Akti përfundimtar i asimilimit të shqiptarëve të Malësisë
Kongresi i Berlinit ishte ai, q nj pjes t Shqipris ia dha Malit t Zi, n vitin 1878. Kshtu, pas ktij kongresi, nj pjes e Malsis s Madhe t Mbishkodrs, Ulqini, Tivari, Rozhajt, Plava dhe Gucia i kaluan Malit t Zi, duke mbetur shum shqiptar jasht kufirit administrativ. Ky akt i padrejt u fuqizua edhe m shum n Konferencn e Ambasadorve n vitin 1913.
Malsia e Madhe, pr vite t tra, npr t ciln kan kaluar shum furtuna, i rezistoi kohs, duke ruajtur gjuhn, kulturn, traditn, identitetin e saj, dinjitetin dhe moralin. Por, pr kt vend legjendar, ditt n vazhdim do t prkeqsohen edhe m shum! Deri n fund t vitit 2003, n kt territor i cili ka 257 km², jetonin mbi 90% t popullsis shqiptare, pr fat t keq, sot kjo gjendje ka ndryshuar, kjo pr shkak t padrejtsive q bhen ndaj shqiptarve dhe jets politike t kohs. Procesi i asimilimit t shqiptarve daton q nga viti 1878, kur fillojn Fuqit e Mdha ta coptojn Shqiprin, por n veanti asimilimi dhe diskriminimi ndaj shqiptarve specifikohet q nga mbarimi i Lufts s Dyt Botrore. Politika sllave n at koh jepte pasaporta pr shqiptart t moshave t ndryshme, gjoja se donte q t’i ndihmonte, por n prapavij qndronte politika q tentonte t bnte spastrime etnike.
Faza e par e shprnguljes s popullats shqiptare nga trevat e tyre fillon nga viti 1970, ku shumica e tyre mrguan drejt SHBA-s. N at koh Shqipria ishte e izoluar nga regjimi komunist dhe kontaktet me t ishin shum t vshtira pr t mos thn t pamundura. Ndrsa Kosova n at koh, gjendej nn Jugosllavi dhe gzonte statusin e krahins autonome. Faza e dyt e shprnguljes ishte viti 1990 – 1995. Kjo faz do t sillte nj situat shum t vshtir pr vendin, sepse filloi shitja e tokave dhe banesave t shqiptarve, ngaq shumica po e lshonin vendin dhe me mendim se nuk do t ktheheshin m n kt vend, i cili nuk kishte perspektiv. Sot, 2/3 e shqiptarve t Malsis gjenden n SHBA. Politika antishqiptare shfrytzon rastin dhe ndryshon demografin e popullsis, duke i sjell nga veriu boshnjakt e duke i vendosur n qendr t Malsis, t cilve u jep kredi me kushte shum t volitshme. Pseudo-politikant tan, duke nxjerr nga goja e tyre vetm fjal “patriotike”, nuk e shohin t rndsishme shitjen e tokave dhe nuk reagojn as nuk krkojn mbrojtje me an t instrumenteve juridike. Mungesa e vetdijes s politikanve tan q 20 vite, ka sjell kt situat n t ciln gjendemi sot. Me regjistrimin e popullsis n vitin 2003, Malsia kishte mbi 12000 banor, nga t cilt mbi 9600 ishin shqiptar. Sot, shifrat pothuajse jan balancuar prgjysm. Ardhja e popullats boshnjake nga pjesa veriore e Malit t Zi dhe vendosja e tyre n pjesn e Karabushko Poles , nuk sht asgj tjetr, prve projektit asimilues dhe diskriminues t popullats shqiptare q jeton n trevn e Malsis.
Nga viti 2007 deri n vitin 2010, numri i popullats boshnjake sht rritur pr mbi 1000 banor, ka do t thot se numri total i tyre sht mbi 3000 banor. Pjesa m e madhe e tyre ka shtpi t ndrtuara ilegalisht dhe shihet qart mosndrhyrja e shtetit pr t vendosur sundimin e ligjit, ndrsa nj pjes tjetr pr nj periudh shum t shkurtr i kan fituar t gjitha dokumentet e banesave t tyre dhe t gjitha t drejtat tjera q ligjrisht duhet nj periudh afatgjat, por e gjith kjo bhet me nj qllim t vetm! E kundrta ndodh me popullatn shqiptare. Sot nuk ekziston nj vetqeverisje lokale, e cila do ta bnte t mundur ekzistimin dhe mbrojtjen e qytetarve t ksaj treve. Nga do parti politike sht premtuar se nse vijn n pushtet, do ta themelojn komunn, por kjo gj nuk ndodhi asnjher. Disa parti t tjera e kan krkuar q n fillim komunn e Malsis, por pastaj kan thn se nuk sht koha pr t pasur nj komun. Statistikat zyrtare tregojn q sikur Malsia t kishte komun, do t ishte n gjendje ekonomike m t mir se shtat komuna t tjera t cilat aktualisht ekzistojn n Mal t Zi.
M datn 27 maj 2010, organizohen zgjedhjet lokale n Malsi, ku marrin pjes: nj koalicion i prbr nga tre parti shqiptare (Lidhja Demokratike e Shqiptarve, Alternativa Shqiptare dhe Iniciativa qytetare), koalicioni tjetr i prbr nga (Partia Demokratike e Socialistve – Millo Gjukanovi, Unioni Demokratik i Shqiptarve – Ferhat Dinosha dhe nj parti boshnjake). Lista pr Tuzin, Partia Popullore Socialiste etj., ku zgjedhjet i fiton koalicioni i prbr nga (PDS, UDSH dhe PB). Udhheqsit e Unionit Demokratik t Shqiptarve jan fajtor pr situatn e krijuar n Malsi dekadn e fundit, sepse kjo parti, edhe pse e ftuar disa her, asnjher nuk pranoi q t bashkpunonte me ndonj parti shqiptare, prve me partin n pushtet, e cila e kishte rregulluar fushn e shahut dhe ishte
gati q piont t’i vinte n lvizje. Pr her t par n histori t Malsis s Madhe t Mbishkodrs, pas fitores s ktij koalicioni, n Komunn Urbane t Tuzit do t vendoset edhe nj simbol m tepr, flamuri boshnjak dhe kjo pr shkak t patriotve t rrejshm.
Do t prpiqem q n pika t shkurtra t analizoj kt situat duke iu referuar t drejts ndrkombtare dhe instrumenteve juridike. shtja e vetqeverisjes lokale dhe e decentralizimit sht mjaft e komplikuar, sepse duhen hartuar ligje t reja, duhet reformuar financa t reja t cilat jan t parapara pr komunn n fjal, duhen ngritur kapacitete lokale pr t pasur nj vetqeverisje efektive etj., por pr t pasur vetqeverisje efektive, duhet t prmbushen disa kritere, t cilat jan si m posht: t ket kufijt administrativ t prcaktuar; t ket sistem zgjedhor demokratik, q prodhon organe legjitime; t ket prgjegjsi dhe kompetenca, t prcaktuara dhe t garantuara me ligj; t ket burime t mjaftueshme financiare dhe autonomi financiare pr t prmbushur prgjegjsit e saj; t ket kapacitete njerzore dhe administrative pr t ushtruar prgjegjsit dhe pr t’u ofruar qytetarve shrbimet e nevojshme. Nse kto kritere nuk prmbushen, ather kuptohet se nuk ekziston shteti i s drejts, por flitet pr nj shtet ligjor diktatorial. Vitet e fundit jan treguar shum fakte, t cilat vrtetojn q Malsia mund t ket komun t pavarur t saj. Gjithashtu, n zgjedhjet e vitit 2006 “Koalicioni pr Malsin” fitoi zgjedhjet pr komun t plot, por prsri pushteti qendror i kryeqytetit Podgoric nuk lejoi q t themelohej komuna e plot e Malsis.
Por, t kthehemi tek instrumentet juridike; e drejta n vetqeverisje lokale, sht deg apo kategori e t drejts kushtetuese e cila paraqet formn e udhheqjes s bashksive lokale ku qytetart, direkt ose nprmjet prfaqsueseve q i zgjedhin vet ata, vendosin pr interesat dhe punt me rndsi n kuadr t kufirit administrativ t Komuns n fjal. Kushtetuta e Malit t Zi, vetqeverisjen lokale e parasheh n nenin 22 t Kushtetuts. Ndrsa neni 113 i Kushtetuts prfshin t drejtn e qytetarve pr t rregulluar dhe administruar punt publike dhe punt tjera n baz t interesit t popullsis dhe prgjegjsis vetjake t tyre. Neni 116 i Kushtetuts prcakton fushat themelore q prfshihen n kompetencat komunale, t ardhurat buxhetore etj. Por, Komuna Urbane e Tuzit nuk i gzon kto t drejta. Shkelja e ksaj t drejte nga ana e pushtetit qendror, nn kujdesin e veant t Unionit Demokratik t Shqiptarve, nnkupton q pushteti qendror t centralizohet n Malsi dhe t bhet ndarja administrativo – territoriale e Malit t Zi! Kjo do t thot q kufijt e Malsis t zvoglohen dhe mundsisht t zhduket do emr dhe do vend shqiptar.
Konventa pr mbrojtjen e minoriteteve nacionale, n nenin 4 pika 1, parashikon mbrojtjen dhe barazin e pakicave. Por, kulmi i serive t intervenimeve, rezolutave dhe projekt-dokumenteve t ndryshm sht personifikuar n Konventn Evropiane pr Vetqeverisje Lokale n vitin 1985. Kjo Konvent vlen si nj instrument modern afatgjat juridik, praktik, i cili duhet t’i mbroj t drejtat e pushtetit lokal dhe t’u ofroj qytetarve zgjidhjen e problemeve lokale dhe m gjer. Me fjal t tjera, kjo konvent siguron (garanton) autonomi t lart pr pushtetin lokal. Pra, do projektligj i cili mund t hartohet nga kryeqyteti Podgoric e q i shkel kto standarde q i ofron Konventa Evropiane pr Vetqeverisje Lokale, sht asimilues dhe diskriminues. Gjithashtu, Konventa ndrkombtare pr mbrojtjen e minoriteteve nacionale, mbron t drejtat e popullit shqiptar n Mal t Zi, duke e ruajtur nga asimilimi dhe diskriminimi, por pr fat t keq, kjo konvent nuk respektohet as n minimum.
Organi i kryeqytetit Podgoric (Komuna Urbane e Tuzit), nuk i prcakton dhe as nuk i parashikon kufijt administrativ t pushtetit lokal, n t kundrt Konventa Evropiane pr Vetqeverisje Lokale, prcaktimin e kufijve administrativ e sheh si nj pik shum me rndsi pr pushtetin lokal. Politika asimiluese e Malit t Zi ka projekt q dita-dits t bj sa m t vogl territorin e komuns s Malsis.
Kto jan disa projekte “politike”, t cilat rrezikojn t zhdukin nj popull autokton, nj thesar t pasur kulturor dhe duke u bazuar n Kushtetutn e Shqipris n nenin 8 paragrafi 1, n t ciln garantohet mbrojtja e t drejtave kombtare e popullit shqiptar q jeton jasht kufijve t Republiks s Shqipris, do t thot q t gjitha vlerat kulturore dhe vlerat me rndsi kombtare duhet t mbrohen nga Republika e Shqipris. Kjo nuk do t thot se ka przierje n punt e brendshme t shtetit t Malit t Zi, por prkundrazi ky sht nj hap pozitiv dhe demokratik me t cilin Shqipria ndihmon integrimin sa m t shpejt t Malit t Zi drejt familjes s madhe t Evrops n t ciln t gjith hezitojm t shkojm.
Anton Lulgjuraj
Universiteti Evropian i Tirans