Qyteti që ndërtoi i biri Sulltanit

Cili ishte njeriu që e themeloi qytetin e Elbasanit? A ishte ai një njeri i zakonshëm?

1

Me nj popullsi prej 100 000 banorsh, sot ai sht nj nga qytetet m t mdha dhe m t rndsishme t Shqipris. I shtrir n fushn me t njjtin emr, n “qendr’’ t hapsirs shqiptare, Elbasani sht vendosur prgjat lugins s mesme t lumit Shkumbin, n nj lartsi prej 120 m mbi nivelin e detit. I prmendur jo vetm si nj qytet industrial apo kryqzim i rndsishm rrugsh, ai sht edhe nj qendr universitare, edhe me kontribute t tjera n fushn e kulturs, nga ku mund t prmendim nj sr figurash intelektuale si Aleksandr Xhuvani, Hasan Ceka, Aleks Buda, Dhimitr Shuteriqi, Fatos Kongoli etj.

Knga popullore qytetare, banjat termale t llixhave, festimet e Dits s Vers, gatimet dhe ballokumja e kan
at t njohur brenda dhe jasht vendit. Ndrkoh q jeta zhvillohet pa ndrprerje q nga viti 1466, koha kur nj nga njerzit m t fuqishm t bots s athershme vendosi gurin e tij t par.

2

Si vendbanim, ky qytet prmendet pr her t par n shekullin II, me emrin Scampis dhe shrbente si stacion i rrugs antike “Egnatia”, e cila lidhte Perndimin me Lindjen. Me kt emr ai do t prmendet edhe n itineraret romake t udhtimit, prgjat shekujve III dhe IV. Ndrsa n vitin 476 historiani bizantin, Malkusi, e cilson at si “qendrn m t rndsishme midis Durrsit dhe Ohrit, nprmes t cilit kalonte rruga “Egnatia”. Po ky historian na prmend se kt vit qyteti u pushtua nga Teodoriku, prijsi i ostrogotve barbar.

N shekujt V-VI, Skampini do t prmendet si qendr peshkopale, i cili bnte pjes n provincn e Epirit t Ri me qendr Durrsin. N analet e historis s ksaj periudhe prmenden peshkopt Artemius, viti 459, dhe Troins n vitin 519 (Acta Albaniae, I. 40.).

Ndrkoh q kalaja e Skampinit duhet t jet ndrtuar pr her t par n shekullin IV, n kohn e Perandorit Kostandin i Madh. Ajo i shrbente nj qyteti-kshtjell, funksioni kryesor i t cilit ishte ruajtja e rrugs “Egnatia”, si arterie me rndsi t veant komunikimi. Planimetria e saj ishte n formn nj katrkndshi pak a shum t rregullt me prmasa 308 x 348 m. Kalaja kishte n t katr cepat kulla t mdha, t cilat shoqroheshin n do 40 metr nga 22 kulla t tjera n form U-je ( Gj. Karaiskaj, 5000 vjet fortifikime n Shqipri, Tiran 1981, f. 110). Fortesa ishte e pajisur me dy hyrje kryesore, t cilat u korrespondonin t dy anve t rrugs “Egnatia” dhe ishin t mbrojtura nga dy kulla, q ndodheshin n murin perndimor dhe lindor t saj. Nj tjetr hyrje ndodhej n murin jugor, ndrsa nj kanal tri metra i gjer qarkonte t gjith kshtjelln.

Nuk dihen shkaqet se prse ky qytet-fortes nuk prmendet m nga historia pas shekullit VI, t ciln ai do ta rifilloj n vitin 1466. Pas rrethimit t dyt t Krujs nga sulltani turk Mehmeti II, qyteti do t rindrtohej n formn e nj kshtjelle me emrin Il-Basan (vend q sundon). Gjat viteve t pushtimit turk (1479-1912), Elbasani u kthye n nj qendr sanxhaku me nj ekonomi tregtare-zejtare q kishte ndikim n t gjith Shqiprin e Mesme.

Ndrsa n periudhn e Rilindjes Kombtare Elbasani dha nj kontribut t madh, duke nxjerr nga gjiri i komunitetit t tij nj sr personalitetesh t shquara, ku mund t prmendim Kostandin Kristoforidhin. N vitin 1904, pasi vizitoi Elbasanin, udhtarja angleze Miss Edith Durham shkruante n kujtimet e saj se “patriotizmi n kt krahin sht i zjarrt dhe qndron mbi t gjitha doktrinat fetare”… N Elbasan prekesh nga prpjekjet pr dije dhe kultur.

N librin e tij “Dheshkronja” si e quante Sami Frashri, Gjeografia, botuar n vitin 1888, ky personalitet i Rilindjes son Kombtare shkruante: “Elbasani sht nj qytet i madh mbi Shkumbin, krthiz’ e Shqipris, n mest t Gegris e t Toskris, me tregri t madhe e me mjeshtri pushksh, me 11 000 njerz, gjith tregtar e puntor t mir”…

Jo pa qllim ktu u mblodh n shtator t vitit 1909 Kongresi i Elbasanit, i cili me vendimet e tij hodhi bazat e arsimit shqiptar, ku midis tyre mund t veojm hapjen e shkolls “Normale”.

Por, natyrshm pr lexuesin lind pyetja. Cili ishte njeriu q e themeloi kt qytet? A ishte ai nj njeri i zakonshm? Pr t’i dhn prgjigje asaj, po citojm dika nga jetshkrimi i tij.

Mehmeti II lindi n vitin 1432 n Adrianopoj, kryeqyteti i athershm i Perandoris Osmane. Ai ishte i biri i Sulltan Muratit II, i cili vdiq n vitin 1451, pas rrethimit II, t Krujs.

Mehmeti II trashgoi nga i ati nj shtet t fuqishm, q krkonte t vendoste hegjemonin e tij n Evrop. Ndrkoh q synimi kryesor i tij ishe pushtimi i Kostandinopojs (G. Ostrogorski, Historia e Perandoris Bizantine, Tiran, 1997, f. 394).

N prill t vitit 1453, Mehmeti II grumbulloi nj ushtri t fuqishme prreth mureve t Kostandinopojs. Rrethimi zgjati 54 dit, ku 7000 mbrojtsit e qytetit prballuan disa faza t sulmit osman. N maj 1453, ushtria turke arriti t thyente qndresn, duke hyr n Kostandinopoj. Pas dits s tret, Mehmeti II hyri triumfalisht n qytet, duke e shpallur at kryeqytetin e ri t Perandoris Osmane, me emrin Istambul. Me kt akt Mehmeti II mori epitetin Fatihu (pushtuesi), duke i vazhduar m tej synimet e tij pr ekspansion t mtejshm.

Perandoria turke pushtoi shpejt zotrimet bizantine n Ballkan, si: Athinn (1456), Moren (1460), Trapezundin n Azin e Vogl (1461), Serbin (1459), Bosnjn (1463) etj. Shteti turk nn drejtimin e tij mori nj shtrirje t gjer nga Mesopotamia n lindje, deri n Adriatik n perndim.

Ndrkoh, Mehmeti II e vazhdoi politikn pushtuese t ndjekur nga i ati Murati II (1421-1451). N vitet 1455-1464 (P. Thngjilli, Historia e Perandoris Osmane, Tiran, 1997, f. 24), ai organizoi disa fushata nn drejtimin e gjeneralve t tij si: Isa Bej Evrenozi dhe Ballaban Pasha.

Personalisht Mehmeti II drejtoi dy fushata pr pushtimin e kryeqendrs s qndress shqiptare, Krujs. T dyja rrethimet e Krujs, n vitet 1466 dhe 1467, prfunduan me dshtimin e tij. U deshn 12 vjet t tjera q Mehmeti II t thyente prfundimisht qndresn shqiptare me rnien e Krujs n vitin 1478 dhe Shkodrs n vitin 1479.

N qershor 1478 trupat osmane (Histori e Popullit Shqiptar, Tiran, 2002, f. 470) hyn sipas marrveshjes n qytetin e Krujs. Kushti ishte dorzimi i kshtjells me qllim q t lejohej popullsia t largohej e lir. Por Sulltan Mehmeti II nuk e mbajti premtimin. Ushtria turke vrau t gjith meshkujt e rritur, ndrsa grat dhe fmijt i shiti si skllevr.

N vitin1478, sulltan Mehmeti II organizoi sulmet n Evropn Qendrore n drejtim t Austris, por pa pasur ndonj sukses serioz (Historia e Perandoris Osmane, f. 25 ). Por prpjekja m krcnuese pr Perndimin ishte ajo q bri Mehmeti II n vitin 1480, kur urdhroi pushtimin e Otrantos. Flota osmane prej 281 anijesh zbarkoi nga Vlora n Itali 100 000 veta. Ndrkoh q mendonte t’i jepte nj tjetr impuls ksaj fushate, duke zbarkuar 200 000 trupa t tjera turke n Itali. Mehmeti vdiq n mnyr t papritur n vitin 1481, duke i dhn mundsi Mbretris s Napolit q t’i jepte fundofensivs turke.

Kshtu vdiq Sulltan Mehmeti II, pushtuesi i Kostandinopojs dhe Krujs, krijuesi i vrtet i Perandoris Osmane (po aty, f. 25), i cili mbante titujt: Sovran i Anadollit dhe i Rumelis dhe Zot i Detit Mesdhe dhe Detit t Zi.

Ai konsiderohej si sundimtari mysliman m me prestigj dhe e paraqiste veten si i vetmi trashgimtar i Perandoris Romake, pasi kishte pushtuar Kostandinopojn (po aty. f. 64). Duke bashkuar traditat e Lindjes dhe t Perndimit, qytetrimin bizantin, arab dhe turk, ai synoi q ta bnte Stambollin qendrn e nj perandorie botrore.

Pikrisht ky njeri i jashtzakonshm n fillim t pranvers s vitit 1466 n krye t nj ushtrie t prbr prej 150 000 vetsh, u nis nga qyteti i Manastirit me trupat ushtarake n drejtim t Krujs, duke ndjekur trasen e rrugs “Egnatia” prgjat lugins s Shkumbinit. Pasi prqendroi fushimin n fushn e Tirans, Sulltani sulmoi kshtjelln e Krujs. Lufta zgjati dy muaj dhe n prfundim t saj, pasi nuk arriti dot ta pushtonte at, Mehmeti II vendosi t siguronte sundimin osman n Shqiprin e Mesme. Pr kt qllim ai ndrtoi mbi rrnojat e vjetra t Skamps, kshtjelln, t ciln e pagzoi me emrin Il-Basan (vend q sundon). Kjo kshtjell do t shrbente si baz mbshtetjeje pr ushtrin osmane, pr veprimet e tyre t mtejshme n Shqipri.

Themelimi i Elbasanit atje ku Shkumbini del n fush, ishte nj pik mbshtetjeje, q Kruja t mbahej nn nj bllokad t fort (A. Buda, Shnime historike, 1, Tiran, 1986, f. 222) dhe q Sknderbeu t kufizohej n veprimet e tij n veri t Shkumbinit.

Kalaja u ndrtua mbi themelet e kastrumit t mparshm romak me t njjtat prmasa 308 x 348 m (Gj. Karaiskaj, 5000 vjet fortifikime n Shqipri, Tiran, 1981, f. 206) dhe n prbrjen e saj kishte po 26 kulla. Fortesa ruajti me prpikmri t tria hyrjet, t cilat tanim quheshin: Porta e Pazarit, Porta e Jenierve dhe Porta e Ahmedajt. Pr t rritur “cilsin” e mbrojtjes, muret rrethoheshin nga i njjti kanal, 3 m i thell, i cili mbushej me ujin e prroit t Zaraniks. Ndrkoh q muret ishin t pajisura edhe me bedena, ndrsa kullat kishin edhe frngji.

Si njra nga kshtjellat m t mdha t ndrtuara nga osmant, kalaja e Elbasanit kishte edhe nj xhami t vogl, ku kryente ritet fetare garnizoni i saj. Njihet sot fakti q pas prfundimit t saj, Mehmeti II (po aty, f. 207) vendosi aty nj garnizon t prbr prej 400 jeniersh, t cilt u bn kshtu banort e par t qytetit.

Mbi ndrtimin e Elbasanit na dshmojn edhe njoftimet q na japin n veprat e tyre disa nga historiant e von bizantin si: Kritobuli dhe Dukasi. N veprn e tij “Historia e Sulltan Mehmetit II” (marr nga Lufta Shqiptaro-Turke n shek. XV, burime bizantine, Tirane 1967, f. 86-88), Kritobuli na jep kt prshkrim pr themelimin e Elbasanit. “Pr kt ai (Mehmeti) mendoi t bnte tek ilirt nj fortes dhe t ndrtonte atje, n mes t vendit, nj kshtjell t fuqishme dhe t linte brenda n t nj ushtri t mjaftueshme, e cila t sulmonte e t grabiste vazhdimisht vendin dhe t mos lejonte ilirt q t dilnin asgjkund jasht qytetit, ose t zbrisnin nga malet pr t punuar, ose t bnin dika tjetr, por t’i mbante gjithmon t mbyllur dhe nn vrejtje. Duke prshkruar vendin n krkim t nj pozicioni t prshtatshm, gjeti gjurmt dhe themelet e nj qyteti t vjetr, q gjendej n nj pik t prshtatshme t vendit. Dhe sapo erdhi vera, filloi me nxitim n shum forca dhe shpenzime dhe me dshirn e kujdesin e Sulltanit, q gjendej kudo i pranishm n punimet, duke shpjeguar do gj dhe duke i nxitur t gjith, nj pjes me fjal, nj pjes duke i ofruar t holla. Pasi bri kto, Sulltani, u kthye n vjesht n Bizant. Ishte viti 1466 dhe i gjashtmbdhjeti i sundimit t tij”.

Gjithashtu pr ndrtimin e kshtjells s Elbasanit, n veprn e tij “Historia turko-bizantine” (po aty, f. 107-108), Mihal Dukasi na jep nj tjetr dshmi.

“N kohn q ne qndronim n Rom, n muajin korrik t vitit 1466, udhheqsi i t pabesve (turqve - I. Gj.), erdhi n Shqipri dhe pasi dboi sundimtarin e saj, Skandorin (Sknderbeun), robroi dhe shkatrroi vendin. Dhe mbasi ndrtoi nj qytet afr kryeqytetit t quajtur Kruj, me qllim q t luftonte kundr saj, u kthye n Kostandinopoj”.

Ndrkoh q pr ndrtimin e ksaj fortese dshmojn edhe kronistt turq si: Ibn Kemali, Idriz Bitlisi, Sollakzadeja, Hoxha Sadedin etj. (Lufta Shqiptaro-Turke n shekullin XV, Burime Osmane, Tiran, 1968).

Fortesa e Elbasanit si monument historik, prve dshmive, shkrimeve dhe ngjarjeve q lidhen me t, mbart edhe disa mbishkrime interesante dhe q kan vlera t muara, duke e
objekt studimesh nga autor t huaj dhe shqiptar, nga t cilt do t prmendim Franc Babingerin (Studime historike, 1967, 1, f. 85-102) dhe Vexhi Buharan (Studime pr Epokn e Sknderbeut, Tiran, 1989. f. 503-526).

T murosura dikur n muret e kshtjells pllakat jan shkruar turqisht me shkronja arabe, ndrkoh q sot gjenden t ruajtura n muzeun e Elbasanit. “Fortesn e ka ndrtuar Mehmet Khani”, - thuhet n t parin, ku jepet saktsisht edhe koha e ndrtimit t saj, prej nj muaji (ai u mundua nj muaj), nga 17 qershori deri n 17 korrik 1466 (V. Buharaja rreth mbishkrimeve t fortess s Elbasanit. Studime pr epokn e Sknderbeut, Tiran, 1989, f. 521). Ndrkoh q, mbishkrimi i dyt na tregon se arkitekti i ksaj fortese ishte Jusuf bin Abdullahu, nj nga arkitektt turq m t shquar t kohs s tij (po aty, f. 520).

N mbishkrimin e par q konsiderohet m i rndsishmi, na jepet prve ndrtuesit t kshtjells, kohzgjatjes s punimeve, vitit t ndrtimit edhe trajta m e hershme e emrit t saj: Il-Basan. Kuptimi i ksaj fjale turke sht nnshtrues i vendit, vendshtyps, d.m.th, ai q sundon vendin. Kt emr, i cili n gojn e popullit u prpunua gjat kohs n Elbasan, e mori qyteti q lindi brenda fortess.

Menjher pas ngritjes, fortesa e Elbasanit u shndrrua n nj qytet t mirfillt, ashtu si e prmend kronisti turk i shekullit XVI Idriz Bitlisi: “Kshtu q brenda nj kohe t shkurtr nn hijen e drejtprdrejt t Sulltanit u ndrtua ktu nj qytet i madh”.

Si nj njohs i mir i artit ushtarak, Mehmeti II e ndrtoi kt baz si pikmbshtetje pr pushtimet e mtejshme, ashtu si e vrtetuan m von ngjarjet q na uan n pushtimet e kshtjellave dhe qyteteve kryesore t Shqipris si: Kruja, Shkodra dhe Durrsi. Ishte pikrisht ky i fundit, q ditn e 17 gushtit 1501 u pushtua nga trupat turke t Muhamet beut, sanxhakbeut t Elbasanit.

3

Sot nga kshtjella kan mbetur vetm muri dhe porta jugore, gjysma e murit perndimor dhe tet nga kullat. E ndrtuar pr qllime ushtarake, kjo fortes u prdor vetm gjat periudhs s pashallqeve shqiptare, pikrisht n vitin 1785, kur Kara Mahmut Pash Bushatlliu n luft me Ahmet Kurt Pashn, sundimtarin e Beratit, pushtoi Elbasanin. Kjo ishte rndsia e vetme e kshtjells, “kontributi” m i madh i s cils ishte “rritja” e qytetit t ri-Elbasanit, ku me gurin e par t themelit, Mehmet Fatihu nuk mendoi kurr se fortesa q ndrtoi pr t frenuar shqiptart, do t bhej nj dit qendra e patriotizmit t tyre.