Arti i Fabules, Marguerite Yourcenar
Nga Shusha Guppy
Une kisha nje takim me Marguerite Yourcenar te shtunen, me 14 Nentor te vitit 1987, ne hotelin e saj ne Amsterdam. Me thane se ajo nuk kishte mberritur ende dhe se disa njerez ishin duke kerkuar per ta takuar, perfshire dhe shoferin e saj. Gjithsesi, asnje nuk e dinte, ku ishte. Me tej telefoni qe e kerkoi ate ne shtepine ne Maine dhe insistimi i botuesit te saj ne Paris zbuloi se ajo kishte pasur nje goditje te lehte dhe se ishte sheruar dhe nuk kishte ndonje arsye per shqetesim. Ajo, ne fakt, nuk u sherua dhe vdiq me 18 dhjetor. Ajo ishte tetedhjete e kater vjec.
E kisha intervistuar ate per here te pare me 11 prill ne Londer dhe me vone i dergova asaj doreshkrimin e daktilografuar per korrektim. E ka rikthyer me nje mirekuptim duke bere pak shtesa, te shkruara me kujdes ne leter dhe ne pjese te ndara ne letra te tjera. I isha mirenjohese sepse ajo kishte pasur aq shume shqetesime deri ne fund per te. Dukej se nuk ishte ende aq shume e kenaqur dhe donte te me shihte serish, qe t'i korrigjonte te gjitha bashke me mua dhe te sigurohej se ato qe kishte pasur ne mendje ishin rregulluar. Une, vete, do isha e kenaqur qe te kishim pasur mundesine e takimit tone ne Amsterdam, por ja qe nuk ishte e thene. Parathenia qe vazhdon eshte shkruar pas takimit tone ne Londer. Kuptohet se, e kam lene ate ne Kohen e tashme.
Margarite Yourcenar ka nje imagjinate te nxehte dhe te paster, sy te thelle blu, trasheguar nga paraardhesit e saj Flaminge. E pasur, me nje finese shumengjyreshe nga romanet e saj-Kujtimet e Hadrianit, Honi, Coup de Grace dhe te tjera-ajo te kujton njesoj tapicerite e tyre te ngaterruara, ndersa vleresimi i saj mistik sublim per natyren dhe bukurine e tij sjell ate periudhen e arte te peizazhit te Vendeve te Uleta. Per vite ajo ka qene konsideruar si nje nga shkrimtaret me te shquar dhe me origjinale ne France; kjo, ende nuk ekzistonte para vitit 1981, kur ajo ishte gruaja e pare qe kishte shkruar ndonjehere "i bashkohem te pavdekshmeve" dhe ishte zgjedhur e para ne Akademine franceze ne katerqind vitet e ekzistences se tij duke u zbuluar para nje publiku te pergjithshem.
Marguerite Yourcenar ka lindur me 1903 ne nje familje aristokrate franko-belge. (Yourcenar, vete, eshte nje anagrame e emrit te saj, á particule de Crayencour)nena e saj vdiq nga ethet e lehonise, pak pas vdekjes se saj- dhe eshte rritur nga i ati, nje udhetar i njohur dhe lexues i mire, qe i mesoi asaj Latinisht dhe greqisht dhe qe i lexonin bashke klasiket franceze. Ata jetuan ne shume vende te Evropes dhe keshtu- ajo mesoi edhe anglisht dhe italisht.
Ajo botoi dy volume me poezi ne adoleshence "qe jane sinqerisht oeuvres de jeunesse dhe qe s'u ribotuan kurre". Dy romanet e saj Alexis dhe Coup de Grace , u botuan me 1929 dhe 1939 respektivisht (gjate kesaj kohe ajo jetonte me shume ne Greqi) duke marre menjehere lavderimin e kritikes. Me 1938 ajo takoi Grace Frick ne Paris, qe me vone "perktheu ne menyre te admirueshme" tre nga librat e saj. Kur filloi lufta me 1939 dhe ajo nuk mundej te kthehej me ne Greqi, iu afrua mikpritje ne SHBA nga ana e Grace Frick "qe kur ajo vete se kishte me fare kuptimin e jetes ne Paris" Per te mbrojtur vetveten, ajo mori nje pune mesuesie ne Kolegjin Sarah Lawrence. Ajo filloi te shkruaje ketu kryevepren e saj Kujtimet e Hadrianit, qe u botua me 1954.
Me 1950 Yourcenar dhe Frick blene nje shtepi me Ishullin e Mount Desert, jashte brigjeve te Maine, ku ato jetuan gjate udhetimeve te stergjata te tyre neper bote. Grace Frick vdiq me 1979 pas nje semundje te gjate, por Marguerite Yourcenar akoma jeton atje, megjithese vazhdon serish qe te udhetoje shume.
Libri i saj i fundit Dy jete dhe nje enderr u botua pak me pare ne Londer. Ajo eshte tashme duke punuar per Le Labyrinthe du Monde , duke kompletuar nje triptik autobiografik qe filloi me Souvenirs pieux dhe Archives du Nord. Ajo ka shkruar nje ese te gjate mbi Borgesin-dhe ka dhene nje leksion, qe e ka marre vete me pare ne Harvard.
Energjia intelektuale e Marguerite Yourcenar dhe kurioziteti i saj jane ende shume te jashtezakonshme, packa moshes dhe nje veprimi tejet mendje-hapur prej viteve te shkuara. Ajo sapo ka perkthyer The Amen Corner te James Baldwin dhe Five Modern modern no plays te Yukio Mishima nga origjinalet ne anglisht dhe japonisht, e ndihmuar per me vone nga miku i saj J.M.Shisagi, realizuesi i Mishima. Ajo ishte ne Londer shkurtimisht pas botimit te Two lives and a dream dhe kjo interviste u realizua ne hotelin e saj ne Chelsie. Ishte e veshur ne menyre elegante me bardhe e zi dhe fliste nje frengjishte te mprehte me nje aksent te shenuar patricesh me thellesi dhe ton te embel. 1988
Juve keni kaluar disa dite ne Richmon; kjo ishte thjesht per te kaluar kohen ne parkun e bukur atje, apo per ndonje arsye tjeter?
"Si te them, ka te beje pak me librin qe jam duke shkruar ne kete moment, qe eshte nje liber i ndertuar thjesht mbi kujtimet dhe ne kapitullin e tanishem kam risjelle katermbedhjete muajt qe kam kaluar ne Angli, kur isha dymbedhjete vjece dhe jetonim ne Richmond. Po se ku tamam, nuk jam ne gjendje qe ta kujtoj. Kam pare dyzina me shtepi te vogla ne shume rruge, qe, me ato kopshtet e vogla, duken krejt njesoj, ndaj tashme nuk jam fare ne gjendje te them pikerisht se cila ishte nga keto. Ka qene gjate viteve te pare dhe te dyte te Luftes se Pare Boterore, e cila ndryshe nga Lufta e Dyte Boterore nuk pikonte nga qielli i Anglise -atje, ku s'kishte alarme bombash apo sulme te rrufeshme. Une, ne ditet e bukura, shkoja vazhdimisht per shetitje ne Parkun e Richmond-it dhe kur binte shi ne muzeume ne Londer. Pashe mermeret e Elgin ne British Museum dhe shkova te kaloja kohen vazhdimisht ne Viktoria dhe Albert. Mbaj mend se atekohe- me duhej shpesh te pikoja leterthithesen time te embel ne nje dragua porcelani atje-Ve bast qe do jete serish aty!".
Si do te quhet libri juaj?
"Titulli francez eshte Quoi! L'Eternité, qe eshte nje poezi e Rembos-"Quoi! L'Eternité, elle est retrouvée". Libri eshte volumi i trete i kujtimeve te mia. Dy te tjeret, ne kete moment, jane te perkthyer ne anglisht. Ka fjale te verteta, qe dikush nuk mund t'i perktheje fjale per fjale dhe do t'i duhet t'i ndryshoje ato. Per shembull ne volumin e pare qe eshte quajtur Souvenirs pieux ne frengjisht mua me eshte dashur ta perktheje si "Largimi i dashur", qe i shkon po te njejtes nuance ironie. Volumi i dyte eshte quajtur Archives du nord, por "veriu" eshte nje gjuhe tjeter qe evokon nje imazh te ndryshem-ne Angli "veriu" i referohet Mancesterit, apo madje edhe Skocise; ne Hollande flitet per Ishujt Fresian qe nuk kane te bejne fare me veriun e Frances. Keshtuqe une e kam ndryshuar ate komplet dhe kam marre rreshtin e pare te kenges se Bob Dylan "Blowin' in the wind". Kengen brenda e kam cituar si nje epigraf "Sa shume rruge mund qe te pershkruaje nje njeri /para se ju t'i therrisni ketij nje njeri?" Eshte shume e mrekullueshme, apo jo? Tek e fundit percakton mire jeten e tim eti dhe shume jete te tjera. Por te vime tek vellimi i tanishem, une s'mendoj qe "Quoi! L'Eternité"do te funksionoje ne Angli dhe ndaj na duhet te gjejme nje tjeter titull. Mes poeteve elisabetiane ka shume cilesi te citimeve rreth perjetesise, keshtu qe mendoj se mund te gjeja dicka ketu".
Te kthehemi pas nga fillimi. Keni qene shume e lidhur me babane tuaj. Ai ju ka inkurajuar te shkruani dhe te botoni poezite e para. Ka qene nje botim i kufizuar dhe besoj se tashme eshte i paarritshem. Cfare mendoni per te duke u kthyer pas?
"Babai im donte t'i botoja ato me shpenzimet e tij-nje lloj komplimenti nga ana e tij. Ai do ta kishte bere kete medoemos-sepse, te kuptohemi, ato nuk ishin shume te mira. Isha vetem gjashtembedhjete vjec. Me pelqente te shkruaja, por s'kisha ndonje ambicie letrare. I kisha te gjitha keto karaktere dhe histori tek vetja, por s'kisha ndonje njohuri per historine dhe asgje nga jeta, qe te beja dicka me to. Mund te them tani se te gjithe librat e mi jane konceptuar nga koha kur u bera njezet vjec, megjithese ato nuk do te shkruheshin per edhe tridhjete, apo dyzete vjet te tjera. Por ndoshta kjo eshte e vertete per shume shkrimtare-vetem akumulimi emocional eshte bere shume shpejt".
A lidhet kjo me ate qe ju njehere e quanit qe "Librat s'jane jeta por vetem historia e saj". A besoni ende ne kete?
"Po, por librat jane gjithashtu nje rruge per te mesuar qe te ndjesh shume me teper thellesine. Shkrimi eshte nje rruge per te shkuar ne thellesine e Qenies".
Qe nga vdekja e babait tuaj me 1929 deri me 1939 keni botuar vetem dy romane Alexis dhe Coup de Grace, qe ju pretendoni se jane bazuar tek njerezit qe keni njohur? Kush ishin ata?
"Babai im dashuronte nje grua te jashtezakonshme dhe tej mase te lire ne jeten e saj private. Ajo, gati, kishte nje moralitet heroik. Ne fund, ajo zgjodhi per te qene me burrin e saj me gjithe terheqjen e vertete qe kishte per nje njeri qe quhej Alexis. Ndersa per sa i perket Coup de Grace, une mund t'ju them tashti se Sophie ishte shume afer meje kur isha ne moshen njezet vjecare. Dhe Eric, i riu, nxehtesisht ishte i terhequr nga vellai i saj, me te cilin ka rene ne dashuri. Kjo ishte dicka qe une e njihja, por qe neve duhet thene se na ndane problemet politike. Natyrisht qe nje njeri kurre nuk e di sesa afer jane karakteret e fikshenit me njerezit reale. Ne fillim te kujtimeve te mia une them se: "L'être que j'appelle moi"-njeriu qe e quaj vete-qe do te thote se une nuk e di se kush jam. A mundohet dikush ndonjehere?".
Me pas erdhi Kujtimet e Hadrianit, qe menjehere eshte nderuar si kryeveper dhe eshte bere nje best-seller ne te gjithe boten. Pse keni zgjedhur nje roman historik si zhaner?
"Une kurre s'kisha shkruar me pare tij nje roman historik ne jeten time. Dhe, as i pelqeja ne pergjithesi- romanet historike. Shkrova nje monolog rreth jetes se Hadrianit, sic eshte pare qe eshte bere prej meje. Munda te nxirrja ne pah se ky "trajtim- monologu" ishte zhanri i nje letersie te perbashket te periudhes dhe qe te tjeret pervec Hadrianit e kishin bere kete. Hadriani ishte nje njeri shume inteligjent, pasuruar nga e gjithe traditat e asaj kohe, ndersa Zenoni, protagonisti i The Abyss (L'Oeuvre au noir) ishte po ashtu shume inteligjent dhe ne avangarde per ate kohe-ne te vertete per te gjithe epokat gjithashtu-por qe eshte mundur ne fund. Nathanael, heroi i panelit te trete, Dy jete dhe nje enderr,ne kontrast me te eshte shume i thjeshte, afersisht nje njeri i paedukuar qe ka vdekur nga tuberkulozi ne moshen tetedhjete e tete vjecare. Ai, fillimisht, ishte nje detar, qe iu mbyt anija ne brigjet e Maine ne Amerike, u martua me nje vajze qe vdiq nga TB, udhetoi serish pas ne Angli dhe ne Holande, u martua serish me nje grua qe doli te ishte nje hajdute dhe prostitute dhe perfundimisht eshte thithur prej nje familje te pasur holandeze. Per here te pare, ai erdhi ne kontakt me kulturen-degjonte muzike, shikonte pikturat, jetonte ne luks. Por ai mbajti nje koke te fresket dhe sy te mprehte, sepse ai e dinte se ndersa degjonte muziken ne spital, perballe shtepise se tij, burrat dhe grate vuanin dhe vdisnin nga semundjet. Eventualisht ai eshte percjelle ne nje ishull ne veri dhe atje vdiq ne paqe, i rrethuar nga kafshet e egra dhe natyra. Ceshtja shtrohet sesa shume larg mund te shkoje dikush, pa pranuar asnje kulture te tijen. Pergjigja per Nathanael ishte tejet larg, permes shkelqimit te mendjes dhe peruljes se zemres".
Juve keni takuar Grace Frick, qe me vone ka perkthyer Hadrianin me 1938. A levizet thjesht prej saj drejt Shteteve?
"Fillimisht, vetem per pak muaj. Une atehere jetoja ne Greqi ne Athine. Kur shpertheu lufta erdha ne Paris per nje vizite . Nuk mund te kthehesha ne Greqi dhe nuk kisha para te jetoja ne Paris. Grace, me nje dashamiresi te pakufizuar, me kerkoi te shkoja per ca kohe ne Amerike. Fillimisht, mendoja se do te ishte thjesht per gjashte muaj, por ja: jam ende atje!".
Cfare ju beri qe te zgjidhni Ishullin e Mount Desert?
"Ne kishim nje mik qe ishte profesor teologjie ne Yale. Me 1940, ai mori nje shtepi ne Maine, qe e shfrytezonte kur ishte te shtunave dhe u kerkoi gjithe miqve te tij qe te shkonin dhe ta gjenin atje. Grace dhe une shkuam qe ta vizitonim dhe menduam se do te ishte e mrekullueshme qe te kishim nje shtepi me kete qetesi, atehere nje ishull aq i paqme. Grace shkoi kudo neper fshat mbi kale dhe u be e njohur si "Zonja qe ishte duke pare per nje shtepi!" Atje kishte shtepi luksoze, nje lloji chalets1 per milionere, apo shtepi fshati pa pajisje dhe asgje tjeter brenda. Ne perfundimisht bleme nje shtepi te thjeshte dhe e kemi modernizuar pak nga pak, duke vendosur fillimisht ne te ngrohjen qendrore dhe disa pak gjera pajisje te nevojshme. A e dinit qe Mount Desert eshte zbuluar nga nje lundertar francez dhe eksploratori Champlian? Anija e tij kishte disa probleme dhe ai u detyrua qe te qendroje ketu per pak kohe ne menyre qe ta riparonte. Ai e quajti ate Mount Desert2 ,por ne thame se me kot ishte ndonje gje qe i ngjante shkretetires, sepse ne vere, varkat e mbushura plot me turiste, derdhnin ketu njerez nga kudo".
Nje aspekt godites i punes suaj eshte se afer te gjithe protagonisteve tuaj kane qene edhe shume homoseksuale meshkuj-Alexis, Eric, Hadrian, Zenon, Mishima. Pse ka ndodhur kjo dhe pse kurre nuk keni krijuar nje grua qe do te ishte shembulli i deviances femerore seksuale?
"Mua nuk me pelqen fjala homoseksual, qe mendoj se eshte e rrezikshme-per paragjykimin e tij te zmadhuar-dhe absurd. Thuaj "gay" nese mundesh. Gjithsesi, homoseksualiteti, si i thoni ju, nuk eshte fenomeni i njejte ne nje burre dhe ne nje grua. Dashuria per nje grua tek nje grua eshte krejt ndryshe nga dashuria e burrit per burrin. Une njoh nje numer burrash "gay", por relativisht pak gra qe e shprehin hapur se jane "gay". Por le te shkojme pas tek nje pasazh i Hadrianit, ku ai thote se nje burre qe mendon, qe eshte i angazhuar ne problemet filozofike apo qe shpik nje teoreme, nuk eshte as nje burre dhe as nje grua, madje as edhe nje qenie humane. Ai eshte dicka krejt tjeter. Eshte shume e rralle qe dikush te thote kete per nje grua. Kjo nuk ndodh, ose shume rralle; per shembull gruaja me te cilen im ate ishte i dashuruar ishte shume sensuale dhe gjithashtu ne termat e kohes se saj, nje "intelektuale", por elementi me i madh i jetes se saj ishte dashuria, vecanerisht, dashuria per burrin e saj. Edhe pa pasur nivelin e larte te dikujt, si Hadriani p.sh., nje njeri ka te njejten hapesire mendore dhe me duket e parendesishme nese dikush eshte burre, apo grua. Mund te them gjithashtu se dashuria ne mes te grave mua me intereson me pak, sepse kurre s'jam takuar me nje shembull te madh ne te".
Por ka shkrimtare si Gertrude Stein apo Colette, qe jane perpjekur te ndricojne ceshtjen mbi homoseksualitetin femeror?
"Nuk ndodh qe te jem si Colette dhe Gertrude Stein. Emri i fundit eshte krejt i huaj per mua; Colette, per sa i perket ceshtjes se erotizmit, shpesh bie ne nivelin e ruajtesit parisien te deres. Juve shikoni per nje shembull ndjenjen e nje gruaje, qe eshte ne dashuri me nje grua tjeter, por si mund te jete ajo ne dashuri? Eshte nje pasion entuziast, qe zgjat thjesht per pak muaj? Apo nje kufi i miqesise mbi nje periudhe te gjate? Apo dicka ne mes? Kur juve jeni ne dashuri, ju jeni ne dashuri-seksi i te dashuruarit nuk ka shume rendesi. Cfare ceshtjesh ka ne ndjenja, emocione, lidhje ne mes te njerezve?"
Megjithekete, juve e keni portretizuar Hadrianin ne menyre teper elokuente, a mundet p.sh qe te kishit bere dicka te ngjashme le te themi per Safo? Dhe, juve keni qene shume diskrete, per sa i perket jetes se tij-Po me Grace Frick, si ka qene pershembull?
"Ne duhet te vendosim vecmas Safon, qe kur ne nuk dime asgje per te. Sa i perket vete jetes sime-do te kete kohe, kur dikush do mund te zbuloje gjera te verteta, sepse gjerat ndryshe nuk mund te thuhen me gjase. Per shembull, ndersa rrefeva historine e Safos ne Coup de Grâce, ju them se ajo eshte e bazuar ne nje incident te vertete. Por kam qene gjithmone dhe e them "shume me teper intelektualiste e orientuar" sesa Sofia. Dhe nuk jam perdhunuar nga ndonje rreshter lituanez, apo ngujuar ne ndonje keshtjelle te rrenuar! Per sa i perket lidhjes sime me Grace Frick, e kam takuar kur te dyja ishim gra ne nje moshe te pjekur dhe miqesia jone ka kaluar permes disa periudhave te ndryshme; fillimisht nje miqesi e pasionuar, pastaj historia e zakonshme e dy njerezve qe jetojne se bashku dhe udhetojne po bashke- per hir te shkuarjes mire dhe sepse kane interesa te perbashketa ne letersi. Gjate te dhjete viteve te jetes se saj, ajo ka qene shume e semure. Per tete vitet e fundit, ajo nuk mund te udhetonte dhe kjo ishte arsyeja se pse une qendrova ne Maine gjate ketyre dimrave. Jam munduar qe ta ndih ate deri ne fund, por ajo nuk ishte me qendra e ekzistences sime dhe ndoshta s'kishte qene kurre e tille. Por cfare eshte dashuria? Kjo specie e ankthit, ngrohtesise, qe ve ne levizje nje paepshmeri ne drejtim te nje qenie tjeter? Pse i japim kaq shume rendesi sistemit gjenital te njerezve? Nuk mund te percaktohet nje qenie e gjitha dhe nuk mundet madje edhe nje e vertete erotike. Ashtu si thashe, cfare gjerash, permbledhin ne te vertete emocionet dhe lidhjet? Por, momenti me te cilin bini ne dashuri, varet gjeresisht dhe nga rasti".
A mendoni se theksimi i aspektit fizik dhe seksual te dashurise eshte i lidhur vecanerisht me psikoanalizen? Ndoshta kjo eshte ajo qe Ana Akhmatova donte te thoshte kur ka thene se: "Frojdi e shkaterroi letersine"?
"Frojdi e ktheu seksualitetin ne nje lloj metafore dhe nje metafore qe nuk gjente pergjigje. Duket qarte se ai ka qene nje novator i madh, duke i qene i pari qe ka folur kaq hapur per seksualitetin. Por, kjo s'do te thote qe teoria e tij te jete e pranueshme. Por , ai ne te vertete dhe nuk e ka shkaterruar letersine-nuk kishte fuqi per ta bere kete, qe kur letersia eshte nje gje shume e madhe. Dhe atehere, askush nuk mendonte si Frojdi ne rrethanat e asaj kohe. Ai erdhi nga nje familje e varfer, hebreje ortodokse dhe jetonte ne nje qytet te vogel provincial. Natyrisht, si profesor i ri, ai eshte goditur nga shembujt e kenaqesise qe ishin ne Vjene. Si rezultat, ai e pa boten nga kjo perspektive e dyfishte".
Nuk eshte kaq e rendesishme puna e tij pioniere si doktor, sesa nje pyetje tani, per ekstrapolimet e tij filozofike-psikologjike..
"Pikerisht keshtu. Ai beri nje numer ekstrapolimesh ekstravagante duke filluar nga premisat shume te kufizuara, ato me te shtrenguarat dhe ato te voglat. Qe ne terheqjen e tij per boten moderne. Por ai ishte njeriu i pare qe ka folur per seksualitetin me sinqeritet, kur ajo ishte ende tabu. Keshtu qe cdokush eshte fashinuar. Por, ne tashme na duhet qe t'i themi atij: Faleminderit per punen tuaj pioniere, por per ne tashme eshte jo me zbulim total , por thjesht nje aventure e re. Si nje psikolog te madh do te preferoja Jungun. Ai ishte disi i cuditshem, por kishte shume gjenialitet ne tere cmendurine e tij. Ai ishte me shume poet dhe kishte nje perceptim shume te madh te natyres humane. Ne kujtimet e tij (Kujtime, Endrra dhe Refleksione) juve shpesh mund te perballeni me misterin e vete jetes. Per shembull, nena e tij e urrente, aq shume sa nje moment: kur ata jane bashke, nje tavoline thyhet ne mes! Nje episod trulloses parapsikologjik apo nje simbol i mrekullueshem?".
Tejet nivelit te vertete te dikotomise3 eshte pak si e palidhshme me ju qe keni qene kaq e interesuar per feminizmin? Cfare ka qene per ju lidhja me levizjen feministe ne pak dekadat e fundit?
"Kjo nuk me intereson mua. Kam nje tmerr per te tilla levizje, sepse mendoj qe per nje grua inteligjente eshte i dúhur nje burre inteligjent-nese do te gjesh ndonje te tille-dhe qe nje grua budallaqe eshte cdo cope shqetesuese ashtu si edhe i shoqi i saj. Deshmite njerezore jane gati barazisht te shperndara ne mes te dy sekseve".
Eshte kjo arsyeja ju nuk donit qe te botoheshit nga Virago Press ne Angli?
"Une nuk doja qe te botohesha nga ata-Cfare emri!-sepse ata botojne vetem femra. Kjo me sjell ndermend nje kompartiment zonjash ne trenat e shekullit te nentembedhjete, apo te nje getoje, ose thjesht te atyre qilareve te restoranteve, ku dikush do te perballej me nje dere qe shenonte Grate dhe tjetra qe shenonte Burrat. Por natyrisht ka dhe diferenca sociale dhe po ashtu edhe gjeografike. Grate myslimane jane dicka p.sh qe ne shprehjen e tyre jane shume te shtrenguara. Por madje edhe atje, une kam kaluar nje dimer ne Marok dhe kur kam pare gra qe ecnin krah per krah, duke shkuar ne Hamam-nje vend qe nuk eshte tek e fundit si banjot turke dhe qe ju mund te imagjinoni permes pikturave te Ingres, dhe ku cdo minute dikush rrezikonte qafen, kaq rreshqitese ishte-mire por keto gra shpesh dukeshin shume me te lumtura sesa motrat e tyre qe jetonin ne New York, apo ne Paris. Ato i shpetonin pak miqesise se tyre. Ishte nje princeshe Moghule qe quhej Jahanara qe ishte e bija e Sulltanit Jahan, nje poet i admirueshem. Kam gjetur dy informacione te vogla, qe kishin lidhje me te, qe ajo ishte shume e dhene pas Sufizmit nga vellai i saj i admirueshmi, Princi Dara, qe ishte vrare ne te tridhjetat e tij nga vellai i tij, fanatiku Aurangzarb. Keshtu qe ju mund te shikoni edhe myslimanet qe mund te arrijne lartesine, pavaresisht rrethanave, nese ato i kishin ato".
Arsyeja ka te beja me faktin qe Sufizmi i liron ato nga pohimi i ashper i ortodoksise islame. Ka nje tjeter poeteshe sufiste Rabe-a. Ajo shkroi shume nga poezite e saj qe mbijetuan prej shkrimit me gjakun e saj. Ajo hapi damaret ne banjon e ngrohte derisa gjakderdhja i mori jeten. Tek e fundit, kjo eshte nje histori. Ajo ishte nje denim i perbashket per heretiket njesoj edhe me Sufis ketu, apo kudo qofte brenda dhe jashte, qe jane te konsideruara si heretike.
"Jahanara nuk eshte vrare, por mjeshtri Sufi qe e ka inincuar ate dhe vellane e saj Dara eshte denuar perfundimisht me vdekje".
Duke shkuar pas ne punen tuaj, libri juaj Fires eshte nje seri monologesh te shkruar nga pikepamja e nje gruaje...
"Rrefimi jo i pervecem, qe shkruan fjalite e lidhura pak eshte po ashtu evident per nje grua, por refleksioni i saj mbi dashurine jane pa gjini. Ka shume monologe qe permbajne burrat-Akili, Patrokli dhe Fedros- dhe me ta ne jemi ne boten e Alexis. Ne anen tjeter jane Fedra, Antigona, Klitemnestra, Safo, Lena qe jane gra dhe qe renditen nga madheshtia supreme, Antigona, e deri te vulgariteti si Klitemnestra".
Perkthyer nga Ben Andoni
Une kisha nje takim me Marguerite Yourcenar te shtunen, me 14 Nentor te vitit 1987, ne hotelin e saj ne Amsterdam. Me thane se ajo nuk kishte mberritur ende dhe se disa njerez ishin duke kerkuar per ta takuar, perfshire dhe shoferin e saj. Gjithsesi, asnje nuk e dinte, ku ishte. Me tej telefoni qe e kerkoi ate ne shtepine ne Maine dhe insistimi i botuesit te saj ne Paris zbuloi se ajo kishte pasur nje goditje te lehte dhe se ishte sheruar dhe nuk kishte ndonje arsye per shqetesim. Ajo, ne fakt, nuk u sherua dhe vdiq me 18 dhjetor. Ajo ishte tetedhjete e kater vjec.
E kisha intervistuar ate per here te pare me 11 prill ne Londer dhe me vone i dergova asaj doreshkrimin e daktilografuar per korrektim. E ka rikthyer me nje mirekuptim duke bere pak shtesa, te shkruara me kujdes ne leter dhe ne pjese te ndara ne letra te tjera. I isha mirenjohese sepse ajo kishte pasur aq shume shqetesime deri ne fund per te. Dukej se nuk ishte ende aq shume e kenaqur dhe donte te me shihte serish, qe t'i korrigjonte te gjitha bashke me mua dhe te sigurohej se ato qe kishte pasur ne mendje ishin rregulluar. Une, vete, do isha e kenaqur qe te kishim pasur mundesine e takimit tone ne Amsterdam, por ja qe nuk ishte e thene. Parathenia qe vazhdon eshte shkruar pas takimit tone ne Londer. Kuptohet se, e kam lene ate ne Kohen e tashme.
Margarite Yourcenar ka nje imagjinate te nxehte dhe te paster, sy te thelle blu, trasheguar nga paraardhesit e saj Flaminge. E pasur, me nje finese shumengjyreshe nga romanet e saj-Kujtimet e Hadrianit, Honi, Coup de Grace dhe te tjera-ajo te kujton njesoj tapicerite e tyre te ngaterruara, ndersa vleresimi i saj mistik sublim per natyren dhe bukurine e tij sjell ate periudhen e arte te peizazhit te Vendeve te Uleta. Per vite ajo ka qene konsideruar si nje nga shkrimtaret me te shquar dhe me origjinale ne France; kjo, ende nuk ekzistonte para vitit 1981, kur ajo ishte gruaja e pare qe kishte shkruar ndonjehere "i bashkohem te pavdekshmeve" dhe ishte zgjedhur e para ne Akademine franceze ne katerqind vitet e ekzistences se tij duke u zbuluar para nje publiku te pergjithshem.
Marguerite Yourcenar ka lindur me 1903 ne nje familje aristokrate franko-belge. (Yourcenar, vete, eshte nje anagrame e emrit te saj, á particule de Crayencour)nena e saj vdiq nga ethet e lehonise, pak pas vdekjes se saj- dhe eshte rritur nga i ati, nje udhetar i njohur dhe lexues i mire, qe i mesoi asaj Latinisht dhe greqisht dhe qe i lexonin bashke klasiket franceze. Ata jetuan ne shume vende te Evropes dhe keshtu- ajo mesoi edhe anglisht dhe italisht.
Ajo botoi dy volume me poezi ne adoleshence "qe jane sinqerisht oeuvres de jeunesse dhe qe s'u ribotuan kurre". Dy romanet e saj Alexis dhe Coup de Grace , u botuan me 1929 dhe 1939 respektivisht (gjate kesaj kohe ajo jetonte me shume ne Greqi) duke marre menjehere lavderimin e kritikes. Me 1938 ajo takoi Grace Frick ne Paris, qe me vone "perktheu ne menyre te admirueshme" tre nga librat e saj. Kur filloi lufta me 1939 dhe ajo nuk mundej te kthehej me ne Greqi, iu afrua mikpritje ne SHBA nga ana e Grace Frick "qe kur ajo vete se kishte me fare kuptimin e jetes ne Paris" Per te mbrojtur vetveten, ajo mori nje pune mesuesie ne Kolegjin Sarah Lawrence. Ajo filloi te shkruaje ketu kryevepren e saj Kujtimet e Hadrianit, qe u botua me 1954.
Me 1950 Yourcenar dhe Frick blene nje shtepi me Ishullin e Mount Desert, jashte brigjeve te Maine, ku ato jetuan gjate udhetimeve te stergjata te tyre neper bote. Grace Frick vdiq me 1979 pas nje semundje te gjate, por Marguerite Yourcenar akoma jeton atje, megjithese vazhdon serish qe te udhetoje shume.
Libri i saj i fundit Dy jete dhe nje enderr u botua pak me pare ne Londer. Ajo eshte tashme duke punuar per Le Labyrinthe du Monde , duke kompletuar nje triptik autobiografik qe filloi me Souvenirs pieux dhe Archives du Nord. Ajo ka shkruar nje ese te gjate mbi Borgesin-dhe ka dhene nje leksion, qe e ka marre vete me pare ne Harvard.
Energjia intelektuale e Marguerite Yourcenar dhe kurioziteti i saj jane ende shume te jashtezakonshme, packa moshes dhe nje veprimi tejet mendje-hapur prej viteve te shkuara. Ajo sapo ka perkthyer The Amen Corner te James Baldwin dhe Five Modern modern no plays te Yukio Mishima nga origjinalet ne anglisht dhe japonisht, e ndihmuar per me vone nga miku i saj J.M.Shisagi, realizuesi i Mishima. Ajo ishte ne Londer shkurtimisht pas botimit te Two lives and a dream dhe kjo interviste u realizua ne hotelin e saj ne Chelsie. Ishte e veshur ne menyre elegante me bardhe e zi dhe fliste nje frengjishte te mprehte me nje aksent te shenuar patricesh me thellesi dhe ton te embel. 1988
Juve keni kaluar disa dite ne Richmon; kjo ishte thjesht per te kaluar kohen ne parkun e bukur atje, apo per ndonje arsye tjeter?
"Si te them, ka te beje pak me librin qe jam duke shkruar ne kete moment, qe eshte nje liber i ndertuar thjesht mbi kujtimet dhe ne kapitullin e tanishem kam risjelle katermbedhjete muajt qe kam kaluar ne Angli, kur isha dymbedhjete vjece dhe jetonim ne Richmond. Po se ku tamam, nuk jam ne gjendje qe ta kujtoj. Kam pare dyzina me shtepi te vogla ne shume rruge, qe, me ato kopshtet e vogla, duken krejt njesoj, ndaj tashme nuk jam fare ne gjendje te them pikerisht se cila ishte nga keto. Ka qene gjate viteve te pare dhe te dyte te Luftes se Pare Boterore, e cila ndryshe nga Lufta e Dyte Boterore nuk pikonte nga qielli i Anglise -atje, ku s'kishte alarme bombash apo sulme te rrufeshme. Une, ne ditet e bukura, shkoja vazhdimisht per shetitje ne Parkun e Richmond-it dhe kur binte shi ne muzeume ne Londer. Pashe mermeret e Elgin ne British Museum dhe shkova te kaloja kohen vazhdimisht ne Viktoria dhe Albert. Mbaj mend se atekohe- me duhej shpesh te pikoja leterthithesen time te embel ne nje dragua porcelani atje-Ve bast qe do jete serish aty!".
Si do te quhet libri juaj?
"Titulli francez eshte Quoi! L'Eternité, qe eshte nje poezi e Rembos-"Quoi! L'Eternité, elle est retrouvée". Libri eshte volumi i trete i kujtimeve te mia. Dy te tjeret, ne kete moment, jane te perkthyer ne anglisht. Ka fjale te verteta, qe dikush nuk mund t'i perktheje fjale per fjale dhe do t'i duhet t'i ndryshoje ato. Per shembull ne volumin e pare qe eshte quajtur Souvenirs pieux ne frengjisht mua me eshte dashur ta perktheje si "Largimi i dashur", qe i shkon po te njejtes nuance ironie. Volumi i dyte eshte quajtur Archives du nord, por "veriu" eshte nje gjuhe tjeter qe evokon nje imazh te ndryshem-ne Angli "veriu" i referohet Mancesterit, apo madje edhe Skocise; ne Hollande flitet per Ishujt Fresian qe nuk kane te bejne fare me veriun e Frances. Keshtuqe une e kam ndryshuar ate komplet dhe kam marre rreshtin e pare te kenges se Bob Dylan "Blowin' in the wind". Kengen brenda e kam cituar si nje epigraf "Sa shume rruge mund qe te pershkruaje nje njeri /para se ju t'i therrisni ketij nje njeri?" Eshte shume e mrekullueshme, apo jo? Tek e fundit percakton mire jeten e tim eti dhe shume jete te tjera. Por te vime tek vellimi i tanishem, une s'mendoj qe "Quoi! L'Eternité"do te funksionoje ne Angli dhe ndaj na duhet te gjejme nje tjeter titull. Mes poeteve elisabetiane ka shume cilesi te citimeve rreth perjetesise, keshtu qe mendoj se mund te gjeja dicka ketu".
Te kthehemi pas nga fillimi. Keni qene shume e lidhur me babane tuaj. Ai ju ka inkurajuar te shkruani dhe te botoni poezite e para. Ka qene nje botim i kufizuar dhe besoj se tashme eshte i paarritshem. Cfare mendoni per te duke u kthyer pas?
"Babai im donte t'i botoja ato me shpenzimet e tij-nje lloj komplimenti nga ana e tij. Ai do ta kishte bere kete medoemos-sepse, te kuptohemi, ato nuk ishin shume te mira. Isha vetem gjashtembedhjete vjec. Me pelqente te shkruaja, por s'kisha ndonje ambicie letrare. I kisha te gjitha keto karaktere dhe histori tek vetja, por s'kisha ndonje njohuri per historine dhe asgje nga jeta, qe te beja dicka me to. Mund te them tani se te gjithe librat e mi jane konceptuar nga koha kur u bera njezet vjec, megjithese ato nuk do te shkruheshin per edhe tridhjete, apo dyzete vjet te tjera. Por ndoshta kjo eshte e vertete per shume shkrimtare-vetem akumulimi emocional eshte bere shume shpejt".
A lidhet kjo me ate qe ju njehere e quanit qe "Librat s'jane jeta por vetem historia e saj". A besoni ende ne kete?
"Po, por librat jane gjithashtu nje rruge per te mesuar qe te ndjesh shume me teper thellesine. Shkrimi eshte nje rruge per te shkuar ne thellesine e Qenies".
Qe nga vdekja e babait tuaj me 1929 deri me 1939 keni botuar vetem dy romane Alexis dhe Coup de Grace, qe ju pretendoni se jane bazuar tek njerezit qe keni njohur? Kush ishin ata?
"Babai im dashuronte nje grua te jashtezakonshme dhe tej mase te lire ne jeten e saj private. Ajo, gati, kishte nje moralitet heroik. Ne fund, ajo zgjodhi per te qene me burrin e saj me gjithe terheqjen e vertete qe kishte per nje njeri qe quhej Alexis. Ndersa per sa i perket Coup de Grace, une mund t'ju them tashti se Sophie ishte shume afer meje kur isha ne moshen njezet vjecare. Dhe Eric, i riu, nxehtesisht ishte i terhequr nga vellai i saj, me te cilin ka rene ne dashuri. Kjo ishte dicka qe une e njihja, por qe neve duhet thene se na ndane problemet politike. Natyrisht qe nje njeri kurre nuk e di sesa afer jane karakteret e fikshenit me njerezit reale. Ne fillim te kujtimeve te mia une them se: "L'être que j'appelle moi"-njeriu qe e quaj vete-qe do te thote se une nuk e di se kush jam. A mundohet dikush ndonjehere?".
Me pas erdhi Kujtimet e Hadrianit, qe menjehere eshte nderuar si kryeveper dhe eshte bere nje best-seller ne te gjithe boten. Pse keni zgjedhur nje roman historik si zhaner?
"Une kurre s'kisha shkruar me pare tij nje roman historik ne jeten time. Dhe, as i pelqeja ne pergjithesi- romanet historike. Shkrova nje monolog rreth jetes se Hadrianit, sic eshte pare qe eshte bere prej meje. Munda te nxirrja ne pah se ky "trajtim- monologu" ishte zhanri i nje letersie te perbashket te periudhes dhe qe te tjeret pervec Hadrianit e kishin bere kete. Hadriani ishte nje njeri shume inteligjent, pasuruar nga e gjithe traditat e asaj kohe, ndersa Zenoni, protagonisti i The Abyss (L'Oeuvre au noir) ishte po ashtu shume inteligjent dhe ne avangarde per ate kohe-ne te vertete per te gjithe epokat gjithashtu-por qe eshte mundur ne fund. Nathanael, heroi i panelit te trete, Dy jete dhe nje enderr,ne kontrast me te eshte shume i thjeshte, afersisht nje njeri i paedukuar qe ka vdekur nga tuberkulozi ne moshen tetedhjete e tete vjecare. Ai, fillimisht, ishte nje detar, qe iu mbyt anija ne brigjet e Maine ne Amerike, u martua me nje vajze qe vdiq nga TB, udhetoi serish pas ne Angli dhe ne Holande, u martua serish me nje grua qe doli te ishte nje hajdute dhe prostitute dhe perfundimisht eshte thithur prej nje familje te pasur holandeze. Per here te pare, ai erdhi ne kontakt me kulturen-degjonte muzike, shikonte pikturat, jetonte ne luks. Por ai mbajti nje koke te fresket dhe sy te mprehte, sepse ai e dinte se ndersa degjonte muziken ne spital, perballe shtepise se tij, burrat dhe grate vuanin dhe vdisnin nga semundjet. Eventualisht ai eshte percjelle ne nje ishull ne veri dhe atje vdiq ne paqe, i rrethuar nga kafshet e egra dhe natyra. Ceshtja shtrohet sesa shume larg mund te shkoje dikush, pa pranuar asnje kulture te tijen. Pergjigja per Nathanael ishte tejet larg, permes shkelqimit te mendjes dhe peruljes se zemres".
Juve keni takuar Grace Frick, qe me vone ka perkthyer Hadrianin me 1938. A levizet thjesht prej saj drejt Shteteve?
"Fillimisht, vetem per pak muaj. Une atehere jetoja ne Greqi ne Athine. Kur shpertheu lufta erdha ne Paris per nje vizite . Nuk mund te kthehesha ne Greqi dhe nuk kisha para te jetoja ne Paris. Grace, me nje dashamiresi te pakufizuar, me kerkoi te shkoja per ca kohe ne Amerike. Fillimisht, mendoja se do te ishte thjesht per gjashte muaj, por ja: jam ende atje!".
Cfare ju beri qe te zgjidhni Ishullin e Mount Desert?
"Ne kishim nje mik qe ishte profesor teologjie ne Yale. Me 1940, ai mori nje shtepi ne Maine, qe e shfrytezonte kur ishte te shtunave dhe u kerkoi gjithe miqve te tij qe te shkonin dhe ta gjenin atje. Grace dhe une shkuam qe ta vizitonim dhe menduam se do te ishte e mrekullueshme qe te kishim nje shtepi me kete qetesi, atehere nje ishull aq i paqme. Grace shkoi kudo neper fshat mbi kale dhe u be e njohur si "Zonja qe ishte duke pare per nje shtepi!" Atje kishte shtepi luksoze, nje lloji chalets1 per milionere, apo shtepi fshati pa pajisje dhe asgje tjeter brenda. Ne perfundimisht bleme nje shtepi te thjeshte dhe e kemi modernizuar pak nga pak, duke vendosur fillimisht ne te ngrohjen qendrore dhe disa pak gjera pajisje te nevojshme. A e dinit qe Mount Desert eshte zbuluar nga nje lundertar francez dhe eksploratori Champlian? Anija e tij kishte disa probleme dhe ai u detyrua qe te qendroje ketu per pak kohe ne menyre qe ta riparonte. Ai e quajti ate Mount Desert2 ,por ne thame se me kot ishte ndonje gje qe i ngjante shkretetires, sepse ne vere, varkat e mbushura plot me turiste, derdhnin ketu njerez nga kudo".
Nje aspekt godites i punes suaj eshte se afer te gjithe protagonisteve tuaj kane qene edhe shume homoseksuale meshkuj-Alexis, Eric, Hadrian, Zenon, Mishima. Pse ka ndodhur kjo dhe pse kurre nuk keni krijuar nje grua qe do te ishte shembulli i deviances femerore seksuale?
"Mua nuk me pelqen fjala homoseksual, qe mendoj se eshte e rrezikshme-per paragjykimin e tij te zmadhuar-dhe absurd. Thuaj "gay" nese mundesh. Gjithsesi, homoseksualiteti, si i thoni ju, nuk eshte fenomeni i njejte ne nje burre dhe ne nje grua. Dashuria per nje grua tek nje grua eshte krejt ndryshe nga dashuria e burrit per burrin. Une njoh nje numer burrash "gay", por relativisht pak gra qe e shprehin hapur se jane "gay". Por le te shkojme pas tek nje pasazh i Hadrianit, ku ai thote se nje burre qe mendon, qe eshte i angazhuar ne problemet filozofike apo qe shpik nje teoreme, nuk eshte as nje burre dhe as nje grua, madje as edhe nje qenie humane. Ai eshte dicka krejt tjeter. Eshte shume e rralle qe dikush te thote kete per nje grua. Kjo nuk ndodh, ose shume rralle; per shembull gruaja me te cilen im ate ishte i dashuruar ishte shume sensuale dhe gjithashtu ne termat e kohes se saj, nje "intelektuale", por elementi me i madh i jetes se saj ishte dashuria, vecanerisht, dashuria per burrin e saj. Edhe pa pasur nivelin e larte te dikujt, si Hadriani p.sh., nje njeri ka te njejten hapesire mendore dhe me duket e parendesishme nese dikush eshte burre, apo grua. Mund te them gjithashtu se dashuria ne mes te grave mua me intereson me pak, sepse kurre s'jam takuar me nje shembull te madh ne te".
Por ka shkrimtare si Gertrude Stein apo Colette, qe jane perpjekur te ndricojne ceshtjen mbi homoseksualitetin femeror?
"Nuk ndodh qe te jem si Colette dhe Gertrude Stein. Emri i fundit eshte krejt i huaj per mua; Colette, per sa i perket ceshtjes se erotizmit, shpesh bie ne nivelin e ruajtesit parisien te deres. Juve shikoni per nje shembull ndjenjen e nje gruaje, qe eshte ne dashuri me nje grua tjeter, por si mund te jete ajo ne dashuri? Eshte nje pasion entuziast, qe zgjat thjesht per pak muaj? Apo nje kufi i miqesise mbi nje periudhe te gjate? Apo dicka ne mes? Kur juve jeni ne dashuri, ju jeni ne dashuri-seksi i te dashuruarit nuk ka shume rendesi. Cfare ceshtjesh ka ne ndjenja, emocione, lidhje ne mes te njerezve?"
Megjithekete, juve e keni portretizuar Hadrianin ne menyre teper elokuente, a mundet p.sh qe te kishit bere dicka te ngjashme le te themi per Safo? Dhe, juve keni qene shume diskrete, per sa i perket jetes se tij-Po me Grace Frick, si ka qene pershembull?
"Ne duhet te vendosim vecmas Safon, qe kur ne nuk dime asgje per te. Sa i perket vete jetes sime-do te kete kohe, kur dikush do mund te zbuloje gjera te verteta, sepse gjerat ndryshe nuk mund te thuhen me gjase. Per shembull, ndersa rrefeva historine e Safos ne Coup de Grâce, ju them se ajo eshte e bazuar ne nje incident te vertete. Por kam qene gjithmone dhe e them "shume me teper intelektualiste e orientuar" sesa Sofia. Dhe nuk jam perdhunuar nga ndonje rreshter lituanez, apo ngujuar ne ndonje keshtjelle te rrenuar! Per sa i perket lidhjes sime me Grace Frick, e kam takuar kur te dyja ishim gra ne nje moshe te pjekur dhe miqesia jone ka kaluar permes disa periudhave te ndryshme; fillimisht nje miqesi e pasionuar, pastaj historia e zakonshme e dy njerezve qe jetojne se bashku dhe udhetojne po bashke- per hir te shkuarjes mire dhe sepse kane interesa te perbashketa ne letersi. Gjate te dhjete viteve te jetes se saj, ajo ka qene shume e semure. Per tete vitet e fundit, ajo nuk mund te udhetonte dhe kjo ishte arsyeja se pse une qendrova ne Maine gjate ketyre dimrave. Jam munduar qe ta ndih ate deri ne fund, por ajo nuk ishte me qendra e ekzistences sime dhe ndoshta s'kishte qene kurre e tille. Por cfare eshte dashuria? Kjo specie e ankthit, ngrohtesise, qe ve ne levizje nje paepshmeri ne drejtim te nje qenie tjeter? Pse i japim kaq shume rendesi sistemit gjenital te njerezve? Nuk mund te percaktohet nje qenie e gjitha dhe nuk mundet madje edhe nje e vertete erotike. Ashtu si thashe, cfare gjerash, permbledhin ne te vertete emocionet dhe lidhjet? Por, momenti me te cilin bini ne dashuri, varet gjeresisht dhe nga rasti".
A mendoni se theksimi i aspektit fizik dhe seksual te dashurise eshte i lidhur vecanerisht me psikoanalizen? Ndoshta kjo eshte ajo qe Ana Akhmatova donte te thoshte kur ka thene se: "Frojdi e shkaterroi letersine"?
"Frojdi e ktheu seksualitetin ne nje lloj metafore dhe nje metafore qe nuk gjente pergjigje. Duket qarte se ai ka qene nje novator i madh, duke i qene i pari qe ka folur kaq hapur per seksualitetin. Por, kjo s'do te thote qe teoria e tij te jete e pranueshme. Por , ai ne te vertete dhe nuk e ka shkaterruar letersine-nuk kishte fuqi per ta bere kete, qe kur letersia eshte nje gje shume e madhe. Dhe atehere, askush nuk mendonte si Frojdi ne rrethanat e asaj kohe. Ai erdhi nga nje familje e varfer, hebreje ortodokse dhe jetonte ne nje qytet te vogel provincial. Natyrisht, si profesor i ri, ai eshte goditur nga shembujt e kenaqesise qe ishin ne Vjene. Si rezultat, ai e pa boten nga kjo perspektive e dyfishte".
Nuk eshte kaq e rendesishme puna e tij pioniere si doktor, sesa nje pyetje tani, per ekstrapolimet e tij filozofike-psikologjike..
"Pikerisht keshtu. Ai beri nje numer ekstrapolimesh ekstravagante duke filluar nga premisat shume te kufizuara, ato me te shtrenguarat dhe ato te voglat. Qe ne terheqjen e tij per boten moderne. Por ai ishte njeriu i pare qe ka folur per seksualitetin me sinqeritet, kur ajo ishte ende tabu. Keshtu qe cdokush eshte fashinuar. Por, ne tashme na duhet qe t'i themi atij: Faleminderit per punen tuaj pioniere, por per ne tashme eshte jo me zbulim total , por thjesht nje aventure e re. Si nje psikolog te madh do te preferoja Jungun. Ai ishte disi i cuditshem, por kishte shume gjenialitet ne tere cmendurine e tij. Ai ishte me shume poet dhe kishte nje perceptim shume te madh te natyres humane. Ne kujtimet e tij (Kujtime, Endrra dhe Refleksione) juve shpesh mund te perballeni me misterin e vete jetes. Per shembull, nena e tij e urrente, aq shume sa nje moment: kur ata jane bashke, nje tavoline thyhet ne mes! Nje episod trulloses parapsikologjik apo nje simbol i mrekullueshem?".
Tejet nivelit te vertete te dikotomise3 eshte pak si e palidhshme me ju qe keni qene kaq e interesuar per feminizmin? Cfare ka qene per ju lidhja me levizjen feministe ne pak dekadat e fundit?
"Kjo nuk me intereson mua. Kam nje tmerr per te tilla levizje, sepse mendoj qe per nje grua inteligjente eshte i dúhur nje burre inteligjent-nese do te gjesh ndonje te tille-dhe qe nje grua budallaqe eshte cdo cope shqetesuese ashtu si edhe i shoqi i saj. Deshmite njerezore jane gati barazisht te shperndara ne mes te dy sekseve".
Eshte kjo arsyeja ju nuk donit qe te botoheshit nga Virago Press ne Angli?
"Une nuk doja qe te botohesha nga ata-Cfare emri!-sepse ata botojne vetem femra. Kjo me sjell ndermend nje kompartiment zonjash ne trenat e shekullit te nentembedhjete, apo te nje getoje, ose thjesht te atyre qilareve te restoranteve, ku dikush do te perballej me nje dere qe shenonte Grate dhe tjetra qe shenonte Burrat. Por natyrisht ka dhe diferenca sociale dhe po ashtu edhe gjeografike. Grate myslimane jane dicka p.sh qe ne shprehjen e tyre jane shume te shtrenguara. Por madje edhe atje, une kam kaluar nje dimer ne Marok dhe kur kam pare gra qe ecnin krah per krah, duke shkuar ne Hamam-nje vend qe nuk eshte tek e fundit si banjot turke dhe qe ju mund te imagjinoni permes pikturave te Ingres, dhe ku cdo minute dikush rrezikonte qafen, kaq rreshqitese ishte-mire por keto gra shpesh dukeshin shume me te lumtura sesa motrat e tyre qe jetonin ne New York, apo ne Paris. Ato i shpetonin pak miqesise se tyre. Ishte nje princeshe Moghule qe quhej Jahanara qe ishte e bija e Sulltanit Jahan, nje poet i admirueshem. Kam gjetur dy informacione te vogla, qe kishin lidhje me te, qe ajo ishte shume e dhene pas Sufizmit nga vellai i saj i admirueshmi, Princi Dara, qe ishte vrare ne te tridhjetat e tij nga vellai i tij, fanatiku Aurangzarb. Keshtu qe ju mund te shikoni edhe myslimanet qe mund te arrijne lartesine, pavaresisht rrethanave, nese ato i kishin ato".
Arsyeja ka te beja me faktin qe Sufizmi i liron ato nga pohimi i ashper i ortodoksise islame. Ka nje tjeter poeteshe sufiste Rabe-a. Ajo shkroi shume nga poezite e saj qe mbijetuan prej shkrimit me gjakun e saj. Ajo hapi damaret ne banjon e ngrohte derisa gjakderdhja i mori jeten. Tek e fundit, kjo eshte nje histori. Ajo ishte nje denim i perbashket per heretiket njesoj edhe me Sufis ketu, apo kudo qofte brenda dhe jashte, qe jane te konsideruara si heretike.
"Jahanara nuk eshte vrare, por mjeshtri Sufi qe e ka inincuar ate dhe vellane e saj Dara eshte denuar perfundimisht me vdekje".
Duke shkuar pas ne punen tuaj, libri juaj Fires eshte nje seri monologesh te shkruar nga pikepamja e nje gruaje...
"Rrefimi jo i pervecem, qe shkruan fjalite e lidhura pak eshte po ashtu evident per nje grua, por refleksioni i saj mbi dashurine jane pa gjini. Ka shume monologe qe permbajne burrat-Akili, Patrokli dhe Fedros- dhe me ta ne jemi ne boten e Alexis. Ne anen tjeter jane Fedra, Antigona, Klitemnestra, Safo, Lena qe jane gra dhe qe renditen nga madheshtia supreme, Antigona, e deri te vulgariteti si Klitemnestra".
Perkthyer nga Ben Andoni