“Caritas in veritate” - Enciklika e re e Papa Benediktit XVI - Pjesa e Dytë

24. Bota qe Pali i VI kishte perpara megjithese procesi i shoqerizimit ishte i avancuar dhe ai mund te fliste per nje çeshtje sociale e cila ishte bere boterore, ishte me pak e integruar se bota e sotme. Aktiviteti ekonomik dhe funksioni politik zhvilloheshin ne pjesen më te madhe brenda se njejtes fushe hapesinore dhe mund te bazoheshin pra tek njera tjetra. Aktiviteti prodhues behej kryesisht brenda kufijve kombetare dhe investimet financiare kishin nje qarkullim paksa te kufizuar jashte kufijve, keshtuqe politika e shume Shteteve mundej akoma te fiksonte prioritetet e ekonomise dhe ne njefare menyre te administronte zhvillimin, ecjen me instrumentat qe dispononte akoma. Per kete motiv Enciklika Populorum progressio i jepte nje detyre qendrore, edhe pse jo ekskluzive « pushteteve publike » .

Ne epokën tone, Shteti gjendet ne nje situate te tille ne te cilen duhet te perballoje kufizimet qe i ve sovranitetit te tij konteksti i ri ekonomik tregtar dhe financiar nderkombetar, i cili dallohet edhe nga nje levizje gjithnje ne rritje e kapitaleve financiare dhe e mjeteve te prodhimit materiale dhe jo material;e. Ky kontekst i ri ka modifikuar fuqine politike te Shteteve.

Sot duke perfituar edhe nga leksioni qe na jepet nga kriza ekonomike ne veprim dhe qe sheh forcat publike te Shtetit te angazhuara direkt ne korigjimin e gabimeve dhe çrregullimeve, duket më realist se nje vleresim i riperterire i rolit dhe fuqise se tyre, te cilet duhet te rianalizohen dhe rivleresohen me urtesi ne menyre qe te jene ne gjendje edhe permes menyrave te reja te ushtrimit te perballen me sfidat e botes se sotme. Me nje rol te pushteteve publike me mire te kalibruar, është i parashikueshem forcimi i ketyre formave te reja te pjesemarrjes ne politiken kombetare dhe nderkombetare qe realizohen permes veprimit te organizatave qe veprojne ne shoqerine civile; ne kete drejtim eshte per tu uruar qe te rrisin vemendjen si dhe pjesemarrjen me te ndjere te qytetareve.

25. Nga pikepamja sociale, sistemet e mbrojtjes dhe sigurimeve shoqerore te pranishme ne shume Shtete ne kohen e Papes Pali VI, e kane te veshtire dhe ne te ardhmen do ta kene edhe me te veshtire te arrijne objektivat e tyre te drejtesise se vertete sociale brenda nje kuadri forcash thellesisht te ndryshuar. Tregu i cili eshte bere global ka stimuluar, para se gjithash, nga ana e Vendeve te pasura, kerkimet e zonave ku te çlokalizojne produktet me çmim te ulet me qellim qe te reduktojne çmimet e shume produkteve, te rrisin fuqine blerese dhe te shpejtojne nderkaq perqindjen e zhvillimit te perqendruar mbi nje konsum me te madh per tregun e tyre te brendshem. Si rrjedhoje, tregu ka stimuluar forma te reja konkurrence mes Shteteve me qellim terheqjen e qendrave prodhuese te huaja, permes instrumenteve te ndryshme, mes te cileve nje sistem taksash i favorshem dhe mos zyrtarizimi i tregut te punes. Keto procese kane sjelle reduktimin e rrjeteve te sigurise sociale ne kembim te kerkimit te avantazheve me te medha konkurruese ne tregun global, me rrezik te rende per te drejtat e punetoreve, per te drejtat baze te njeriut dhe per solidaritetin e vene ne jete ne format tradicionale te Shtetit Social. Sistemet e sigurise sociale mund te humbasin aftesine per te realizuar detyren e tyre si ne Vendet emergjente, ashtu dhe ne ato me zhvillim te lashte, perveç atyre ne vendet e varfera. Ketu politikat e buxhetit me shkurtimet ne shpenzimet sociale, shpesh hapa te promovuar edhe nga Institucione Financiare nderkombetare, mund t’i lene te pafuqishem qytetaret kundrejt rreziqeve te reja dhe te vjetra; kjo pafuqi është rritur nga mungesa e mbrojtjes efikase nga shoqatat e punetoreve. Teresia e ndryshimeve sociale dhe ekonomike, ben qe organizmat sindikale te eksperimentojne veshtiresi me te medha ne realizimin e detyres se tyre te perfaqesimit te interesave te punetoreve, edhe per faktin se Qeverite per arsye te dobise ekonomike, kufizojne shpesh lirite sindikale apo aftesine per te zhvilluar negociata te vete sindikatave. Rrjetet tradicionale te solidaritetit gjejne keshtu pengesa gjithnje ne rritje per tu kaluar. Thirrja e doktrines sociale te Kishes duke filluar nga Rerum novarum , per t’i dhene jete shoqatave te punetoreve per mbrojtjen e te drejtave te tyre, nderohet sot akoma me shume se dje, duke i dhene para se gjithash nje pergjigje te gatshme dhe largpamese urgjences per te krijuar sinergji te reja ne nivel nderkombetar pervec atyre ne nivel lokal.

Levizja e punetoreve e shoqeruar nga mos rregullsia e pergjithesuar, ka qene nje fenomen i rendesishem jo pa aspekte pozitive pasi qe i afte te stimuloje prodhimin e nje pasurie te re dhe shkembimin mes kulturave te ndryshme. Megjithate, kur pasiguria rreth kushteve te punes si rrjedhoje e procese te levizjes dhe te mos rregullsise, behet endemike, krijohen forma te paqendrueshmerise psikologjike, te veshtiresise per te ndertuar rruget e veta ne menyre koherente me ekzistencen, perfshire ketu dhe ate drejt marteses. Rrjedhore e saj eshte formimi i situatave degraduese njerezore pervec atyre te shperdorimit social. Kundrejt asaj çka ndodhte ne shoqerine industriale te se kaluares, sot papunesia provokon aspekte te reja te paperfillshmerise ekonomike dhe kriza aktuale mundet vetem te perkeqësoje kete situate. Perjashtimi nga puna per nje kohe te gjate apo varesia e sgjatur nga asistenca publike apo private, e minojne lirine dhe krijimtarine e njeriut dhe raportet e tij familjare dhe sociale me pasoje vuajtje te medha ne planin psikologjik dhe shpirteror. Deshiroj t’i kujtoj te gjitheve , kryesisht qeveritareve te angazhuar ne dhenien e nje profili te ri aseteve ekonomike dhe sociale te botes, se kapitali i pare qe duhet ruajtur dhe vleresuar eshte njeriu, personi, ne integritetin e tij: “Njeriu ne fakt eshte autori, qendra dhe qellimi i gjithe jetes ekonomike sociale”.

26. Në planin kulturor ne krahasim me epokën e Papes Pali i VI, diferenca është akoma më e thelle. Ateherë kulturat ishin pak a shume të mirë përcaktuara dhe kishin mundesi më të shumta për tu mbrojtur nga tentativat per homogjenizim kulturor. Sot mundësitë e ndeveprimit mes kulturave jane rritur shume duke i dhënë hapësirë perspektivave të reja të dialogut ndërkulturor, nje dialog i cili për të qene efikas, duhet të ketë si pikë nisje ndërgjegjësimin e brendshëm mbi identitetin specifik të bashkëbiseduesve të ndryshëm. Megjithatë nuk lihet pas dore fakti që rritja e shkembimit si mall e shkembimeve kulturore favorizon sot nje rrezik te dyfishtë. Vihet re ne radhë të pare një eklektizëm kulturor i cili pranohet shpesh në mënyrë dogmatike: kulturat thjesht perafrohen dhe konsiderohen si substancialisht ekuivalente dhe të ndershkembyeshme mes tyre. Kjo favorizon leshimet kundrejt një relativizmi që nuk e ndihmon dialogun e vertete nderkulturor; ne planin social relativizmi kulturor bën qe grupet kulturore te afrohen të bashkëjetojnë por të ndarë, pa dialog autentik pra pa një integrim të vërtetë. Së dyti, ekziston rreziku i kundërt, që përbëhet nga rrafshimi kulturor dhe homologimi i sjelljeve dhe stileve të jetës. Në këtë mënyrë humbet domethënia e thellë e kultures se Vendeve të ndryshme, te traditave te popujve të ndryshëm, në brendësi të të cilëve personi matet me pyetjet thelbësore të ekzistencës. Eklektizmi dhe rrafshimi kulturor konvergojnë ne ndarjen e kultures nga natyra njerëzore. Keshtu kulturat nuk dine me të gjejne masën e tyre në një natyrë që i kapercen, dhe si përfundim e redukton njeriun në një të dhënë të vetme kulturale. Kur kjo ndodh, njerëzimi shkon përballë rreziqeve te reja te nenshtrimit dhe manipulimit.

27. Ne shume Vende të varfera mbetet dhe rrezikon të theksohet pasiguria ekstreme e jetes që është rrjedhojë e mungesës së ushqimit: uria mbjell akoma shume viktima mes Lazërve te shumtë të cilëve nuk i lejohet, siç kishte uruar Papa pali VI, të uleshin ne mensën e hamësit pasanik. Ti japësh për të ngrënë të uriturve është një detyre etike për Kishën Universale që i përgjigjet mesimeve të solidaritetit dhe bashkëndarjes të krijuar nga Themeluesi i saj, Ati Yne Jezu Krishti. Perveç kesaj, eliminimi i urisë në botë tani në epokën e globalizimit është një pikëarritje që duhet ndjekur për të ruajtur paqen dhe stabilitetin e planetit. Uria nuk varet shume nga mungesa materiale, se sa nga mungesa e resurseve sociale, më e rëndesishmja e të cilave është e natyrës institucionale. Mungon pra nje rregull i institucioneve ekonomike te cilat te jenë në gjendje si për të garantuar aksesin e rregullt tek ushqimi dhe uji nga pikepamja e ushqimit, ashtu dhe për t’i bërë ballë kerkesave të lidhura me nevojat primare dhe me emergjencat e krizave të vërteta ushqimore, të provokuara nga shkaqe natyrore apo nga papërgjegjshmëria politike kombetare dhe ndërkombëtare. Problemi i pasigurisë së ushqimit duhet përballur në një përspektivë afatgjatë, duke eliminuar shkaqet strukturore qe e provokojne dhe duke promovuar zhvillimin bujqësor të vendeve më të varfëra përmes investimeve në infrastrukture rurale, në sisteme ujitjeje, në transporte, në organizim tregjesh, në formimin dhe perhapjen e teknikave të përshtatshme bujqësore, të afta të përdorin sa më mirë resurset njerëzore, natyrore e social ekonomike të cilat kanë më shumë akses ne nivel lokal, në mënyrë qe të garantojnë mbështetjen e tyre edhe në një periudhë të gjatë kohe. E gjithe kjo realizohet duke përfshirë komunitetet lokale në zgjedhjet dhe vendimmarrjet mbi perdorimin e tokes së mbjellur. Në këtë perspektive mund të rezultojë e dobishme marrja në konsideratë e kufijve të rinj të cilat hapen nga një përdorim korrekt i teknikave tradicionale të prodhimit bujqësor si dhe të atyre novatore, duke menduar se ato jane menduar si të përshtatshme dhe respektojnë ambientin si dhe tregojnë kujdes kundrejt popollatave më të varfera. Në të njejtën kohë, nuk duhet të lihet menjane çeshtja e një reforme agrare të barabarte në Vendet në zhvillim. E drejta për ushqim ashtu si dhe ajo për ujin, marrin një rol të rendesishëm për arritjen e te drejtave të tjera,, duke filluar para se gjithash nga e drejta primare per jeten. Eshtë e domosdoshme qe te piqet nje ndergjegje solidare e cila te konsideroje ushqimin dhe te drejten per uje si te drejte universale te te gjitha qenieve njerezore, pa dallime dhe diskriminime. Gjithashtu eshte e rendesishme të evidentohet se si rruget solidariteti per zhvillimin e vendeve te varfera mund te përbëjnë një projekt për zgjidhjen e krizes globale ne veprim, ashtu siç politikane dhe përgjegjes të Institucioneve nderkombetare kanë nuhatur këto kohët e fundit. Duke mbeshtetur permes planeve te financimit frymezuar nga solidariteti kundrejt vendeve ekonomikisht te varfera, qe ata vete te mundohet te realizojnë kerkesat për te mira materiale dhe zhvillimin e qytetareve te vet, dhe keshtu jo vetem mund te prodhohet rritje ekonomike e vertete, por mund edhe të vazhdohet me mbeshtetjen e kapaciteteve prodhuese të vendeve te pasura te cilat rrezikojne te komprometohen nga kriza.

28. Nje nga aspektet me te dukshme te zhvillimit të sotem është rëndësia e temës së respektit për jetën, që në asnje mënyre nuk mund të shkeputet nga çeshtjet qe i përkasin zhvillimit të popujve. Behet fjale për nje aspekt që kohet e fundit po merr nje rendesi gjithnje e me te madhe, duke na detyruar te zgjerojme konceptet mbi varferine dhe nenzhvillimin me çeshtje te lidhura per pritjen e jetes kryesisht atje ku ajo ne mënyra të ndryshme ndalohet.

Disa Organizata jo Qeveritare veprojne ne menyre aktive per perhapjen e abortit, duke promovuar ndonjehere ne vendet e varfera adoptimin e praktikave te sterilizimit edhe ne gra te pandergjegjshme. Ekziston nder te tjera një dyshim i bazuar se ndonjehere ndihmat per zhvillim lidhen me politika te caktuara shendetesore te cilat implikojne ne fakt detyrimin e nje kontrolli te forte mbi lindjet. Shqetësuese jane edhe legjislacionet qe parashikojne eutanazine ashtu dhe presionet e grupeve nacionale dhe nderkombetare te cilat rivendikojne njohjen juridike.

Hapja kundrejt jetes eshte ne qender te zhvillimit te vertete. Kur nje shoqeri ecen drejt mohimit dhe heqjen e jetes si perfundim nuk eshte me ne gjendje me motivet dhe energjite e domosdoshme per te punuar në të mire të njeriut. Nese humbet ndjeshmeria personale dhe sociale kundrejt pritjes se nje jete te re, edhe forma te tjera te dobishme per jeten sociale shterojne, thahen. Duke kultivuar hapjen kundrejt jetes, popujt e pasur mund te kuptojne me mire nevojat e popujve te varfer, te evitojne perdorimin e resurseve te shumta ekonomike dhe intelektuale per te kenaqur deshirat egoiste mes qytetareve te vet dhe te promovoje perkundrazi veprime virtuoze ne perspektiven e nje prodhimi moralisht te shendetshem dhe solidar duke respektuar te drejten thelbesore te çdo populli dhe çdo personi per jeten.

29. Ekziston nje tjeter aspekt i jetes sot, i lidhur ne menyre te ngushte me zhvillimin: mohimi i se drejtes se lirise se fese. Nuk i referohem ketu vetem luftrave dhe konflikteve qe ne bote zhvillohen akoma per çeshtje fetare, edhe pse ndonjehere aspekti fetar eshte vetem koperture e arsyeve te nje lloji krejt tjeter, si etja per dominim dhe pasuri. Ne fakt sot shpesh kryhen vrasje ne emrin e shenjte te Zotit ashtu si shume here eshte verejtur dhe denuar publikisht nga paraardhesi im Papa Gjon Pali II dhe nga une vete. Dhuna frenon zhvillimin autentik dhe ndalon zhvillimin e popujve drejt nje mireqenieje me te mire sociale ekonomike dhe shpirterore. Kjo mund te thuhet veçanerisht per terrorizmin me sfond fondamentalist qe gjeneron dhimbje, shkaterrim dhe vdekje, bllokon dialogun mes Shteteve dhe heq resurse te medha nga perdorimi tyre paqësor dhe civil. Por duhet shtuar se pervec fanatizmit fetar që në disa kontekste ndalon ushtrimin e së drejtës së lirisë fetare, edhe promovimi i programuar i indiferences fetare ose ateizmi praktik i disa vendeve eshte ne kundershtim me nevojen e zhvillimit te popujve, duke i hequr atyre resurset shpirterore dhe njerezore. Hyu eshte garant i zhvillimit të vërtete të njeriut pasi si e krijoi ne imazhin e tij, themelon gjithashtu edhe dinjitetin trashendent dhe ushqen etjen për te “qenë më shumë”. Njeriu nuk eshte nje atom i humbur ne një univers të rastesishëm, por është një krijesë e Hyut, sëcilës Ai ka dashur t’i japë një shpirt të pavdekshëm dhe që e ka dashur gjithnje. Nëse njeriu do të ishte vetëm fryt i rastësisë apo e nevojës, ose nëse do te rezultonte aspiratat e tij ne horizontin e ngushte të situatave në të cilat jeton, nëse gjithçka do të ishte vetëm histori e kulture, dhe njeriu të mos kishte nje natyre të destinuar të kaperceje në një jete mbinatyrore, mund te flitet per rritje apo evolucion , por per zhvillim. Kur Shteti promovon, meson ose me keq akoma imponon forma te ateizmit praktik, i heq qytetareve te vet forcen morale dhe shpirterore te nevojshme per tu angazhuar ne zhvillimin njerezor integral dhe i pengon ata te ecin perpara me nje dinamizem te rinovuar per nje pergjigje njerezore më zemergjere kundrejt dashurise hyjnore. Ndodh qe edhe Vendet ekonomikisht te zhvilluara apo ato emergjente te eksportojne ne Vendet e varfera ne kontekstin e raporteve te tyre kulturore, tregtare dhe politike, kete vizion reduktues te personit dhe te fatit te tij. Eshte dëmi që « superzhvillimi » i sjell zhvillimit te vertete kur eshte i shoqëruar nga « nenzhvillimi moral » .

30. Në këtë linjë, tema e zhvillimit integral njerezor merr nje rendesi akoma me komplekse: bashkëlidhja mes elementeve te saj te shumte kerkon angazhim per te bere qe te nderveprojnë nivelet e ndryshme te dijes njerezore duke patur si qellim promovimin e nje zhvillimi te vertete te popujve. Shpesh mendohet se zhvillimi apo masat paraprake social ekonomike perkatese, kerkojne vetem zbatimin si fryt i nje veprimi te perbashket. Ky veprim i perbashket , eshte e nevojshme te orientohet pasi « çdo veprim social implikon nje doktrine » . Duke pare kompleksitetin e problemeve është e natyrshme që disiplinat e ndryshme duhet te kontrollojne permes nje nderdisipline te rregullt. Dashuria nuk perjashton diturine, perkundrazi e kerkon, e promovon dhe i jep shpirt nga brenda. Dija nuk eshte asnjehere veper e inteligjences. Mundet natyrisht te jete e reduktuar ne llogari dhe eksperiment, por nese do te jete dije e afte te orientoje njeriun sipas drites se principeve te para dhe te qellimeve te tij te fundit duhet te jete “e brumosur” me « kripen » e dashurise. Veprimi eshte i verber pa dijen dhe dija eshte sterile pa dashurine. Ne fakt, « ai që ka në shpirt dashurine, bamiresine e vertete është i mprehte ne gjetjen e shkaqeve te mizeries, ne gjetjen e mjeteve per ta luftuar, ne fitoren e vendosur mbi te » . Kundrejt fenomeneve qe kemi perpara, dashuria ne te verteten kerkon para se gjithash te njohe dhe te kuptoje, ne ndergjegjesim dhe respekt te kompetences specifike te cdo niveli te dijes. Dashuria nuk eshte nje shtese e mbrapme,gati nje apendiks i punes tashme te bere ne disiplina te ndryshme, por ajo dialogon me to qe ne fillimet. Kerkesat e dashurise nuk kundershtojne ato te arsyes. Dija njerezore eshte e pamjaftueshme dhe perfundimet e shkencave nuk munden te vetme te tregojne rrugen drejt zhvillimit integral te njeriut. Ka gjithnje nevoje te shtyhemi me larg: e kerkon dashuria ne te verteten. Te shkosh pertej, nuk tregon asnjehere nisje nga perfundimet e arsyes dhe as kundershtimi i rezultateve. Nuk ekziston inteligjenca e pastaj dashuria:jane dashuria e pasur me inteligjence dhe inteligjenca e mbushur me dashuri.

31. Kjo tregon se vleresimet morale dhe kerkimet shkencore duhet te rriten se bashku dhe se dashuria duhet t’i jape jete ne te gjithe harmonine nderdisiplinare, e perbere nga uniteti dhe dallimi. Doktrina sociale e Kishes e ciola ka nje « dimension te rendesishem nderdisiplinar » , mund te zhvilloje ne kete perspektive, nje funksion efikas te jashtezakonshem. Ajo i lejon besimit, teologjise, metafizikes dhe shkencave per te gjetur vendin e tyre ne brendesi te nje bashkepunimi ne sherbim te njeriut. Dhe mbi te gjitha, ketu doktrina sociale e Kishes ve ne jete dimensionin e saj te dijes. Papa Pali VI kishte pare me qartesi se nder shkaqet e nenzhvillimit gjendet nje mungese dijeje, reflektimi, mendimi ne gjendje qe te krijoje nje sinteze orientuese, per te cilen kerkohet « nje vizion i qarte i te gjitha aspekteve ekonomike, sociale, kulturore dhe shpirterore » . Sektorizimi i tepert i dijes, mbyllja e shkencave njerezore kundrejt metafizikes, veshtiresite e dialogut mes shkences dhe teologjise jane te demshme jo vetem per zhvillimin e dijes, por edhe per zhvillimin e popujve, pasi kur kjo verehet, pengohet vizioni i gjithe se mires se njeriut ne dimensionet e ndryshme qe e karakterizojne. « Zgjerimi i konceptit tone te arsyes dhe te perdorimit te saj » është i domosdoshëm per tia dale mbane dhe menduar ne menyre te përshtatshme te gjitha termat e çeshtjes se zhvillimit dhe zgjidhjes se problemeve social-ekonomike.

32. Te rejat e medha qe kuadri i zhvillimit te njerezve paraqet sot, paraqesin ne shume raste kerkesat per zgjidhje te reja. Ato kerkohen te gjitha ne respektimin e ligjeve te çdo realiteti pare nen driten e nje vizioni integral te njeriut, i cili te mund te reflektoje aspektet e ndryshme te natyres njerezore, e kundruar me shikimin e paster te dashurise. Zbulohen atehere konvergime te veçanta dhe mundesi konkrete zgjidhjeje, pa hequr dore nga asnje nga perberesit thelbesore te jetes njerezore.

Dinjiteti i njeriut dhe kerkesat e drejtesise lypin qe sot, mbi te gjitha, zgjedhjet ekonomike te mos rrisin me tepri dhe te papranueshme moralisht diferencat ne pasuri si dhe te vazhdohet te ndiqet si prioritet objektivi i aksesit ne pune apo i mbajtjes se punes nga te gjithe. Rritja sistematike e pabarazive mes grupeve sociale ne brendesi te të njejtit Vend dhe mes popullsive te vendeve te ndryshme, ose rritja ne mase e varferise ne kuptimin relativ, jo vetem tenton te gerryeje kohezionin social dhe ne kete rruge ve ne rrezik edhe demokracine, por ka dhe nje impakt negativ ne planin ekonomik permes gerryerjes progresive « te kapitalit social », apo te asaj bashkesie lidhjesh besimi, respektimi te rregullave, aq te domosdoshme per çdo bashkejetese civile.

Eshte gjithnje shkenca ekonomike ajo qe na thote se nje situate strukturore pasigurie gjeneron qëndrime jo produktive dhe humbje te resurseve njerezore pasi punetori priret t’i adaptohet ne menyre pasive mekanizmave automatike, ne vend qe te çliroje krijimtari. Edhe ne kete pike kemi konvergjence mes shkences ekonomike dhe vleresimit moral. Kostot njerezore jane gjithnje edhe kosto ekonomike dhe mosfunksionet ekonomike sjellin gjithnje dhe kosto njerezore.

Duhet te kujtojme se rrafshimi i kulturave ne dimensionin teologjik, nese ne periudhe te shkurter mund te favorizoje arritjen e perfitimeve, ne nje periudhe te gjate pengon pasurimin reciprok dhe dinamikat bashkepunuese. Është e rëndësishme te behet dallim mes konsideratave ekonomike apo socialogjike afat shkurter dhe afat gjate. Ulja e nivelit te mbrojtjes se te drejtave te punetoreve apo heqja dore nga mekanizmat e rishperndarjes se te ardhurave me qellim qe Vendi te fitoje aftesi konkurruse nderkombetare, pengojne afirmimin e nje zhvillimi afatgjate. Atehere duhen vleresuar me kujdes pasojat qe kane mbi personat tendencat aktuale drejt nje ekonomie kohe shkurter, ndonjëhere shume afatshkurter. Kjo kerkon nje reflektim tjeter te thelluar mbi kuptimin e ekonomise dhe qellimeve te saj, si dhe nje revizionim te thelle dhe largpames te modelit te zhvillimit, per te korigjuar mosfunksionimin dhe shtremberimet.. E kerkon ne fakt gjendja shendetesore ekologjike e planetit; mbi te gjitha e kerkon kriza kulturore dhe morale e njeriut, simptomat e se ciles jane prej kohe te dallueshme ne çdo pjese te botes..

33. Pas me shume se dyzet vite nga Enciklika Populorum progressio, tema e saj baze, zhvillimi, mbetet akoma nje problem i hapur, i cili behet me i mrehte dhe shtytes nga kriza ekonomike financiare ne veprim. Nese disa zona te planetit te cilat njekohe qene te renduara nga varferia, kane njohur ndryshime te dukshme ne termat e rritjes ekonomike dhe pjesemarrjes ne prodhimin boteror, zona te tjera jetojne akoma nje situate mjerimi e krahasueshme me ate ekzistuese ne koherat e Papes Pali VI, dhe ne disa raste mund te flitet edhe per nje perkeqesim. Eshte domethenes fakti se disa shkaqe te kesaj situate jane percaktuar ne Encikliken Populorum progressio, si per shembull taksat e larta doganore vendosur nga vendet ekonomikisht te zhvilluara dhe qe akoma pengojne produktet e ardhura nga Vendet e varfera te hyjne ne tregjet e Vendeve te pasura. Shkaqe te tjera te cilat Enciklika vetem sa i ka prekur ne vijim dolen ne siperfaqe me menyre me te dukshme. Eshte rasti i vleresimit te dekolonizimit i cili atehere ishte ne vazhdim e siper.Papa Pali VI uronte nje rrugetim autonom ne liri e paqe. Pas me shume se dyzet vitesh duhet te dime se sa i veshtire ka qene ky rrugetim si per shkak te formave te reja te kolonizimit dhe varesise nga vende hegjemone te vjetra e te reja, ashtu dhe per shkak te papergjegjshmerive te brendshme te vete vendeve te dala te pavaruara.

E reja kryesore ka qene shperthimi i ndervaresise planetare, e njohur tashme si globalizim. Papa Pali VI e kishte parashikuar pjeserisht por termat dhe hovi me te cilen ajo eshte zhvilluar jane befasues. Lindur brenda vendeve ekonomikisht te zhvilluara, ky proces per vete natyren e tij ka prodhuar nje nderthurje te te gjithe ekonomive. Ai ka qene motori kryesor per daljen nga nenzhvillimi i rajoneve te tera dhe ne vetvete perfaqeson nje mundesi te madhe. Megjithate pa udheheqjen e dashurise ne te verteten, kjo shtyse planetare mund te krijoje rreziqe dhe deme te panjohura me pare si dhe ndarje te reja ne familjen njerezore. Per kete arsye dashuria dhe e verteta na venë përpara nje angazhimi te pathene dhe krijues, natyrisht shume i gjere dhe kompleks. Behet fjale per zgjerimin e arsyes dhe per ta bere ate te afte te njohe dhe orientoje keto dinamika te reja te fuqishme, duke i dhene jete ne perspektiven e atij « qyteterimi ne dashuri » faren e te cilit Hyu e ka mbjelle ne çdo popull ne çdo kulture.

KAPITULLI TRETE

VELLAZERI, ZHVILLIM EKONOMIK

DHE SHOQERI CIVILE

34. Dashuria ne te verteten e ve njeriun perballe eksperiences mahnitese te dhurates. Dhenia falas eshte e pranishme ne jeten e tij ne forma te ndryshme, shpesh te panjohura per shkak te nje vizioni vetem mbi produktivitetin dhe dobine e ekzistences. Qenia e njeriut eshte krijuar per dhuraten qe shpreh dhe ve ne jete dimensionin e trashendences. Ndonjehere njeriu modern eshte gabimisht i bindur se eshte vete ai autori i vetvetes, i jetes së tij dhe shoqerisë. Eshte nje mendjemadhesi si rrjedhoje e mbylljes egoiste ne vetvete qe rrjedh per ta thene ne terma besimi- nga mekati origjinal. Dija e Kishes ka propozuar gjithnje mbajtjen parasysh te mekatit origjinal edhe ne interpretimin e fakteve sociale dhe ne ndertimin e shoqerise: « Te injorosh qe njeriu ka nje natyre te plagosur, te prirur drejt se keqes, eshte shkak per gabime te renda ne fushen e edukimit, te politikes, te veprimit social dhe te zakoneve ». Listes se fushave ku manifestohen efektet shume te rrezikshme, shume te demshme te mekatit, i eshte shtuar tashme prej kohesh edhe ajo e ekonomise. Proven e dukshme e kemi keto kohet e fundit. Bindja e vetemjaftushmerise dhe eliminimit te se keqes se pranishme ne histori vetem me veprimet e veta e ka shtyre njeriun te beje qe të koincidoje lumturine dhe shpetimin me forma imanente te mireqenies materiale dhe te veprimit sociale. Pastaj bindja e ekzigjences se autonomise se ekonomise e cila nuk duhet te pranoje “influenca” te karakterit moral, e ka shtyre njeriun te abuzoje me instrumentin ekonomik ne menyre deri shkaterruese. Me kalimin e kohes keto bindje kane çuar ne sisteme ekonomike, sociale e politike te cilat e kane shkelur me kembe lirine e personit dhe te trupave sociale dhe se pikerisht per kete nuk kane qene ne gjendje te siguronin drejtesine qe premtonin. Sic kam theksuar ne encikliken time Spesalvi, ne kete menyre hiqet nga historia shpresa kristiane, që është perkundrazi nje resurse sociale e fuqishme ne sherbim te zhvillimit njerezor integral, e kerkuar tek liria dhe drejtesia. Shpresa inkurajon arsyen dhe i jep forcen te orientoje vullnetin. Eshte e pranishme ne besim, nga e cila perkundrazi ka rrjedhur. Dashuria ne te verteten ushqehet me të dhe ne te njejten kohe e manifeston. Duke qenë dhurate e Hyut absolutisht falasvershon ne jeten tone si diçka qe kapercen çdo ligj drejtesie. Dhurata per vete natyren e tejkalon meriten, rregulli i saj eshte teprimi. Ai na paraprin ne vetë shpirtin tone si shenje e pranisë së Hyut në ne dhe te pritjes së tij kundrejt nesh. E vërteta e cila njelloj si dashuria është dhuratë, është më e madhe se ne, siç na meson Shën Agostini. Edhe e vërteta mbi ne vetë, mbi ndërgjegjen tonë personale para së gjithash na është “dhënë”. Në çdo proces njohës në fakt e vërteta nuk është prodhuar prej nesh, por gjithnjë është gjetur ose më mire marrë. Ajo si dashuria, « nuk lind nga mendimi dhe nga vullneti por në njëfarë mënyre i imponohet qenies njerëzore » .

Pasi është një dhuratë e marrë nga të gjithë, dashuria në të vërtetën është një forcë që formon komunitetin, unifikon njerëzit sipas menyrave në të cilat nuk ekzistojnë barriera apo kufij. Komuniteti i njerëzve mund te jetë e formuar nga vetë ne, por nuk mundet vetëm me forcat e saj të jetë një komunitet plotësisht vellazëror, dhe as te jetë e shtyrë përtej çdo kufiri, ose të bëhet një komunitet vërtet universal: uniteti i gjinisë njerëzore, një lidhje vëllazërore përtej çdo ndarjeje, lind nga bashkë thirrja e fjalës së Hyut –Dashuri. Në përballimin e kesaj çeshtjeje vendimtare, duhet të percaktojmë nga njera anë se logjika e dhuratës nuk e përjashton drejtësinë dhe nuk vihet prane saj në një moment të dytë nga jashte dhe ne anën tjetër, se zhvillimi ekonomik, social e politik ka nevoje nese do te jete autentikisht njerëzor, t’i jape hapësirë principit të dhënies falas si shprehje e vellazërisë.

35. Tregu nëse ekziston besimi reciprok dhe i gjeneralizuar, është institucioni ekonomik që lejon takimin mes personave si operatore ekonomike që përdorin kontratën si rregull të raporteve të tyre dhe qe shkembejnë të mira materiale e shërbime mes tyre të detyruara, për të kënaqur nevojat dhe deshirat e tyre. Tregu i nenshtrohet principeve të së ashtuquajtures drejtësi e ndersjelltë qe rregullon pikerisht raportet e te dhënit dhe të marrjes mes subjekteve të barabartë. Por doktrina Sociale e Kishës gjithnjë ka venë në dukje rendësinë e drejtësisë shpërndarëse dhe të drejtësisë sociale për vetë ekonominë e tregut, jo vetëm sepse është futur në qelizë te një konteksti social e politik më të gjerë, por edhe për kontekstin e relacioneve në të cilat realizohet. Në fakt tregu i lënë vetëm në principin e ekuivalences se vleres së pasurive te shkemnbyera, nuk arrin te prodhoje ate kohezion social per te cilin ka nevoje për te funksionuar mire. Pa forma te brendshme solidariteti dhe besimi reciprok, tregu nuk mundet te kryeje funksionin e vet ekonomik. Dhe sot pikërisht ky besim mungon, dhe humbja e besimit eshte nje humbje e madhe.

Papa Pali VI në mënyrë oportune tek Enciklika Populorum progressio theksonte faktin se vetë sistemi ekonomik do të kishte avantazh nga praktika te pergjithesuara drejtesie, pasi të paret qe do te perfitonin nga zhvillimi i Vendeve te varfera do të ishin vendet e pasura. Nuk behej fjale vetëm për të korigjuar mosfunksionimin përmes asistences. Te varferit nuk janë për tu konsideruar si një « barre » , por perkundrazi si një burim edhe nga pikpamja ngushtesisht ekonomike. Megjithatë duhet konsideruar i gabuar vizioni i atyre qe mendojnë se ekonomia e tregut ka nevoje nga pikepamja strukturore per nje kuote varferie dhe nenzhvillimi per të funksionuar më mirë. Eshtë në interesin e tregut të promovojë emancipimin por per ta berë me te vertete nuk mund te mbeshtetet vetem tek vetvetja, pasi nuk eshte ne gjendje te prodhoje vete ate qe shkon pertej mundesive të saj. Ajo duhet te marre energji morale nga subjekte te tjera te cilat jane te afta t’i krijojne.

36. Aktiviteti ekonomik nuk mund te zgjidhe të gjitha problemet sociale permes shtrirjes se thjeshte të logjikes se tregut. Kjo finalizohet me arritjen e se mires së përbashket, per te cilen duhet te pergjigjet mbi te gjitha komuniteti politik. Nderkaq duhet te kemi parasysh se krijon disekuilibre te renda ndarja e veprimit ekonomik te cilit i takon vetem te prodhoje pasuri, nga ai politik te cilit i takon te ndjeke politiken permes rishperndarjes.

Kisha gjithnje ka theksuar se veprimi ekonomik nuk duhet konsideruar si kundershoqeror. Tregu nuk eshte dhe nuk duhet te behet ne vetvete vendi i dhunes, i mujshisë së të fortit mbi te dobëtin. Shoqëria nuk duhet te mbrohet nga tregu sikur zhvillimi i ketij te fundit te sillte ipso facto vdekjen e raporteve autentikisht njerezore. Eshte natyrisht e vertetë që tregu mund të jetë orientuar në mënyre negative, jo sepse kjo është natyra e tij, por sepse një lloj ideologjie mund ta çoje në këtë drejtim. Nuk duhet te harrojme se tregu nuk ekziston ne gjendjen e paster. Ai e merr formen nga konfigurimet kulturore te cilat e specifikojne dhe e orientojne. Ne fakt ekonomia dhe financa si instrumenta mund te keqperdoren kur ai që i administron ka vetëm referime egoiste. Keshtu mund te arrihet te transformohen instrumentat ne vetvete te mire ne instrumenta te demshem. Por eshte arsyeja e erresuar e njeriut ajo qe prodhon keto pasoja, dhe jo instrumenti ne vetvete. Per kete arsye nuk eshte instrumenti ai te cilit i duhet bere gjyq, por njeriu, ndergjegja e tij morale dhe pergjegjshmeria e tij personale dhe sociale.

Doktrina Sociale e Kishes mendon se mund te vendosen raporte vertet njerezore miqësie dhe shoqerizimi, solidariteti dhe reciprociteti edhe ne brendesi te aktivitetit ekonomik dhe jo vetem jashte saj apo « pas » saj. Sfera ekonomike nuk eshte as nga pikepamja etike neutrale dhe as per natyre çnjerezore dhe antisociale. Ajo i perket aktivitetit te njeriut dhe pikerisht pse eshte njerezore duhet te jete strukturuar dhe institucionalizuar me etike.

Sfida e madhe qe kemi perballe e cila ka dale ne pah nga problematikat e zhvillimit ne keto kohe globalizmi, e bere akoma më ekzigjente nga kriza ekonomike financiare, është te tregoje ne nivel si te mendimit, si te sjelljes se principet tradicionale te etikes sociale si transparenca, ndershmeria dhe pergjegjshmeria nuk mund te lihen menjane. Por edhe ne raportet tregtare principi i dhenies falas dhe logjika e dhurates si shprehje e vellazerise munden dhe duhet te gjejne vend ne aktivitetin ekonomik normal. Kjo eshte nje kerkese e njeriut ne momentin aktual, por edhe nje kerkese e vete arsyes ekonomike. Behet fjale ne te njejten kohe per nje kerkese te dashurise dhe se vertetes.

37. Doktrina Sociale e Kishes ka theksuar gjithnje qe drejtesia ka te beje me te gjitha fazat e aktivitetit ekonomik, pasi kjo ka te beje me njeriun dhe kerkesat e tij. Gjetja e resurseve, te finacimeve, prodhimi, konsumi dhe te gjitha fazat e tjera te ciklit ekonomik kane pashmangshmerisht implikime morale. Keshtu çdo vendim ekonomik ka nje rrjedhoje te karakterit moral. E gjithe kjo gjen konfirmim edhe në shkencat sociale dhe ne tendencat e ekonomise bashkekohore. Ndoshta njehere e nje kohe mendohej t’i besohej fillimisht ekonomise prodhimin e pasurive per tia besuar me pas politikes detyren per t’i shperndare. Sot e gjitha kjo rezulton më e veshtire pasi aktivitetet ekonomike nuk jane te shtrenguara brenda kufijve territoriale, ndersa autoriteti i qeverive vazhdon te jete mbi te gjitha lokal. Per kete normat e drejtesise duhet te respektohen qe ne fillim ndersa zhvillohet procesi ekonomik dhe jo me pas apo anesor. Gjithashtu eshte e domosdoshme qe ne treg te krijohen hapesira per aktivitete ekonomike te realizuara nga subjekte te cilat lirisht zgjedhin te informojne mbi veprimtarine e tyre ne baze te principeve te ndryshme nga ata te perfitimit te thjeshte, pa hequr dore nga prodhimii vlerave ekonomike. Shprehjet e shumta te ekonomise qe e kane origjinen nga iniciativa fetare apo laike tregojne se kjo eshte konkretisht e mundur..

Ne epoken e globalizmit, ekonomia po ndjen peshen e modeleve ne gare te lidhur me kultura mes tyre shume te ndryshme. Sjelljet ekonomike sipermarrese qe rrjedhin gjejne kryesisht nje pike takimi ne respektimin e drejtesise se ndersjellte. Jeta ekonomike ka nevoje patjeter per kontrate, per te rregulluar raportet e shkembimit ndermjet vlerave ekuivalente. Por ka gjithashtu nevoje per ligje te drejta dhe forma rishperndarjeje te drejtuara nga politika si dhe vepra që mbajne te ngulitura shpirtin e te dhuruarit. Ekonomia e globalizuar duket se privilegjon logjiken e pare, ate te shkembimit kontraktual, por direkt apo indirekt tregon se ka nevoje edhe per dy te tjerat, logjiken politike dhe logjiken e dhurates pa shperblim.

38. paraardhesi im Papa Gjon Pali II e kishte sinjalizuar kete problematike ne encikliken Centesimus annus dhe kishte vene ne dukje domosdoshmerine e nje sistemi me tre subjekte: tregu, Shteti dhe shoqeria civile. Ai kishte verejtur ne shoqerine civile rrethin me te pershtatshem te nje ekonomie te dhenies falas dhe te vellazerise, por nuk kishte menduar t’ia mohonte dy rretheve te tjera.Sot mundemi te themi se jeta ekonomike duhet kuptuar si nje realitet me shume dimensione : ne te gjitha ne mase te ndryshme dhe me menyra specifike, duhet te jete i pranishem aspekti i reciprocitetit vellazeror. Ne epoken e globalizimit aktiviteti ekonomik nuk mund te mos marre parasysh dhenien falas, qe mbjell dhe ushqen solidaritetin dhe pergjegjesine per drejtesine dhe te miren e perbashket ne subjektet e ndryshme dhe aktoret. Behet fjale ne fund te fundit per nje forme konkrete dhe te thelle demokracie ekonomike. Solidariteti eshte para se gjithash te ndjehemi te gjithe te ndergjegjshem per te gjithe, pra nuk mund t’i delegohet vetem Shtetit. Ndersa dje mund te mendohej se fillimisht duhej ndjekur drejtesia dhe se dhenia falas do te nderhynte me pas si nje shtese, sot duhet te themi se pa ofruar falas nuk mund te realizohet as drejtesia. Megjithate duhet nje treg ne te cilin te mund te veprojne lirisht, ne kushtet e mundesive te barabarta, ndermarrje qe ndjekin qellime institucionale te ndryshme. Prane ndermarrjes private orientuar drejt perfitimit, dhe tipave te ndryshme te ndermarrjeve publike, duhet te hedhin rrenje dhe te shprehen ato organizata prodhuese qe ndjekin qellime reciproke dhe shoqerore. Dhe nga konfrontimi i tyre reciprok ne treg mund te pritet nje lloj hibridizimi ne sjelljet e ndermarrjeve pra nje vemendje e ndjeshme kundrejt civilizimit te ekonomise.

Dashuria ne te verteten, ne kete rast do te thote se i duhet dhene forme dhe organizim atyre iniciativave ekonomike te cilat edhe duke mos e mohuar perfitimin, kane si qellim te shkojne pertej logjikes se shkembimit te ekuivalenteve dhe te perfitimit si qellim ne vetvete.

39. Papa Pali VI ne Encikliken Populorum progressio kerkonte te konfiguronte nje model ekonomie tregu te afte qe te perfshije, te pakten si tendence, te gjithe popujt dhe jo vetem ata qe jane te pajisur ne menyre te pershtatshme. Kerkonte angazhimin per promovimin e nje bote me njerezore per te gjithe, nje bote ne te cilen te gjithe te kishin « diçka per te dhene dhe per te marre, dhe ku progresi i disave te mos ishte nje pengese per zhvillimin e te tjereve » . Ai ne kete menyre shtrinte ne planin universal te njejtat kerkesa dhe aspirata qe permbante Rerum novarum, shkruar ne periudhen kur per te paren here si rrjedhoje e revolucionit industrial u afirmua idea — se rendi civil per t’u mbajtur ne kembe kishte nevoje edhe per nderhyrjen rishperndarese te Shtetit. Sot ky vizion pervec se eshte vene ne krize nga proceset e hapjes se tregjeve dhe te shoqerive, tregon se eshte jo e plote per te kenaqur kerkesat e nje ekonomie plotesisht njerezore. Ate qe Doktrina sociale e Kishes e ka theksuar gjithnje duke u nisur nga vizioni i saj per njeriun dhe shoqerine, sot kerkohet edhe nga dinamikat karakteristika te globalizimit.

Kur logjika e tregut eshte ajo e Shtetit akordohen mes tyre per te vazhduar ne monopolin e fushave respektive te influences, me kalimin e kohes i largohen solidaritetit ne relatat mes qytetareve, pjesemarrja dhe aderimi, te vepruarit pa qellim fitimi qe jane diçka tjeter nga “dhenia per te patur”, pikerisht duke iu permbajtur logjikes se sjelljeve publike te vendosura me ligj nga Shteti. Fitorja mbi nenzhvillimin kerkon veprimin jo vetem ne permiresimin e transaksioneve te bazuara ne shkembim, jo vetem ne transferimet e strukturave asistenciale te natyres publike, por mbi te gjitha ne hapjen progresive ne kontekstin boteror kundrejt formave ekonomike te karakterizuara nga kuota bamiresie dhe bashkesie. Binomi eksklusiv treg- shtet gerryen shpirtin social, ndersa format ekonomike solidare qe e gjejne terrenin e tyre me te mire ne shoqerine civile pa u reduktuar ne të, krijojne bashkejetese sociale. Tregu falas nuk ekziston dhe nuk mundet te adoptohen me ligj qendrime gratuite. Megjithate si tregu ashtu dhe politika kane nevoje per persona te hapur kundrejt dhurates reciproke.

40. Dinamikat ekonomike aktuale nderkombetare te karakterizuara nga shtrembërime kerkojne ndryshime te thella edhe ne menyren e te kuptuarit te ndërmarrjes. Modalitete e vjetra te jetes se sipërmarrjes nuk funksionojne tashme por te tjera premtuese po profilizohen ne horizont. Nje nga rreziqet me te medha eshte padyshim që ndërmarrja t’i pergjigjet gati ekskluzivisht personit qe investon ne te dhe si përfundim redukton vleren e saj sociale. Ndermarrje gjithnjë e me te pakta ne numer fale rritjes se përmasave dhe nevojes gjithnjë ne rritje per kapitale i drejtohen nje sipermarresi stabel qe te ndjehet i pergjegjshem per nje kohe te gjate, dhe jo vetem per nje kohe te shkurter per jeten dhe rezultatet e ndërmarrjes se tij, dhe gjithnjë e me teper varen nga nga nje territor i vetem. Perveç te tjerave, i ashtuquajturi delokalizim i aktivitetit prodhues mund te zbuse tek sipermarresi sensin e pergjegjesise kundrejt mbajtësve te interesit, siç jane punetoret, furnitoret, konsumatoret,ambienti natyror dhe shoqëria me e gjere qe na rrethon, ne avantazh te aksionisteve te cilet nuk jane te lidhur me nje hapesire specifike dhe gezojne pra nje levizshmeri te jashtëzakonshme. Tregu nderkombetar i kapitaleve, ne fakt ofron sot nje liri veprimi shume te madhe. Por eshte e vertete qe po zgjerohet ndergjegjesimi mbi nevojen e nje “pergjegjesie sociale” me te gjere ne ndërmarrje. Edhe nese importimet etike qe drejtojne sot debatin mbi pergjegjesine sociale te ndërmarrjes nuk jane te gjitha te pranueshme sipas perspektives se doktrines sociale te Kishes, eshte nje fakt se po gjen përhapje gjithnjë e me te gjere bindja ne baze te se ciles administrimi i ndërmarrjes nuk mund te marre parasysh vetem interesat e pronareve te ndërmarrjes, por duhet edhe te marre persiper te gjitha kategorite e subjekteve te cilat kontribuojne per mbijetesen e ndermarrjes: punetoret, klientet, furnizuesit e faktoreve te ndryshem te prodhimit, komunitetin se ciles i referohet. Ne vitet e fundit eshte vërejtur rritja e klases kozmopolite te managereve te cilet shpesh i pergjigjen vetem treguesve te aksionisteve te cileve i referohen, dhe qe perbehen ne pergjithesi nga fonde anonime te cilat stabilizojne ne fakt te ardhurat e tyre. Edhe sot ekzistojne menaxherë te cilet permes analizave largpamëse kuptojne gjithnjë e me teper lidhjet e thella qe ndërmarrja e tyre ka me territorin apo me territoret ku vepron. Papa Pali VI ftonte qe te vlerësohej seriozisht demi qe mund ti shkaktoje vendit transferimi jashte i kapitaleve ne avantazh ekskluziv personal. Papa Gjon Pali II paralajmëronte se investimi ka gjithnjë nje domethënie morale, perveç asaj ekonomike. E gjithe kjo – le ta theksojme – eshte e vlefshme edhe sot, megjithëse tregu i kapitaleve eshte liberalizuar shume dhe mentalitetet teknologjike moderne mund te shtyjne te mendosh se investimi eshte thjesht nje fakt teknik dhe jo njerëzor dhe etik. Nuk ka motiv per te mohuar se nje fare kapitali mund te beje mire nese investohet jashte ne vend qe te investohet ne atdhe. Duhet evituar qe motivi per perdorimin e resurseve finaciare te jete spekulativ dhe t’i lere vendin vetem kerkimit te perfitimit brenda nje kohe te shkurter, sherbimin e tij te perpikte kundrejt ekonomise reale dhe vemendjes per promovim ne menyre te pershtatshme, te iniciativave ekonomike edhe ne vendet qe kane nevoje te zhvillohen. Nuk ka as motiv per te mohuar qe çlokalizimi kur sjell investime dhe formim mund t’i beje mire popullatas se Vendit mikprites. Puna dhe njohurite teknike jane nje nevoje universale. Por nuk eshte e ligjshme te çlokalizohen vetem per te perfituar kushte te veçanta favorizuese, ose me keq akoma per shfrytezim pa i sjelle shoqerise lokale nje kontribut te vertete per lindjen e nje sistemi prodhues dhe social te fuqishem, nje faktor i domosdoshem per nje zhvillim stabel.

41. Ne kontekstin e ketij diskutimi është e nevojshme te verejme se sipermarrja ka dhe duhet te kete gjithnje e me teper nje domethenie plurivalente. Predominimi i zgjatur i binomit treg- Shtet na ka mesuar te mendojme ekskluzivisht per nje sipermarres privat te tipit kapitalist nga njera ane dhe drejtuesit shteteror nga ana tjeter. Ne realitet sipermarrja duhet kuptuar ne menyre te rrjedhshme. Dhe kjo rezulton nga nje seri motivimesh metaekonomike. Sipermarrja perpara se te kete nje domethenie profesionale ka nje njerezore. Ajo eshte e regjistruar ne çdo pune e pare si « actus personae » , per te cilen eshte mire qe çdo punonjesi t’i ofrohet mundesia qe te jape mbeshtetjen ne menyre qe ai vete te « dije se po punon “per llogari te vet” » . Jo rastesisht Papa Pali VI na mesonte se « çdo punonjes eshte nje krijues » . Pikerisht per t’iu pergjigjur kerkesave dhe dinjitetit te atij qe punon, nevojave te shoqerise, ekzistojne tipe te ndryshme ndermarrjesh, pertej dallimit te vetem mes « privat » dhe « publik ». Gjithsecila kerkon dhe shpreh nje aftesi sipermarrjeje specifike. Me qellim qe te realizoje nje ekonomi e cila ne nje te ardhme te afert te dije te vihet ne sherbim te se mires se perbashket kombetare dhe boterore, eshte oportune te kihet parasysh domethenia ne shtrirje e sipermarrjes. Ky konceptim me i gjere favorizon shkembimin dhe formimin reciprok mes tipologjive te ndryshme te sipermarrjes, me kalim kompetencash nga bota non profi ne ate profit dhe e kunderta, nga ai publik ne ate per llogari te vet te shoqerise civile, nga ai i ekonomive te zhvilluara ne ato te Vendeve ne zhvillim.

Edhe “autoriteti politik” ka nje domethenie te shumevlefshme dhe nuk mund te harrohet ndersa ecet drejt realizimit te nje rendi te ri ekonomik prodhues, te pergjegjshem ne kuptimin shoqeror dhe te pershtatshem per njeriun. Ashtu siç mendohet te kultivohet nje sipermarrje e diferencuar ne planin boteror, po ashtu duhet te promovohet nje autoritet politik i shperndare dhe aktiv ne shume plane. Ekonomia e integruar e diteve tona nuk eliminon rolin e Shteteve, ajo me shume angazhon Qeverite per nje bashkepunim me te forte reciprok. Arsye te pjekurise dhe kujdesit sugjerojne te mos shpallet ne menyre shume te shpejtuar fundi i Shtetit.Ne lidhje me zgjidhjen e krizes aktuale, roli i tij duket i destinuar te rritet, duke rifituar shume nga kompetencat e tij. Pastaj ka Kombe ku ndertimi apo rindertimi i Shtetit vazhdon te jete nje element kyc i zhvillimit te tyre. Ndihma nderkombetare pikerisht ne brendi te nje projekti solidar e cila ka si qellim zgjidhjen e problemeve ekonomike aktuale, duhet te mbeshtese ndoshta me shume konsolidimin e sistemeve kushtetuese, juridike, administrative ne vendet qe nuk i gezojne akoma plotesisht keto te mira, pasuri. Perveç ndihmave ekonomike, duhet te forcohen shume here me teper garancite e veta te Shtetit te se drejtes, nje sistem i rendit publik dhe burgimi efikas duke respektuar te drejtat njerezore, dhe keto jane institucione vertet demokratike. Nuk eshte e nevojshme qe Shteti te kete gjithkund te njejtat karakteristika: mbeshtetja e sistemeve kushtetuese te dobëta duke patur si qellim forcimin e tyre mundet shume mire te shoqerohet me zhvillimin e subjekteve te tjera politike, te natyres kulturore, sociale, territoriale apo fetare, te aferta me Shtetin. Ndarja e autoritetit politik ne nivel lokal, kombetar dhe nderkombetar eshte nder te tjera nje nga rruget kryesore per te qene te afte ne orientimin e globalizmit ekonomik. Eshte dhe menyra per te evituar qe ajo te minoje faktikisht themelet e demokracise.

42. Ndonjehere kundrejt globalizmit verehen pozicione fataliste sikur dinamikat ne veprim te ishin prodhuar nga forca anonime pa emra dhe nga struktura te pavarura nga vullneti njerezor. Eshte mire te kujtojme ne kete kuader qe globalizmi duhet kuptuar patjeter si nje proces social ekonomik, por ky nuk eshte dimensioni i vetem i tij. Pas procesit me te dukshem ndodhet realiteti i nje njerezimi qe po behet gjithnje e me i nderlidhur; ai eshte i perbere nga persona e popuj per te cilet ky proces duhet te jete i dobishem dhe zhvillues, fale adoptimit qofte nga persona te veçante ashtu dhe nga kolektiviteti i pergjegjesive respektive. Tejkalimi i kufijve nuk eshte vetem nje fakt material por edhe kulturor ne shkaqet dhe efektet e tij. Nese lexohet ne menyre te vendosur globalizimi, humbasin kriteret per ta vleresuar dhe orientuar. Ai eshte nje realitet njerezor dhe mund te kete te perfshira orientime kulturore te ndryshme mbi te cilat duhet bere dallim E vërteta e globalizimit si proces dhe kriteri i tij etik baze jane dhene nga uniteti i familjes njerezore dhe nga zhvillimi i saj ne te mire. Duhet pra te angazhohemi pa pushim per te favorizuar nje orientim kulturor personal dhe komunitar, te hapur per trashendencen e procesit te integrimit planetar.

Megjithese disa dimensione te tijat nuk mohohen po as edhe nuk absolutizohen, « globalizimi a priori nuk eshte as i mire as i keq Ai do jete ashtu si do ta bejne njerezit » . Nuk duhet te jemi viktima, por protagoniste duke proceduar me arsye, te udhehequr nga dashuria dhe e verteta. Kundervenia qorrazi do te ishte nje qendrim i gabuar, nje paragjykim qe do te na çonte si perfundim ne injorimin e procesi te dalluar edhe nga aspekte pozitive, dhe duke rrezikuar te humbasim nje rast te madh per tu futur ne mundesite e shumta te zhvillimit qe ai ofron. Proceset e globalizimit, te konceptuara dhe te administruara ne menyre te pershtatshme ofrojne mundesine e nje rishperndarjeje te madhe te pasurise ne nivel planetar gje qe me pare nuk ka ndodhur asnjehere; por nëse administrohen keq mund te bejne qe te rritet varferia dhe pabarazia, si dhe te infektojne me një krize të gjithë botën. Duhen korigjuar difektet edhe ato te rendat te cilat fusin ndarje te reja mes popujve dhe brenda popujve dhe te sillemi ne ate menyre qe rishperndarja e pasurise te mos ndodhe me nje rishperndarje te varferise apo me nje thellim te saj, siç na ben te kemi frike administrimi i situates aktuale. Per shume kohe eshte menduar se popujt e varfer duhet te jenë akoma ne nje stad te parafiksuar zhvillimi dhe se duhet te kenaqeshin me filantropine e popujve te zhvilluar. Kunder ketij mentaliteti eshte pozicionuar Papa Pali VI ne Encikliken e tij Populorum progressio. Sot forcat materiale te perdorshme per te nxjerre njerezit nga mizeria jane potencialisht me te medha se kohe me pare, por kryesisht vete Popujt e zhvilluar qe kane mundur te shfrytezojne me mire procesin e liberalizimit te levizjeve te kapitalit dhe te punes, nuk i perdorin më. Perhapja e sferave te mireqenies ne nivel boteror nuk frenohet pra me projekte egoiste, proteksioniste apo te diktuara nga interesa te veçanta. Ne fakt, perfshirja e Vendeve ne zhvillim lejon sot administrimin me te mire te krizes. Tranzicioni i rrenjosur ne procesin e globalizimit paraqet veshtiresi te medha dhe rreziqe te cilat mund te kalohen vetem nese do te dihet te kuptohet ai shpirt antropologjik dhe etik qe nga thellesia shtyn vete globalizimin drejt pike arritjeve te humanizmi solidar. Fatkeqësisht ky shpirt shpesh është shtypur, ndrydhur nga perspektiva etike kulturore individualiste dhe utilitariste te hedhjes se bazave. Globalizimi eshte nje fenomen shumedimensional dhe shumevleresh qe kerkon te kuptohet ne ndryshueshmerine dhe ne unitetin e te gjitha dimensioneve te tij, perfshire ketu edhe ate teologjik. Kjo do te lejoje qe globalizimi i njerezimit te jetohet dhe te orientohet ne terma racionaliteti, bashkimi dhe bashkendarjeje.