Amatorizmi i profesionisteve
Teoria per gjuhen e mbyllur vjen nga shoqerite totalitare cok nga ato shoqeri ku nacionalizmi gjykohet si virtyti me i larte. Perkthyesve te tille ske si ua shpjegon ate bukuri harlisese qe ka gjuha e Petro Zhejit tek laquoVilet e zemerimitraquo te Steinbejkut. E kote te shkosh me tej dhe te orvatesh te ftillosh se krahinizmat e Halit Selfos tek laquoUdhetimet e Guliveritraquo qeparthi kufke minxo kushkure e bejne ate me joshes e te vlerte
Para disa ditesh ne nje nga emisionet televizive per perkthimin eshte permendur ne analize edhe libri i Michel Tournier-se laquoMbreti i verrishtaveraquo dhe sipas te gjitha rregullave qe e kerkojne klishete dhe stereotipat gazetareske eshte goditur brinje me brinje me dajakun e kritikes. Gazetari dhe perkthyesit e kane kopanisur ne menyre te atille sa thua kishin para nje vandak me demete gruri dhe prisnin te nxirrnin andej gezhutat e bykun. Fragmente te vepres jane gjykuar jashte kontekstit te tyre te plote jashte modeleve perqasese dhe jashte krahasimeve me origjinalin. Eumlshte gjykuar thjesht sipas kritereve te mocalishtes sone letrare laquoEc mo varja Shqiperi hesapiraquo. Por autori i ketyre radheve duke qene njeheresh edhe perkthyes i librit ben me dije se ka sqimen e larte dhe arrogancen e shenjte te pohoje se punon jo si te ishte ne Shqiperine tone po sikur te jetonte ne Paris a Nju Jork.
Shijet e lexuesit dhe vete veprat letrare mund te perfytyrohen kate-kate mu ashtu sic jane zonat e pyllit zona e mocalishteve e shkurreve e aheve e bredhave zona alpine. Libri i Tournier-se ben pjese tek letersia e madhe tek zonat alpine dhe per tu ngjitur aty te duhet te besh ekskursione te pafundme leximesh vramendjesh krahasimesh. Doja te thosha se te lexosh nje liber te tij nuk eshte nje lloj sikur te lexosh nje liber te Xh. R-se.
Libri eshte gjykuar per shkak te gjuhes. Mbase ketu eshte rasti te themi se disa nga gjuhetaret dhe perkthyesit tane e trajtojne gjuhen me nje familjaritet te cuditshem gati te flligesht njelloj sikur te ndanin me te krevatin. Harrojne se ajo zhvillohet sipas ligjesive te veta dhe si xanxare qe eshte mund te urreje ata qe e duan dhe te doje pikerisht ata qe e urrejne. Partizane te tezave per nje gjuhe laquote qashter ata e perfytyrojne ate me struktura e leksik te mbyllur a thua eshte fjala per nje senduk nuserie ku jane ndrysur gjerdane fjalesh te urta muhai e cohra ligjeratash ftonj te verdhe metaforash te futur aty sa per arome etj. etj. Teoria per gjuhen e mbyllur vjen nga shoqerite totalitare cok nga ato shoqeri ku nacionalizmi gjykohet si virtyti me i larte. Perkthyesve te tille ske si ua shpjegon ate bukuri harlisese qe ka gjuha e Petro Zhejit tek laquoVilet e zemerimitraquo te Steinbejkut. E kote te shkosh me tej dhe te orvatesh te ftillosh se krahinizmat e Halit Selfos tek laquoUdhetimet e Guliveritraquo qeparthi kufke minxo kushkure e bejne ate me joshes e te vlerte.
Libri i Tournier-se eshte gjykuar per shkak te ca neologjizmave e barbarizmave. E ngul kete heshte pikecuditje ne fund te fjalise per te deftuar se terminologjia eshte e ndryshueshme brenda nje konteksti te caktuar barbarja mund te behet saora e qyteteruar dhe anasjelltas. Le te shikojme keta shembuj laquou brengosaraquo dhe laquou mbusha marazraquo. Fjala laquobarbareraquo ne kete rast eshte laquomarazraquo. Por eshte nje fjale gjithe nur e sharm mahnites dhe mu si ato aktoret indiane ka nje pike te zeze nishani ne mes te ballit. Mbase bukurine ia jep aliteracioni i laquoaraquo-ve ajo dritherime vibruese tingullore qe leshon laquozraquo-ja etj.
Ashtu sic e ka vene re edhe Jaques Derrida fjalet jane nje komunitet shkronjash te cilat kur bashkohen me njera-tjetren mund tu ndiesh eren e parfumit a te djerses dihatjen e frikes a valet e zeza te vdekjes qe ato leshojne nga trupi i tyre. Ndryshimi i nje shkronje mund te ndryshoje krejtesisht kahun e drejtimit te shigjetes leksikore. Madje jo vetem ndryshimi por edhe kembimi i vendit mund te beje hatane. Vereni keta dy shembuj
Ne plazhet e Australise kishte femra te vogla.
Ne plazhet e Australise kishte ferma te vogla.
Fjalite jane gati-gati identike me njera-tjetren me perjashtim te nje ndryshimi te vogel kembimit te vendeve midis m-se dhe r-se. Po pikerisht prej ketij ndryshimi shigjeta e kuptimit leksikor te fjalise se pare eshte e ngjyer me te kuqe tregon rrezik dhe eshte drejtuar drejt fushes erotike. Kurse shigjeta e kuptimit leksikor te fjalise se dyte eshte e ngjyer me te gjelber tregon bollek dhe eshte drejtuar drejt vedrash e kazanesh blegtorale ku milen lopet.
Perkthyesi i Tournier-se e di hak fare se fjalet brenda vetvetes kane ngarkese dhe ngjyrese dhe nje nga studiuesit e letersise moderne Wellek thote se fjalet me zanoret laquoeraquo dhe laquoiraquo jane fjale te celeta te hapura dritesore kurse fjalet me laquouraquo dhe laquoaraquo jane zymtanake te vrenjtura te erreta. Thuhet se misteri dhe mistika e fjaleve vijne qysh kahershem mbase nga zanafilla kabala etj. Ne Biblen e hebrenjve p.sh. thuhet se Zoti krijoi njezet e dy shkronja themelore. I vizatoi i gdhendi i nderthuri i peshoi i shnderroi dhe me to krijoi gjithsa eshte dhe gjithsa ka qene. Nje nga studiuesit e haditheve te Kuranit thote se fjala laquobismilahraquo ne arabisht ka 19 shkronja aq sa cjane edhe rojet e xhenetit. Te gjitha kuptimet e saj permblidhen tek pika poshte gjysmeharkut te shkronjes laquobraquo pike qe simbolizon njeshmerine e Allahut.
I kujtoj te gjitha keto per te thene se jo vetem emisioni per perkthimin por edhe emisione te tjera kulturore ne TV per fatin e keq jane ne nivelin e katandisjes dhe gjithe materiali i zgjedhur seshte gje tjeter perpos nje supe fakirfukarenjsh. Ne dem te tyre jane te gjitha rrethanat Nguti i gazetarit per emisionin e ardhshem ndryshimi i tematikes therritja e te njejteve njerez si kur flitet per misrin hamullor ashtu edhe kur flitet per filozofine e Fauceault-se. Bash prej kesaj imagjinata ime i shnderron ata ne ca koloni te lumtura sardelesh qe notojne gjithe lezet mbi detin e kalter te ekraneve. Eumlshte nje fatkeqesi qe se kane ne dore as vete por kjo sdo te thote qe tu falen gafat sic kane bere per librin e Tournier-se. Dhe duhet ta them acik autori i ketyre rradhonjve eshte kunder masakres qe iu kane bere perkthyesit e sotem kryeveprave letrare por eshte edhe kultit te rreme te perkthyesve te diktatures te cilet e kane pare leksikun si nje toke te rrudhur malore nga gjiri i se ciles mbijne ca kallinj gruri qerose aq mjerane sa te vjen tia shkrepes te qarit. Kane kaluar njezet e kusur vjet qe pas renies se diktatures dhe ndonese eshte krijuar nje tradite e vertete perkthimore kurrkush ska nge te merret me te te hartoje statistika te perpiloje lista te evidentoje te talentuarit. Po a seshte kjo detyra e emisioneve kulturore ne media Jo. Te gjithe kane ngut drejt te sigurtes drejt lavdise efemere. Me nje pertaci heroike e kane fare kollajxhe ti drejtohen arketipit te gatshem perkthyesit te gatshem merzitshmerisht monoton.
Po le te kthehemi edhe nje here tek analiza. Perkthimi i Tournier-se eshte kritikuar per perdorimin e pavend te ca fjaleve turke. Mirepo zevendesimi i nje sinonimi me nje tjeter nuk eshte kaq i lehte. Vete Umberto Eko ka nje ese te mrekullueshme per fjalen turke laquonurraquo e cila per nga eleganca konotacioni eshte shume larg sinonimit te saj laquobukuriraquo. Nje shembull tjeter... Nje poet popullor shkruan Te xhuma me te xhuma me xhindosi xhindeja. Fjala turke eshte laquoe xhumaraquo sinonim i fjales laquoe premteraquo. E kombinuar me ato laquoxhraquo-te e tjera ajo te krijon ndjesine se ne cerrin e vapes po degjon gjinkallen mbi levoren e lisit. Dhe shiko se cngjet kete xh-ne qe eshte nje fjale jetime poeti e nxjerr nga fati i Hirushes dhe e ben mbretereshe. Besoj qe ne perkthimin tim jam ndikuar prej ketyre modeleve dhe te tjereve qe seshte vendi per ti permendur.
Libri eshte gjykuar jo vetem jashte te teres por edhe jashte kontekstit letrar dhe estetik. Ashtu sic e ka vene re me intuite dhe zgjuarsi Edmond Tupja veshtiresia e frazes mjegullimi i kuptimit nga nje njesi leksikore ne tjetren eshte vecori e stilit filozofik te Tournier-se. Personazhi kryesor i romanit eshte nje qenie paranojake qe shqyen luspat e qyteterimit brenda vetvetes dhe meton te kthehet drejt arkaikes tek koha e mbreterve teutone. Te gjitha gjestet e veprimet e tij jane te dominuara nga kjo filozofi. E tille duhet te jete edhe gjuha e vjeter e motmocme arkaike. Sic shihet pra perdorimi i fjaleve arkaike nga ana ime eshte nje mjet estetik qe diktohet nga rrufullat e brendshme te librit. Mospikasja e kesaj tendence nga ana e gazetarit eshte nje gafe.
Faktet dhe ngjarjet letrare jetojne te mevetesishme. Nese nje ekran nuk i paraqet ato ashtu sic jane por gjithe xixa e miza atehere ky TV ne fakt ska tehuajzuar ato por vetveten. Dhe rahmet paste nga nje dritare eshte shnderruar ne nje penxhere...