i kishte mbetur: popullin e saj. Shpërndau pashaporta dhe i la në pritje. Ka 4 millionë Shqiptarë në botë, ku 3 millionë jetojnë në Shqipërim pjesa tjetër punojnë jashtë në punëra ilegale. Shqipëria është qendra e tregut Evropian të seksit, duke marrë dhe vajza nga moldavia dhe Ukraina dhe i çojnë në Perëndim. Gjithashtu ato kanë edhe trgun e armëve, ku mund të bleni kalashnikovët me të lirë. Pas shumë vitesh të qënurit të detyruar të shtypur, Shqiptarët kanë bërë përparim për tu frikësuar. Nuk janë të mprehtë, s`di të bëjnë kompomise, apo të kontrollojnë e agrsionin e tyre në çaste të ndryshme.
Në qendër të Tiranës ka një vend i quajtur Bloku. Kur ishte nën udhëheqjen e Enver Hoxhës, ishte vend i izoluar, vetëm për antërët e partisë, i ruajtur me ushtarë, dhe ndaluar për të gjithë shqiptarët e tjerë. Tani është zhvilluar shumë me baret, klubet, kafenetë e shumta. Numri i shumtë i të rinjve në Tiranë është shokuese, duke e krahasuar me Evropën veriore. Është një shtet me popullsinë më të re.
Kafet tek bloku janë të mbushur me adoleshentë, që e quajnë veten "studentë", ky është më shumë si titull pasi bëjnë më shumë pushime. Rrugët janë të mbushur me makina të tipit të fundit: BMË, Porche Cayennes, Range Rovers, Hummer dhe padyshim Benzat – dhe sigurisht të gjitha të vjedhura nga Italia dhe Gjermania. Ndryshimi ndërmjet të rinjve Shqiptarë me fqinjët e tyre në Itali dhe Greqi është mënyra se si duken. Studentët shqiptarë janë të padiskutueshëm të rinjtë që vishen më keq në botën perëndimore. Janë të mbizotëruar nga etiketa dhe dizenjatorët, dhe duken shumë qesharakë me ato veshje. Dyqanet janë plot me gjëra të neveritshme, absurde, dhe të rinjtë veshin këto gjëra me një mospërfillje, dhe të gjithë duken si personazhe në filma komikë.
Shqiptarët janë njerëz modestë. Akoma shikoni plakat që vënë shami në kokë dhe burrat me qeleshe tradicionale të bardhë në kokë, por të rinjtë janë të pashpresë për të qenë Evropianë që do të thotë të jesh seksi. Ka vajza me minifunde që luajnë si kurvat gangstere, port ë gjithë si djemtë dhe vajzat duken si një dramë e luajtur në shkollë të Djemve dhe Bukurosheve.
Shqipja është një nga gjuhë që nuk hyn në grupimet relative, me disa shkronja të tjera. Ata thonë që është e pamundur ta mësosh pas moshë 2 vjç. Fakti që kjo gjuhë nuk flitet në vende të tjera e bën atë një gjuhë të mirë për kriminelët, por është edhe shumë qesharake dhe patetike. Psh. fjala "for sale" është "shitet" ndërsa "carp" , peshku tradicional "krap".
Shkova në një bar që kishte muzik metal. Kjo, përfundimisht, është një pamje që dhe shqiptarët mund ta marrin për të drejtë. Gjeta një vend praën të ëmës së bateristit, një grua fshatare krenare duke parë të birin që të çante daullen e veshit me grupin e tij Clockëork Psycho Sodomy Gore.
Tirana shkundron në një klub nate me një vetëdije mburrjeje dhe gllabërim koktejlesh me finesë, ndërsa banakieri në botën e lirë kontrollon rutinën e mashtrimeve të shisheve të Tom Cruise-it, duke tundur pijet dhe të dërgojnë një faturë me një vajzë shumë të rëndë me një buzëqeshje nënhundë.
I gjithë ky imitim, ky dëshpërim do të jetë kultura e të rinjve, e cila paguhet nga paratë e dërguara nga jashtë. Ekonomia Shqiptare lundron nga Ëestern Union,e cila shumica rrjedh nga kriminaliteti, por ka gjithashtu edhe emigrantë që punojnë në të zezë, të pasigurtë, si shërbëtorë në Evropën e pasur. Megjithëse po ti bledhësh, kjo është mënyra e fitim të parasë më e vështira në Evropë.
Isha porositur të kisha kujdes nga hajdutët e xhepave dhe kusarëve në vende me shumë njerëz. E kam të zhvilluar shqisën e gjashtë për këto lloje shqetësimesh, por Tirana mu bë si një vend i sigurt duke luajtur të fortin. Ka disa të dehur nëpër rrugë, megjithëse ata pijnë shumë. E vtmja drogë duket sikur është bari i prodhuar vetë, nuk ka klube kërcimesh ose dyqane pornografish. Ju s`mund të gjeni një prostitutë në Tiranë. Duket sikur po gjen karavidhe në Skoci: të gjitha kanë shkuar për eksport.
Shqipëria ka rekordin e trafikut më të keq në të gjithë botën perëndimore, dhe asnjë Shqiptar nuk vë rrip sigurimi kur i jep makinës, duke e konsideruar këtë simptomën e parë të homoseksualitetit pasiv. Duke kaluar në veri të Tiranës, do të shikoni një pangopësi ndërtimesh, që kanë nevojë për shumë gjëra, pa një plan urban dhe pa leëje ndërtimi. Periferitë janë mbuluar nga bare dhe restorante pa konsumatorë dhe nga shtëpitë përdhese pa kanalizeme,te juit të pishëm dhe ujrave të zeza, pa rrjet energjitik. Industria e vetme dhe më e madhja e Shqipërisë është pastrami i parave dhe ndërtimi është mënyra më e lehtë për ta legalizuar këtë. Ka me mijëra ndërtesa pa çati dhe dritare ku valëvitet ironik një flamur Shqiptar, i cili i përshtatet është shqiponjë 2 krenare që shikon nga të gjitha rrugët.
Mallet janë plot me brezare dhe pyje të zbrazta, të populluar nga fshatarë të cilët presin barin me kosë, ku burri ngarkon pelën me dru dhe gratë e tyre hedhin farën në arë, duke na dhënë një peisazh si poster për një ringjallje të Bertolt Breht.
Fshatrat e vegjëj fshihen në luginat e larta, familjet që jetojnë nëkatin e parë në shtëpi të ndërtuara me gurë dhe baltë. Poshtë tyre në bodrum mbajnë bagëtitë dhe kuaj. Hardhitë nëpër mure, pulat dhe fëmijët të zhytur në pisllëk, qentë e lidhur me zinxhirë në kolibe, dhe gratë që pjekin bukë në furra me dru. Hëngrëm drekë një qingj të pjekur në hell, me djathë deleje, domate dhe qershi të freskëta të sapo këputura nga pema. Fushat e mbuluara me lule të egra, me zogj që me këngën e tyre të tërheqin vëmendjen, me breshkat hiqen zvarrë nëpër kashtë, me gomare që ankohen me njëri tjetrin.
Është pak a shumë sikur të jetosh nje jetë në Evropën e shekullit 16-të, por të jetosh në shek e 21 duke bërë jetën e shek. 16 nuk nuk është një zgjedhje e zgjuar. Edhe njerëzit e shek. 16. e dinë këtë gjë. Vendi është duke u boshatisur, dhe fshatërët e kërkojnë dhe shtrijnë duart në një punë të dorës së dytë nëpër qytete.
Në të gjithë Shqipërinë ka bunkerë, që bien era myk dhe që janë fole dhelprash. Janë me moliona. Enver Hoxha filloi të ndërtojë bunkerë në fund të luftës, dhe u bënë një ankth I përjetshëm që kushtoi një shumë të madhe arrogance të pasurisë së Shqipërisë. Bunkerët nuk u ndoqën me një plan beteje koherente. Sdo të kishte pasur aq shumë ushtarë sat ë plotësonte ato, ato janë thjesht puçra të mosbesimit dhe frikës. Shqipëria gjithmonë ka qenë e rrethuar nga armiqtë, por gjithashtu ka qenë e ndarë në vetvete.
Nuk ka besim në këto pamje: është një vend I gjakmarrjes. Ka akoma familje ku burrat nuk dalin dot nga shtëpia dhe ku fëmijët meshkuj kanë lindur për të vdekur. Rregullat e të qënurit "në gjak" shtrihen deri në shek. e 15 në Kanun e Lekë Dukagjinit, një libër i lashtë gjakësor. Kjo është një nga arsyet pse Shqiptarët janë shumë të mirë në krimin e organizuar. Dallimi I fesë nuk është asgjë në krahasim me nderin e familjes; përvç nderit dhe të bërit para, çdo gjë tjetër është dytësore. Çdogjë është e falshme kur mbështeten në këto.
Ka gjithsahtu një ndarje ndërmjet veriut dhe jugut në Shqipëri. Veriorët janë Gegë, ndërsa Jugorët Toskë. Gegët janë të ashpër, tëq trashë dhe agressivë, kurse jugorët janë të edukuar, të civilizuar, të italianizuar. Është pak a shumë si Anglia.
Në bregdetin Adiatik, në Durrës, plazhi është në një grit ë zymtë, rërë e ashpër mbushur me bishta cigaresh, tapa shishesh. Vjen erë, ku fëmijët ndërtojnë kështjella në rërë dhe prindërit e tyre pjekin mish. Një burrë më thirri. Ishte i inatosur. "Amerikan?"Jo, Anglez. "Thuaju atyre, thuaju Evropës që ne s`kemi bishta. E shikoni, ne s`jemi majmuna. S`jemi specie të tjera. Durrësi do bëhet Kroacia e re." Ky është një mendim.
"Norman Uisdom – Çfarë mendoni për të?" – pyeta. "ai është I `90-tave. Tani më i miri është padyshim Mr. Bean".
I ulur në qendër të Tiranës ku kambistët qëndrojnë nën hije, dhe burrat shesin celularë të dyshimtë, që riparojnë çakmakë me gaz, i pashë Shqiptarët duke ardhë e shuar, dhe ka diçka të çuditshme. Më mori një orë kohë për të gjetur përgjigjen se çfarë është - ku me vështirësi gjen njerëz që kanë orë. Po, pse duhet të vënë orë? Ata s`kanë vend ku të shkojnë.
Përktheu: Gentian Çekrezi
I juaji Sinqerisht
Robin Morgan, Botues i Sunday Times
Më poshtë shkrimi:
Toka, që koha harroi!
AA Gill
Dikur ishte një shtet komunist për të paktën gjysëm shekulli. Dhe tani ky shtet ka krim të organizuar dhe adoleshentët që vishen më keq në Evropë. A do ta marrë ndonjëherë bota seriozisht Shqipërinë?
Është diçka e pazakontë për ata që duan t`a dinë, por aeroporti ndërkombëtar i Tiranës quhet Nënë Tereza. Është tipike që Shqiptarët i dhanë emrin pistës së tyre për në botë emrin e një gruaje Katolike që ia kushtoi veten e saj duke ndihmuar njerëzimin, ku popullsia e vendit është 70 % muslimane. Ndërkohë që Nënë Tereza është personi i vetëm i famshëm i Shqiptarëve, dhe s`kanw tjetër. Ndërsa ecën përmes çakullit, do të vëreni avionët nga Albatros – Airways, dhe ja përsëri – një pashmangshëri tjetër e Shqiptarëve në vendosjen e emrave pas të vetmit zog që është sinonim ndërkombëtar për fatin e keq, i cili nuk shkon në asnjë vend tjetër përvç brigjeve të Adriatikut.
Çdo gjë rreth Shqipërisë të bën të qeshësh, Shqipëria është qesharake. Është një vend tragjik. Pas të gjithash, komediani i parapëlqyer i Shqiptarëve është Norman Uisdom. Është qesharake sepse nuk të bën për të qeshur. Kryeqyteti, Tirana, është një vend i vçantë, pagëzuar me arkitekturën fashiste dhe komuniste. Ndërtesat totalitare të vendosura faqe më faqe me rrugët e ngushta, si një tango autoritare në mermer dhe beton. Italianët, të cilët patën simpatinë e arkitekturës fashiste, ndërtuan universitetin e të ardhmes, shkollën e artit dhe ndërtesat qeveritare, ndërsa komunistët kremtuan triumfet e punëtorëve duke ndërtuar kutira gri për të strehuar triumfatorët. Një pjesë e Tiranës duken si qytezë e vogël në në qytetet jugore të zhvilluara Italiane, shumë kafene, ndërsa pjesa tjetër duket si Gaza, e copëtuar dhe dërrmuar nga kolapsi i madh urban. Por asnjë nga këto nuk është ajo që vëreni në fillim. Gjëja që ju kap syri për herë të parë është ngjyra. Projktet e apartamenteve dhe shtëpive të zymta të cilat janë lyer me një dekorim të hirtë, që ngjajnë me jastëk gjigandë të Indianëve Perëndimorë.
Ndërtesat shumëngjyrëshe, ishte idea e shkëlqyer e kryetarit të bashkisë së Tiranës. Kur versioni i mëparshëm i komunizmit hermetik u dobësua në 1992, të rinjtë thanë që, nuk kishte para për të ndryshuar, duke patur parasysh se ata kanë bërë jetë monotone për 50 vjetë, dhe mund ta gjallëronin vetëm me piktura. Përfundimi është shumë qesharak dhe shumë Shqiptareske. Si makiazhi i kllauni, e cila të tërheq vëmendjen menjëherë. Për një kohë të gjatë Shqipëria ka qenë fushë eksperimentesh, ekonomike, politike dhe sociale. Filloi që në shekullin e 20 si një shtet i varuar nga perandoria Osmane, dhe më pas u bë shesh lojrash për çdo shtet Ballkanik dhe fqinjët Adriatikas. Nga një kohë në tjetrën, Shqipëria ka 7 fuqi konkuruese që mundohen t`a coptojnë. Në fillim ishte imponuar monarkia Gjermane, më pas një protektorat Austriak të padobishëm, në 1913 Traktati i Londrës që përcaktoi kufijtë e rinj dhe i cili rritin konfliktin ndrëmjet, Serbisë, Greqisë, Italisë, Austrisë dhe Rusisë, ku la gjysmën e Shqiptarëve jashtë kufijve të saj, kryesisht në Kosovë.
Në traktatin e Versajës, froni i Shqipërisë i`u ofrua C B Fry-it dhe më pasë atë do ta marrë mbreti Ahmet Zogu. Me të vërtetë s`mund t`a imagjinoni. Zogu ishte monarku i fundit i vet – shpallur, dhe një burrë i cili e bëri Charlie Chaplinin të duket serioz. Ai solli italianët të ndërtonin rrugë dhe kafene të tilla. Lajmi i keq ishte se, Italianët ishin fashistët e Musolinit, kështu që Zogut i duhej të bënte diçka për të që të qeveriste. Atëherë Italianët e humbën luftën dhe fituan partizanët, të cilët u qeverisën nga Enver Hoxha, diktatori komunist më i pazakontë i luftës së ftohtë, një njeri mizor, i cili veëndosi që vetëm 2 aleatë kishte Shqipëria të tjerët ishin kundërshtarë. Miqtë ishin padyshim Kina dhe Kuba, dhe Shqipëria ishte krenare që ishte shteti i vetëm Maoist në Evropë. Më në fund vdiq dhe Enver Hoxha, nga kanceri, dhe bashkë me të vdiq dhe komunizmi. Prandaj dhe Shqipëria doli nga ai i ftohtë që i kishte kapluar në një treg të lirë dhe të ngrohtë. Kjo sigurisht duhet të kishin qenë lajme të mira, por fatkeqësisht nuk ishin.
Ka një park në qendër të Tiranës, ndërtuar nga puntorët për veten e tyre, kanë një liqen të bukur, kanë ndërtuar një amfiteatërm kanë bërë një kopësht zoologjik të vogël me një ari të çmendur. Rreth liqenit, burra që peshkojnë, dhe prapa tyre, disa të tjerë rrinë ulur dhe shikojnë. Si një zhvendosje aktiviteti, është një totalisht një humbje e ditës. Të moshuarit ulen në diell dhe luajnë domino. Këto janë mbeturina dhe fundërinat e një e një treni të shkatërruar ekonomik, punët dhe pensionet e tyre janë një lojë tjetër Shqiptareske. Një profesor historie më tregon se pallate ilegale janë ndërtuar në parkun e njerëzve sa spekulative janë, dhe më thotë " ne s`dinim asgjë rreth parasë dhe tregut. Ishte gjithçka e re, të gjitha mundësitë, e gjitha një konfuzion. Pastaj erdhë skemat piramidale. Keni dëgjuar për to? Ne fusim një shumë parash dhe marrim shumë herë më shumë. Ishte gjeniale, ky kapitalizmi.Magjike. E ka bërë çdokush. Më shumë se 70 – 80 % e popullsisë. Njerëzit nuk po punonin dhe po jetonin me paratë e piramidave. Kjo ishte dy vjetët më të mira të jetës në Shqipëri. Hanim, pinim dhe qeshnim, të gjithë ishim të lumtur. Të gjithë kishim lekë dhe shpresë." Ndaloi dhe pa peshkatarët. "Por ishte një mashtrim. Të gjithë humbën, jo vetëm lekët por edhe shtëpitë, ata hynë në borxhe s`kishte shtet t`i ndihmonte. S`kishim më asgjë, humba paratë e kursyera dhe punën. Nuk e kuptoj. Ti qesh, ishim budallenj, po, por çfarë dimë rreth kapitalizmit? Ishte një histori e tmerrshme. Dhe më pas njerëzit filluan të vrisnin veten, u çmendën, filluan të luftojnë, të qajnë të bërtasin dhe kërkonin hakmarrje. Ju e kuptoni Shqiptarët janë njerëz emocionalë - tha ai.
Pas skemave piramidale, Shqipëria shiti të vetmen gjë që i kishte mbetur: popullin e saj. Shpërndau pashaporta dhe i la në pritje. Ka 4 millionë Shqiptarë në botë, ku 3 millionë jetojnë në Shqipërim pjesa tjetër punojnë jashtë në punëra ilegale. Shqipëria është qendra e tregut Evropian të seksit, duke marrë dhe vajza nga moldavia dhe Ukraina dhe i çojnë në Perëndim. Gjithashtu ato kanë edhe trgun e armëve, ku mund të bleni kalashnikovët me të lirë. Pas shumë vitesh të qënurit të detyruar të shtypur, Shqiptarët kanë bërë përparim për tu frikësuar. Nuk janë të mprehtë, s`di të bëjnë kompomise, apo të kontrollojnë e agrsionin e tyre në çaste të ndryshme.
Në qendër të Tiranës ka një vend i quajtur Bloku. Kur ishte nën udhëheqjen e Enver Hoxhës, ishte vend i izoluar, vetëm për antërët e partisë, i ruajtur me ushtarë, dhe ndaluar për të gjithë shqiptarët e tjerë. Tani është zhvilluar shumë me baret, klubet, kafenetë e shumta. Numri i shumtë i të rinjve në Tiranë është shokuese, duke e krahasuar me Evropën veriore. Është një shtet me popullsinë më të re.
Kafet tek bloku janë të mbushur me adoleshentë, që e quajnë veten "studentë", ky është më shumë si titull pasi bëjnë më shumë pushime. Rrugët janë të mbushur me makina të tipit të fundit: BMË, Porche Cayennes, Range Rovers, Hummer dhe padyshim Benzat – dhe sigurisht të gjitha të vjedhura nga Italia dhe Gjermania. Ndryshimi ndërmjet të rinjve Shqiptarë me fqinjët e tyre në Itali dhe Greqi është mënyra se si duken. Studentët shqiptarë janë të padiskutueshëm të rinjtë që vishen më keq në botën perëndimore. Janë të mbizotëruar nga etiketa dhe dizenjatorët, dhe duken shumë qesharakë me ato veshje. Dyqanet janë plot me gjëra të neveritshme, absurde, dhe të rinjtë veshin këto gjëra me një mospërfillje, dhe të gjithë duken si personazhe në filma komikë.
Shqiptarët janë njerëz modestë. Akoma shikoni plakat që vënë shami në kokë dhe burrat me qeleshe tradicionale të bardhë në kokë, por të rinjtë janë të pashpresë për të qenë Evropianë që do të thotë të jesh seksi. Ka vajza me minifunde që luajnë si kurvat gangstere, port ë gjithë si djemtë dhe vajzat duken si një dramë e luajtur në shkollë të Djemve dhe Bukurosheve.
Shqipja është një nga gjuhë që nuk hyn në grupimet relative, me disa shkronja të tjera. Ata thonë që është e pamundur ta mësosh pas moshë 2 vjç. Fakti që kjo gjuhë nuk flitet në vende të tjera e bën atë një gjuhë të mirë për kriminelët, por është edhe shumë qesharake dhe patetike. Psh. fjala "for sale" është "shitet" ndërsa "carp" , peshku tradicional "krap".
Shkova në një bar që kishte muzik metal. Kjo, përfundimisht, është një pamje që dhe shqiptarët mund ta marrin për të drejtë. Gjeta një vend praën të ëmës së bateristit, një grua fshatare krenare duke parë të birin që të çante daullen e veshit me grupin e tij Clockëork Psycho Sodomy Gore.
Tirana shkundron në një klub nate me një vetëdije mburrjeje dhe gllabërim koktejlesh me finesë, ndërsa banakieri në botën e lirë kontrollon rutinën e mashtrimeve të shisheve të Tom Cruise-it, duke tundur pijet dhe të dërgojnë një faturë me një vajzë shumë të rëndë me një buzëqeshje nënhundë.
I gjithë ky imitim, ky dëshpërim do të jetë kultura e të rinjve, e cila paguhet nga paratë e dërguara nga jashtë. Ekonomia Shqiptare lundron nga Ëestern Union,e cila shumica rrjedh nga kriminaliteti, por ka gjithashtu edhe emigrantë që punojnë në të zezë, të pasigurtë, si shërbëtorë në Evropën e pasur. Megjithëse po ti bledhësh, kjo është mënyra e fitim të parasë më e vështira në Evropë.
Isha porositur të kisha kujdes nga hajdutët e xhepave dhe kusarëve në vende me shumë njerëz. E kam të zhvilluar shqisën e gjashtë për këto lloje shqetësimesh, por Tirana mu bë si një vend i sigurt duke luajtur të fortin. Ka disa të dehur nëpër rrugë, megjithëse ata pijnë shumë. E vtmja drogë duket sikur është bari i prodhuar vetë, nuk ka klube kërcimesh ose dyqane pornografish. Ju s`mund të gjeni një prostitutë në Tiranë. Duket sikur po gjen karavidhe në Skoci: të gjitha kanë shkuar për eksport.
Shqipëria ka rekordin e trafikut më të keq në të gjithë botën perëndimore, dhe asnjë Shqiptar nuk vë rrip sigurimi kur i jep makinës, duke e konsideruar këtë simptomën e parë të homoseksualitetit pasiv. Duke kaluar në veri të Tiranës, do të shikoni një pangopësi ndërtimesh, që kanë nevojë për shumë gjëra, pa një plan urban dhe pa leëje ndërtimi. Periferitë janë mbuluar nga bare dhe restorante pa konsumatorë dhe nga shtëpitë përdhese pa kanalizeme,te juit të pishëm dhe ujrave të zeza, pa rrjet energjitik. Industria e vetme dhe më e madhja e Shqipërisë është pastrami i parave dhe ndërtimi është mënyra më e lehtë për ta legalizuar këtë. Ka me mijëra ndërtesa pa çati dhe dritare ku valëvitet ironik një flamur Shqiptar, i cili i përshtatet është shqiponjë 2 krenare që shikon nga të gjitha rrugët.
Mallet janë plot me brezare dhe pyje të zbrazta, të populluar nga fshatarë të cilët presin barin me kosë, ku burri ngarkon pelën me dru dhe gratë e tyre hedhin farën në arë, duke na dhënë një peisazh si poster për një ringjallje të Bertolt Breht.
Fshatrat e vegjëj fshihen në luginat e larta, familjet që jetojnë nëkatin e parë në shtëpi të ndërtuara me gurë dhe baltë. Poshtë tyre në bodrum mbajnë bagëtitë dhe kuaj. Hardhitë nëpër mure, pulat dhe fëmijët të zhytur në pisllëk, qentë e lidhur me zinxhirë në kolibe, dhe gratë që pjekin bukë në furra me dru. Hëngrëm drekë një qingj të pjekur në hell, me djathë deleje, domate dhe qershi të freskëta të sapo këputura nga pema. Fushat e mbuluara me lule të egra, me zogj që me këngën e tyre të tërheqin vëmendjen, me breshkat hiqen zvarrë nëpër kashtë, me gomare që ankohen me njëri tjetrin.
Është pak a shumë sikur të jetosh nje jetë në Evropën e shekullit 16-të, por të jetosh në shek e 21 duke bërë jetën e shek. 16 nuk nuk është një zgjedhje e zgjuar. Edhe njerëzit e shek. 16. e dinë këtë gjë. Vendi është duke u boshatisur, dhe fshatërët e kërkojnë dhe shtrijnë duart në një punë të dorës së dytë nëpër qytete.
Në të gjithë Shqipërinë ka bunkerë, që bien era myk dhe që janë fole dhelprash. Janë me moliona. Enver Hoxha filloi të ndërtojë bunkerë në fund të luftës, dhe u bënë një ankth I përjetshëm që kushtoi një shumë të madhe arrogance të pasurisë së Shqipërisë. Bunkerët nuk u ndoqën me një plan beteje koherente. Sdo të kishte pasur aq shumë ushtarë sat ë plotësonte ato, ato janë thjesht puçra të mosbesimit dhe frikës. Shqipëria gjithmonë ka qenë e rrethuar nga armiqtë, por gjithashtu ka qenë e ndarë në vetvete.
Nuk ka besim në këto pamje: është një vend I gjakmarrjes. Ka akoma familje ku burrat nuk dalin dot nga shtëpia dhe ku fëmijët meshkuj kanë lindur për të vdekur. Rregullat e të qënurit "në gjak" shtrihen deri në shek. e 15 në Kanun e Lekë Dukagjinit, një libër i lashtë gjakësor. Kjo është një nga arsyet pse Shqiptarët janë shumë të mirë në krimin e organizuar. Dallimi I fesë nuk është asgjë në krahasim me nderin e familjes; përvç nderit dhe të bërit para, çdo gjë tjetër është dytësore. Çdogjë është e falshme kur mbështeten në këto.
Ka gjithsahtu një ndarje ndërmjet veriut dhe jugut në Shqipëri. Veriorët janë Gegë, ndërsa Jugorët Toskë. Gegët janë të ashpër, tëq trashë dhe agressivë, kurse jugorët janë të edukuar, të civilizuar, të italianizuar. Është pak a shumë si Anglia.
Në bregdetin Adiatik, në Durrës, plazhi është në një grit ë zymtë, rërë e ashpër mbushur me bishta cigaresh, tapa shishesh. Vjen erë, ku fëmijët ndërtojnë kështjella në rërë dhe prindërit e tyre pjekin mish. Një burrë më thirri. Ishte i inatosur. "Amerikan?"Jo, Anglez. "Thuaju atyre, thuaju Evropës që ne s`kemi bishta. E shikoni, ne s`jemi majmuna. S`jemi specie të tjera. Durrësi do bëhet Kroacia e re." Ky është një mendim.
"Norman Uisdom – Çfarë mendoni për të?" – pyeta. "ai është I `90-tave. Tani më i miri është padyshim Mr. Bean".
I ulur në qendër të Tiranës ku kambistët qëndrojnë nën hije, dhe burrat shesin celularë të dyshimtë, që riparojnë çakmakë me gaz, i pashë Shqiptarët duke ardhë e shuar, dhe ka diçka të çuditshme. Më mori një orë kohë për të gjetur përgjigjen se çfarë është - ku me vështirësi gjen njerëz që kanë orë. Po, pse duhet të vënë orë? Ata s`kanë vend ku të shkojnë.
Përktheu: Gentian Çekrezi