Barleti - perralletar genjeshtar apo i vertete...

Nje fragment nga libri per Skenderbeun qe ka shkruar Aurel Plasari per te pare evoluimin e mendimit per vertetesite historike dhe realitetet e debateve per mitin e Heroit tone Kombetar te shkruar nga Marin Barleti si eshte veshtruar ky i fundit nga historianet.

E veshtruar me mundesite qe jep perspektiva historike gati peseshekullore lsquoHistoria e Barletit u eshte dukur shume autoreve mbasardhes por sidomos atyre moderne si veper panegjirike e mbushur me zmadhime me ngjyrime mitike madje me fiksione letrare me anakronizma dhe sidomos me pasaktesi jo te pakta. Pothuajse bashkekohes i tiji Pal Jovi Paulus Jovius 1483-1552 e akuzoi i pari Barletin qe per shkak te atdhetarise dhe te urrejtjes ndaj barbareve i kishte fryre fort punet ne librin e tij. Nder emrat e njohur te Rilindjes Evropiane Henri de Sponde Spondanus autor i nje sere analesh kishtare 1680 shprehej i mendimit se ato cfare Barleti tregon mund ti besonin vetem ata qe kenaqen me perralla. Kritiken me te rrepte Barletit duket tia kete bere i pari Giammaria Biemmi ne vepren e vet Histori e Gjergj Kastriotit te quajtur Skenderbe 1742 duke e ballafaquar tregimin barletian me burime paralele italiane e bizantine si Raffaele Maffei Volaterranus Pontano Filelfo Philelphus Raynaldi Sagredo Halkokondylas etj. si dhe duke folur hera-heres per perralla te tij dhe duke e quajtur perrallaxhi Barleti. Ne vepren themelore Histori e teposhtjes dhe renies se Perandorise Romane 1776 Edward Gibboni verente Ne historine e vjeter kombetare te Marin Barletit prift nga Shkodra ne veshjet e tij te Skenderbeut kaba dhe te larushitura jane ngjitur shume xhevahire te rreme. Autor i vepres tanime klasike Histori e Perandorise Osmane mbeshtetur ne pjesen me te madhe ne doreshkrime dhe arkiva te pashfrytezuara 1827-1833 baroni Joseph von Hammer pati vene ne dyshim vecanerisht autenticitetin e fjalimeve fort te gjata qe Barleti riprodhon. Historiani dhe ekonomisti zviceran Jean Charles Leonard Simonde de Sismondi 1773-1842 ne vepren e vet monumentale Histori e republikave italiane ne Mesjete ndash aty i kushton Skenderbeut pjesen me te madhe te kreut XIII te vell. VI ndash duket ta kete portretizuar Barletin ne menyren me te mundshme shkencore per nje perfaqesues te liberalizmit freng te shek. XIX Kronologjia e Barletit eshte shume e veshtire per tu vendosur sepse ne tregimin e nje jete gjashtedhjete e tre vjetesh dhe te nje mbreterimi njezet e kater vjetesh ai nuk ve kurre te tjera data perpos atyre te disa pak letrave qe jep. Ky historian aq terheqes ne te lexuar eshte formuar por nganjehere edhe llastuar prej imitimit te te mocmeve. I lindur ne Shkoder ne Arberi i rritur pikerisht ne vendin te cilit i shkruan historine ai njeh vendet dhe njerezit dhe i pikturon me nje vertetesi edhe me te rralle se hijeshia e tij. Eumlshte e vertete qe anshmeria e tij per heroin e vet ia demton nganjehere ciltersine dhe ia shtremberon ngjarjet dhe karakteret. Ai qas me art lashtesine te kohet moderne dhe shpalos shume njohuri klasike perbri njohurive te politikes e te artit ushtarak te turqve dhe te arberve sidomos i rrembyer prej nje ngazellimi te gjalle per fene lirine dhe lavdine e atdheut te tij. Fjalimet qe ai fut me shumice ne vepren e vet jane shpesh te shkelqyeshme per nga gojetaria. Hera-heres ceshte e verteta tek oratoret e tij dhe luftetaret e tij ndihet me te tepert imitimi i lashtesise dhe mezi dallohet senatori nga ushtari epirot nen togen ose koracen romane me te cilat ai i ka veshur. Johann Wilhelm Zinkeiseni edhe ai autor i nje Historie te Perandorise Osmane ne Evrope 1854 e quante Historine e Barletit veper qe duhet perdorur me shume rezerve... Samuele Romanini autor i Historise se dokumentuar te Venedikut 1855 per aq sa kryente nje ballafaqim te te dhenave te Barletit me dokumente arkivore te Republikes zbulonte te Historia e priftit nga Shkodra shformime te shumta. Georg Voigti ne monografine e tij per Papen Piu II 1862 mberrinte deri ta quante ate nje liber rrenash kurse trupat me te cilat Skenderbeu bashkendihmoi ne fushaten italiane Nje bande hajdutesh bagetish. Kritik ndaj Historise se Barletit deftohej edhe Jacob Ph. Fallmerayeri ne punimin Elementi shqiptar ne Greqi 1856-1860-1862 Ne kritiken historike libri i tij me heroizma nuk ka ndonje vlere me te madhe se Kvint Kurt Rufi nder historishkruesit e Aleksandrit te Maqedonise njeheresh duke i ballafaquar te dhenat e saj me burime te tjera. Karl Hopfi ne vepren Greqia ne Mesjete dhe ne Kohen e Re 1868 shprehej i mendimit se vepra e Barletit nuk eshte vecse nje histori perrallore. Vikenti V. Makushevi mbas nje hulumtimi ne burimet dokumentare te arkivave te Milanos te Venedikut dhe te qyteteve te tjera italiane i bente kritike te terthorte Barletit si dhe jeteshkruesve te tjere klasike te Skenderbeut duke qortuar historianet qe kane perseritur pa kurrfare kritike perrallat e sajuara ne shek. XVI. Ivan S. Jastrebovi gjithashtu vinte ne dukje se Historia ne fjale eshte e mbushur me kundershti shkarje lidhore inkonsekuenca perralla etj. por kritika e tij ngjan ajo vete e nginjur ne pasaktesi dhe sidomos keqinterpretime ndaj vepres se Barletit. Ne nje Histori e shkurter e Shqiperise Jorga e quante Barletin amator te madh tregimesh me shume kersherore se autentike dhe krijues guximtar ndodhish historike qe nuk kane lidhje me historine ndersa lsquoHistorine e tij me shume poeme se jeteshkrim. Jireeku ne njerin nga punimet e veta e cilesonte lsquoHistorine e Barletit nje paraqitje romaneske. Me 1923 si shprehte mendimin qe Barleti i zmadhon permasat e Gjergj Kastriotit Marinescu verente edhe se nganjehere ajo cfare ai thote vjen e konfirmohet prej te dhenave dokumentare. Prej viteve lsquo30 kritiku me i zellshem i Barletit si burim u be historiani Francisc Pall posacerisht me punimin monografik Marin Barleti historian humanist 1938. Por mbas rezervave te formuluara te argumentuara e te cargumentuara ai mberrinte ne perfundimin se lsquoHistoria e Barletit permban ende nje material te shenueshem me vlere historike. Franz Babingeri me antipati te shpallur ndaj Barletit i ka quajtur mishmash njoftimesh te dhenat e mbledhura nga ai ne lsquoHistorine e tij ne te cilen zmadhim mbas zmadhimi dhe trillim mbas trillimi e bejne te pamundur te njohesh ngjarjet e verteta historike. Ne ditet tona Settoni te Papati dhe Levanti porosit vetem qe Barleti duhet perdorur me kujdes te madh.

Mirepo me kalimin e koheve me Barletin ngjau dicka paradoksale qe e pershkroi i pari Fr. Palli prej fundit te shek. XIX filluan te botoheshin permbledhjet e para te dokumenteve nga arkivat e Venedikut te Raguzes te Aragones te Milanos dhe deri diku te Vatikanit etj. dhe ja se ku atehere krahas skajimit te nje pjese te paqme te te dhenave te lsquoHistorise se tij te dhena te tjera te saj u vertetuan ndonjehere deri ne kufijte e se pabesueshmes. Nje shembull i skajshem ai i vene re si nga Marinescu edhe nga Fr. Palli per cu perket betejes se Beratit dhe shpartallimit te atyshem te forcave arberore-napoletane me 1455. Barleti flet per nje ushtri 15.000 vetash ndersa ne aktin dokumentar arkivor te gjetur nga Makushevi ajo jepet prej rreth 14.000 vetash.

Nder ta Barleti numeron 1.000 ushtare te derguar nga Mbreti Alfons dhe po 1.000 dalin ata ne aktin dokumentar. Per Barletin ushtria e krishtere u sulmua papritmas mbas shpine nga nje ushtri osmane prej 40.000 kaloresish ndersa nga te dhenat dokumentare dalin rreth 40.000 kalores. Ne kete beteje sipas Barletit u vrane 5.000 te krishtere kurse sipas aktit dokumentar te vraret qene nga 5 deri ne 6.000 te krishtere. Qenkesh fjala pra per nje identitet gati absolut. Duke vene re vertetime te ketilla befasuese Noli me 1921 e vleresonte lsquoHistorine e Barletit si nje thesar i cmuar per jeten e Skenderbeut.

Me 1947 ai iu kthye edhe nje here ceshtjes Barleti si burim me kete verejtje Per siguri Barleti do te duhet perdorur me shume kujdes por deshmia e tij mund te pranohet nese nuk kundershtohet nga burime te tjera. Ndjekja e nje parimi me kah te perkundert te perdorej Barleti vertet me shume kujdes por duke u pranuar deshmia e tij vetem kur te konfirmohej nga burime te tjera do te ishte sfide per historianet e sotem te Skenderbeut.

Per ci perket Dhimiter Frankut Franco qendrimi ndaj tij ka qene dhe me i valevitshem. Noli me i pari e veshtroi ate me skepticizem Eumlshte patjeter nje shkurtore e Vita-s se Barletit... - u ngut ti siguronte ai lexuesit. Gegaj nga ana e tij e perdori Frankun krejt pak pa i kushtuar rendesi. Ne punimin per Barletin 1938 Fr. Palli pati vene ne dyshim deri edhe ekzistimin e nje te quajturi Dhimiter Franku si autor te vepres Komentar i puneve te turqve dhe i Zoteri Gjergj Skenderbeut princ i Epirit 1545. Dyshimi i Pallit doemos qe pati ndikimin e vet sidomos mbi Nolin e 1947-s. Por vete Palli me vone ne Edhe nje here per jeteshkrimet skenderbegiane te shek. XVI 1971 u detyrua te ndryshonte opinion dhe ta pranonte ekzistimin e Frankut si autor. Jashte cdo dyshimi e ka qitur autenticitetin e kesaj vepre botimi i Venedikut i vitit 1584 me titull Bemat e perndritura e te lavdishme si dhe sipermarrjet fitimtare bere kunder Turqve prej Zot. Gjergj Kastrioti i quajtur Skenderbe princ i Epirit etj. Sikurse sqaron ne perkushtimin e ketij botimi dukes se Mantuas Frederico Gonzaga nje Giovan Maria Bonardo ndash per shkakun e tij teksti ne fjale eshte njohur ndonjehere gabimisht edhe nen autoresine e Bonardos ndash ky botim eshte ballafaquar me nje origjinal latinisht duke iu hequr fjalet e teperta pra me shume se nje perkthim i ri eshte nje qortim i te parit. Ne ndryshim prej botimeve 1539 1540 1541 1545 1561 1565 1564 1568 1573 1582 etj. teksti i ketij botimi duket perseri me njefare lidhjeje me ate te Barletit por tanime jo te llojit te shkurtores. Nje tekst i ketille si ky i ballafaquar me origjinalin latinisht dhe me heqje te fjaleve te teperta e ben me te besueshem ekzistimin e nje origjinali latinisht te Dhimiter Frankut kusheri i pare nga nena i dy Engjejve vellezer Pal Engjellit kryepeshkop i Durresit dhe Pjeter Engjellit njeri nder komandantet e Skenderbeut. Nje origjinal te tille ende nuk e kemi per duarsh me gjithe metimin e ekzistimit te tij ne doreshkrimin e regjistruar nga Brunet-i ne Bibliotheca Grenwilliana prej British Museumit pa perjashtuar as regjistrimet e nje botimi tjeter parabarletian nga bibliografe klasike si Christian F. Harless Denis Zapf Panzer etj. Ne rastin e nje varianti te tille lidhja me Barletin do ti binte jo me varesi e Frankut prej tij sic eshte hamenduar por e kunderta. Ta kishte perpunuar valle kete dyshim intuita e Nolit kur si shprehte skepticizmin per historine e Frankut shtonte ... por ajo ndryshon ne disa hollesi dhe permban informacion perplotesues Nese i shtohet kesaj situate edhe problemi i diskutimit te vitit te botimit te lsquoHistorise se Barletit i cili tanime mbas Nortonit mund te levize nga 1515 me 1522 ndash njeheresh me mundesine e ekzistimit te doreshkrimit origjinal latinisht regjistruar prej Brunet-it ndash gjasat ne te mire te perparesise se Frankut vetem sa zmadhohen. Prej argumenteve te ngritura asnje motiv nuk rezulton bindes qe mbas nje historie 600-faqeshe Barletius dikush te vihej e te hartonte nje shkurtore 60-faqeshe Franco. E kunderta po rezulton e motivuar. Ne nje rast te ketille Franku do te duhej lexuar ndryshe si nje jeteshkrues bashkekohor i heroit qe i sherben ne kuptimin e plote te fjales rishkrimit te historise se tij. Nje jeteshkrues si ky nuk pati fatin ta takonte Gibboni i cili duket sikur pikerisht kete kerkonte Do te kisha dashur te gjeja disa Kujtime te thjeshta dhe autentike te shkruara prej nje miku te Skenderbeut qe te me pershkruanin vendin njeriun dhe kohethellip Mund te quhet fat i keq per historianin anglez ngaqe liberthi i Frankut pati ndash se paku ne Itali ndash qarkullim shume me te madh nga ai i Barletit 11 botime perkundrejt 5 te Barletit vetem ne shek. XVI.