“Caritas in veritate” - Enciklika e re e Papa Benediktit XVI - Pjesa e Tretë
KAPITULLI I KATËRT
ZHVILLIMI I POPUJVE, TE DREJTAT, DETYRAT, AMBIENTI
43. « Solidariteti universal, i cili eshte nje fakt dhe per ne nje benefic, eshte gjithashtu nje detyre » [105]. Shume njerez sot kane tendence te kultivojne pretendimin se nuk i detyrohen askujt, vetem vetvetes. Mendojne se jane titullare vetem te te drejtave dhe hasin shpesh pengesa te forta ne krijimin e nje pergjegjesie kundrejt zhvillimit integral te vetin dhe te tjetrit. Per kete arsye eshte e rendesishme te nxitet nje reflektim i ri se si te drejtat presupozojne detyrat pa te cilat transformohen ne arbiter. Sot po asistohet ne nje kontradikte te rende. Ndersa nga njera ane kerkohen te drejta te supozuara te karakterit arbitrar dhe jo te domosdoshme, me pretendimin qe t’i shohin te promovuar dhe njohur nga strukturat publike, ndersa ne anen tjeter kundrejt nje pjese te madhe te njerezimit disa nga te drejtat elementare dhe thelbesore nuk njihen dhe dhunohen. Shpesh eshte vene re nje lidhje mes rivendikimit te se drejtes per tepri apo deri dhe asaj per shkelje ligji apo ves ne shoqerite e pasura, dhe mungesa e ushqimit, e ujit te pijshem, e shkollimit baze apo e kujdesit shendetesor elementar ne disa zona te nenezhvilluara dhe ne periferite e metropoleve te medha.. Lidhja qendron ne faktin se te drejtat individuale te çliruara, apo zgjidhura nga nje kuader detyrimesh i cili i jep atyre nje kuptim te persosur, çmenden dhe ushqejne nje spiral kerkesash praktikisht pa kufi dhe kriter. Pezmatimi i te drejtave shperthen ne harresen e detyrave. Detyrat e kufizojne te drejtat pasi te shtyjne drejt kuadrit antropologjik dhe etik brenda te cilit futen edhe keta te fundit dhe nuk kthehen ne arbitrare. Per kete arsye detyrat i konsolidojne te drejtat dhe propozojne mbrojtjen e tyre dhe promovimin si nje angazhim per tu marre ne sherbim te se mires. Por nese te drejtat e njeriut e gjejne bazen e tyre vetem ne vendimet e nje asambleje qytetaresh, ato mund te ndryshohen ne çdo moment dhe pra detyra per t’i respektuar dhe ndjekur ne ndergjegjen e perbashket dobesohet. Qeverite dhe organizmat nderkombetare mundet atehere te harrojne objektivitetin dhe « mungesen » e te drejtave. Kur ndodh kjo, zhvillimi i vertete i popujve eshte vene ne rrezik Sjellje te tilla komprometojne autoritetin e e Organizmave nderkombetare, mbi te gjitha kundrejt Vendeve qe kane me shume nevoje per zhvillim Keta ne fakt kerkojne qe komuniteti nderkombetar te marre persiper si nje detyre ndihmen per te qene « zot i fateve te veta » , apo marrjen persiper te detyrave nga ana e tyre. Bashkendarja e detyrave reciproke mobilizon me shume se sa vetem rivendikimi i te drejtave.
44. Dhenia e te drejtave dhe detyrave pergjate zhvillimit duhet te kete parasysh edhe problemet e lidhura me rritjen demografike. Behet fjale per nje aspekt shume te rendesishem te zhvillimit te vertete, pasi permbledh vlerat e padiskutushme te jetes dhe te familjes.. Te konsiderosh rritjen e numrit te popullsise si shkak kryesor te nenzhvillimi kjo nuk eshte e drejte, edhe nga pikepamja ekonomike: mjafton te mendohet nga njera ane ulja e madhe e vdekshmerise foshnjore dhe zgjatjen e jetes mesatare faktore qe regjistrohen ne Vendet ekonomikisht te zhvilluara; dhe ne anen tjeter shenjat e nje krize te dukshme ne nje shoqeri ku regjistrohet nje renie shqetesuese e numrit te lindjeve. Megjithate mbetet detyre ti kushtohet vemendje nje procesi te pergjegjshem lindjeje, i cili ne fakt perben nje kontribut faktik per zhvillimin integral njerezor.Kisha qe e ka per zemer zhvillimin e vertete te njeriut i rekomandon atij respektin e plote te vlerave njerezore edhe ne ushtrimin e seksualitetit: nuk mund te reduktohen ne nje fakt te thjeshte ludik dhe edonist,, ashtu sikurse edukimi seksual nuk mund te reduktohen ne nje mesim thjesht teknik me te vetmin shqetesim mbrojtjen e te interesuarve nga infeksionet e mundshme apo nga « rreziku » i lindjes. Kjo do te sherbente per te varferuar dhe moszbatuar domethenien e thelle te seksualitetit qe perkundrazi duhet marre si pergjegjesi si nga personi ashtu dhe nga komuniteti. Pergjegjesia ndalon ne fakt si te konsiderohet seksualiteti thjesht si burim kenaqesie, po ashtu dhe rregullimin e tij me ane te politikave te sforcuara te planifikimit te lindjeve. Ne te dyja rastet gjendemi ne pranine e koncepteve dhe politikave materialiste ne te cilat njerezit si perfundim pesojne forma te ndryshme dhune. Gjithe kesa i duhet kundevene kompetenca primare e familjeve ne kete fushe, ne krahasim me Shtetin dhe politikat e tij shtrenguese, si dhe nje edukim i pershtatshem i prinderve.
Hapja e pergjegjshme kundrejt jetes eshte nje pasuri sociale dhe ekonomike. Kombe te medha kane mundur te dalin nga mizeria edhe fale nje numri te madh banoresh dhe kapacitetet e tyre. Ne te kundert Kombe njekohe te lulezuara, njohin tani nje faze pasigurie dhe ne ndonje rast perendimi pikerisht per shkak te perqindjes se ulet te lindjeve , nje problem thelbesor per shoqerite me nje mireqenie te avancuar. Renia e lindjeve, ndonjehere nen te ashtuquajturin « tregues te zevendesimit », fut ne krize edhe sistemet e asistences sociale, rrit kostot, le menjane kursimet dhe si rrjedhoje resurset financiare te domosdoshme per investime, redukton gatishmerine e punonjesve te kualifikuar, tkurr hapesiren e « trurit » te cilit t’i drejtohesh per nevojat e Kombit. Perveç kesaj familjet e vogla ndonjehere ato me dimensione shume te vogla rrezikojne te varferojne relatat sociale dhe te mos garantojne forma efikase solidariteti. Jane situata qe paraqesin simptoma te nje besimi te paket ne te ardhmen si dhe lodhje morale. Behet keshtu nje domosdoshmeri sociale deri ekonomike t’i propozosh gjeneratave te reja bukurine e familjes dhe te marteses, pergjigjen e ketyre institucioneve kundrejt kerkesave me te thella te zemres dhe dinjitetit te personit.. Ne kete perspektive Shtetet jane thirur te krijojne politika te afta per te promovuar integritetin dhe te qenit qender te familjes, bazuar ne martesen mes nje burri dhe gruaje, celula e pare jetesore e shoqerise, duke marre persiper edhe problemet e saj ekonomike dhe fiskale duke respektuar natyren e saj te marredhenieve reciproke.
45. Pergjigja kundrejt kërkesave morale me te thella te personit ka edhe renie te rendesishme dhe te dobishme ne planin ekonomik. Ekonomia ne fakt ka nevoje per etiken per funksionimin e saj korrekt; jo per nje etike te çfaredoshme, por per nje etike mike te njeriut. Sot flitet shume per etike ne fushen ekonomike, financiare, te ndërmarrjeve. Lindin Qendra studimi dhe kurse formimi te etikes se biznesit; po perhapet ne boten e zhvilluar sistemi i çertifikimeve etike, ne vazhdimesine e lëvizjes se ideve lindur perreth pergjegjesise sociale te ndërmarrjes. Bankat propozojne llogari e fonde investimesh te ashtuquajtura « etike ». Zhvillohet nje « finance etike », mbi te gjitha permes mikrokredive dhe ne pergjithesi, mikrofinanca. Keto procese ngjallin vlerësim dhe meritojne nje mbështetje te gjere. Efektet e tyre pozitive ndjehen edhe ne zonat me pak te zhvilluara te tokes. Megjithate eshte mire te përpunohet edhe nje kriter i vlefshem dallues pasi verehet nje lloj abuzimi me fjalen « etike » e cila perdoret ne menyre te përgjithshme dhe angazhohet te pervijoje perberje edhe shume te ndryshme deri ne ate pike sa te kalohen nen mburojen e saj vendime dhe zgjedhje ne kundërshtim me drejtesine e te miren e vertete te njeriut..
Ne fakt shume varet nga sistemi moral i referimit. Mbi kete argument doktrina sociale e Kishes ka nje mbështetje te veten specifike e cila bazohet mbi krijimin e njeriut “ne shembelltyre te Hyut”, nje e dhene nga e cila rrjedh dinjiteti i pacënueshem i njeriut, ashtu si dhe vlera trashendente e normave morale natyrore. Nje etike ekonomike qe do te nisej nga keto dy shtylla do te rrezikonte ne menyre te padiskutueshme te humbiste ngjyrimin e vet dhe do te ishte e gatshme te instrumentalizohej; me sakte do te rrezikonte te behej funksionale kundrejt sistemeve ekonomike financiare ekzistuese, ne vend qe te jete korrigjuese e mosfunksionimeve te tyre. Nder te tjera, do te arrinte si përfundim edhe te justifikonte financimin e projekteve te cilat nuk jane etike. Dhe pastaj nuk duhet përdorur fjala « etike » ne menyre ideologjikisht diskriminatore, duke lene te kuptohet se nuk do te ishin etike iniciativat te cilat nuk do te hijeshoheshin edhe formalisht me kete kualifikim. Duhet te veprojme — vërejtja eshte thelbesore ketu! — jo vetem qe te lindin sektore apo segmente « etike » te ekonomise apo te finances, por sepse e gjithe ekonomia dhe financa te jene etike dhe te jene te tilla jo per nje etiketim nga jashte, por per respektimin e kërkesave te lidhura me vete natyren e tyre. Ne kete kuadër flet me qartësi doktrina sociale e Kishes e cila kujton se si ekonomia me te gjitha deget e saj, eshte nje sektor i aktivitetit njerezor.
46. Duke konsideruar tematikat mbi raportet mes ndërmarrjes dhe etikes, si dhe evolucioni qe sistemi prodhues po realizon, duket se dallimi i rrënjosur deri tani mes ndërmarrje qe si qellim kane perfitimin (profit) dhe organizatave te cilat nuk kane si qellim fitimin (non profit) nuk eshte me ne gjendje te japë nje pamje te plote te realitetit, as edhe te orientoje ne menyre efikase te ardhmen. Ne keto dhjetevjeçaret e fundit po dallohet nje fushe e gjere e ndërmjetme mes dy tipologjive te ndërmarrjeve. Ajo eshte e perbere nga ndërmarrje tradicionale te cilat nenshkruajne pakte ndihme me Vendet e prapambetura; nga fondacione te cilat jane shprehje e ndërmarrjeve te veçanta; nga grupe ndërmarrjesh te cilat kane si qellim dobine sociale; nga nje bote e shumëllojshme subjektesh te te ashtuquajtures ekonomi civile dhe bashkesi. Nuk behet fjale vetem per nje « sektor te trete », por nje realitet te ri te gjere te perbere qe perfshin privaten dhe publiken dhe qe nuk përjashton përfitimin, por e konsideron nje instrument per te realizuar qellime njerezore dhe sociale.
Fakti qe keto ndërmarrje shperndajne ose jo fitimet apo se marrin persiper konfigurimin e parashikuar nga normat juridike te njeres apo tjetres, behet sekondar kundrejt gatishmerise per te konceptuar përfitimin si nje instrument per te arritur si qellim te fundit humanizmin e tregut dhe te shoqerise. Eshte e deshirueshme qe keto forma te reja ndërmarrjeje te gjejne ne te gjithe Vendet edhe nje konfigurim juridik e fiskal te pershtatshem. Ato, pa i hequr asgje rendesise dhe dobise ekonomike e sociale te formave tradicionale te ndërmarrjes, bejne qe te zhvillohet sistemi drejt nje marrjeje persiper te detyrave nga ana e subjekteve ekonomike ne menyre me te qarte dhe te plote. Jo vetem. Eshte e njëjta shumice e formave institucionale te ndërmarrjeve per te krijuar nje treg më civil dhe ne te njejten kohe me konkurrues.
47. Konsolidimi i tipologjive te ndryshme dhe ne veçanti te atyre te afta te konceptojne përfitimin si nje instrument per te arritur si qellim humanizmin e tregut dhe te shoqërive duhet te ndiqet edhe ne Vendet me përjashtimin apo margjinalizimin e qarqeve te ekonomise globale, ku eshte shume e rendesishme te procedohet me projekte mbeshtetese te konceptuara dhe administruara ne menyre te përshtatshme te cilet te priret te forcojne te drejtat, duke parashikuar gjithnjë edhe marrjen persiper te pergjegjesive respektove. Kjo realizohet ne ndërhyrjet per zhvillim, pervec principit te pikes qendrore te njeriut i cili eshte subjekti i cili duhet te marre persiper paraprakisht detyrimin per zhvillim. Interesi kryesor eshte permiresimi i situatave te jetes se personave konkrete te nje rajoni te dhene me qellim qe te përmbushin detyrat te cilat varfëria aktuale nuk i lejon qe ti nderojne. Kujdesi nuk mundet asnjehere te jete qëndrim abstrakt. Programet e zhvillimit per t’iu adaptuar situatave te veçanta duhet te kene karakteristika fleksibiliteti; dhe përfituesit duhet te përfshihen direkt ne projektimin e tyre dhe te behen protagoniste te realizimit te tyre. Èshte gjithashtu e nevojshme te aplikohen kritere te zhvillimit dhe shoqerimit – perfshire ketu dhe monitorimin e rezultateve – pasi nuk ka receta universalisht te vlefshme. Shume varet nga administrimi konkret i ndërhyrjeve. « Farketare te zhvillimit te tyre, popujt jane pergjegjesit e pare> Por nuk mundet ta realizojne ne izolim » . Sot me konsolidimin e procesit te integrimit progresiv te planetit ky paralajmërim i Papes Pali VI eshte akoma me i vlefshem. Dinamikat e përfshirjes nuk kane asgje mekanike. Zgjidhjet rregullohen duke patur si baze jeten e popujve dhe personave konkrete, ne baze te nje vlerësimi te kujdesshem te çdo situate. Perveç makroprojekteve sherbejne mikroprojektet dhe mbi te gjitha sherben mobilizimi faktik i te gjitha subjekteve te shoqerise civile, si te personave juridike ashtu dhe te atyre fizike.
Bashkepunimi nderkombetar ka nevoje per persona qe te jene ne gjendje te bashkendajne procesin e zhvillimit ekonomik dhe njerëzor, permes solidaritetit te pranise, te shoqerimit, te formimit dhe te respektit. Nga kjo pikëpamje vete Organizmat nderkombetare duhet te pyesin vetveten mbi efikasitetin real te aparateve te tyre burokratike dhe administrative, shpesh shume te kushtueshem. Ndodh ndonjehere qe ai qe eshte marresi i ndihmave te behen funksion i atyre qe e ndihmojne dhe te varfrit sherbejne per te mbajtur gjalle organizata burokratike qe shpenzojne shume te cilat rezervojne per vetëruajtjen e tyre përqindje shume te larta te ketyre resurseve te cilat përkundrazi duhet te ishin destinuar per zhvillim. Ne ketë perspektive do te ishte e deshirueshme qe te gjithe Organizmat nderkombetare dhe Organizatat jo qeveritare te angazhohen per nje transparence te plote duke i informuar dhuruesit dhe opinion publik rreth përqindjeve te fondeve te marra te destinuara per programe bashkëpunimi, rreth përmbajtjes se vertete te ketyre programeve, dhe ne fund rreth perberjes se shpenzimeve te vete institucionit..
48. Tema e zhvillimit eshte e lidhur sot ngushte me detyrat qe rrjedhin nga raporti i njeriut me ambientin natyror. Ky i eshte dhuruar nga Hyu te gjitheve, dhe përdorimi i tij perben per ne nje pergjegjesi kundrejt te varfërve, gjeneratave te ardhshme dhe gjithe njerezimit. Nese natyra dhe para se gjithash qenia njerezore konsiderohen si fryt i rastit apo e determinizmit zhvillues, nergjegjesimi mbi pergjegjesine fillon e zbehet ne ndërgjegje. Ne natyre besimtari njeh rezultatin e mrekullueshem te ndërhyrjes krijuese te Hyut, te cilen njeriu mund ta perdore ne menyre te përgjegjshme per te kënaqur nevojat e tij legjitime — materiale dhe jo materiale — ne respekt te ekuilibreve te ndërthurura te vete gjithesise. Nese ky vizion fiket, njeriu si përfundim e konsideron natyren nje tabu te paprekshme ose ne te kunderten per te abuzuar. Te dy keto qëndrime nuk jane konform vizionit kristian te natyres, fryt i krijimit te Hyut.
Natyra eshte shprehje e nje projekti dashurie dhe te se vertetes. Ajo na paraprin dhe na eshte dhuruar nga Hyu si ambient jetese. Na flet per Krijuesin dhe per dashurine e tij per njerezimin. Eshte e destinuar te « rikapitullohet » ne Krishtin ne mbarim te kohërave Edhe ajo pra eshte nje « thirrje » [115]. Natyra eshte ne dispozicionin tone jo si nje « grumbull plehrash te shpërndara rastesisht » , por si nje dhurate e Krijuesit i cili ka përvijuar urdhrat thelbesore me qellim qe njeriu te nxjerre orientimet e detyrueshme per ta “ruajtur dhe kultivuar” . Por duhet edhe te theksojme se eshte e gabuar te konsiderosh natyren me te rendesishme se vete njeriu. Ky pozicion shtyn drejt qëndrimeve neopagane apo te panteizmit te ri: nga vete natyra e kuptuar ne kuptimin thjesht natyral nuk mund te vije shpetimi i njeriut. Nder te tjera duhet refuzuar pozicioni i kundërt që synon teknizimin e plote, pasi ambienti natyror nuk eshte vetem materie per te cilen mund te veprosh sipas deshires, por veper e mrekullueshme e Krijuesit dhe qe permban ne vetvete nje “gramatike” e cila tregon qellime e kritere per përdorimin me dije, jo te instrumentalizuar dhe arbitrar. Sot shume deme kunder zhvillimit vijne pikërisht nga keto koncepte te shtrembëruara. Te reduktosh plotësisht natyren ne nje bashkesi te dhenash te thjeshta do te thote te arrish te behesh burim dhune kundrejt ambienteve deri ne ate pike sa te motivosh veprime te cilat nuk e respektojne vete natyren e njeriut. Dhe kjo pasi nuk eshte e perbere vetem nga materia por edhe nga shpirti dhe si e tille duke e qene e pasur me domethënie dhe qellime trashendente per tu arritur, ka nje karakter normativ edhe per kulturen. Njeriu interpreton dhe modelon ambientin natyror permes kultures, e cila nga ana e saj orientohet permes lirise se përgjegjshme, te vëmendshme kundrejt diktatit te ligjit moral. Projektet per zhvillimin njerëzor integral nuk mund te mos marrin parasysh gjeneratat qe vijne, por duhet te jene shenje solidariteti dhe drejtësie nder gjenerata, duke marre parasysh fusha te ndryshme: ate ekologjike, juridike, ekonomike, politike, kulturore.
49. Çeshtjet e lidhura me kujdesin dhe ruajtjen e ambientit duhet te marrin seriozisht ne konsiderate sot problemet energjitike. Akaparrimi i resurseve energjitike jo te rinovueshme nga ana e disa Shteteve, grupesh force dhe ndermarrjesh perben ne fakt nje pengese te madhe per zhvillimin e Vendeve te varfera. Keta nuk kane mjetet ekonomike as per tu futur tek format ekzistuese te energjise se rinovueshme, as per te financuar kerkimet per burime te reja dhe alternative. Grumbullimi i resurseve natyrore qe ne shume raste gjenden pikerisht ne vendet e varfera, gjeneron shfrytezimin dhe konflikte te shpeshta mes Kombeve dhe ne brendesi te tyre. Keto konflikte ndodhin pikerisht ne token e ketyre Vendeve duke sjelle si pasoje bilance vdekjeje, shkaterrim dhe degradim te metejshem. Komuniteti nderkombetar ka detyre te pashmangshme gjetjen e rrugeve institucionale per te disiplinuar shfrytezimin e resurseve jo te rinovueshme, me pjesemarrjen edhe te vendeve te varfra, ne menyre qe ta planifikojne se bashku te ardhmen.
Edhe ne kete front ndjehet nevoja urgjente per rilindjen e solidaritetit, veçanerisht ne raportet mes vendeve ne zhvillim dhe Vendeve shume te industrializuara. Shoqerite teknologjikisht te avancuara mundet dhe duhet te ulin nevojat e tyre energjitike si per arsyen se aktiviteti industrial ecen perpara, si edhe sepse mes qytetareve po perhapet nje sensibilitet me gjere nga pikepamja ekologjike. Duhet shtuar se sot eshte i realizueshem nje permiresim i eficences energjitike dhe ne te njejten kohe eshte e mundur te ecin perpara kerkimet per energji alternative. Por megjithate eshte e domosdoshme nje rishperndarje planetare e resurseve energjitike ne menyre qe edhe vendet te cilet nuk i disponojne te mund te perfitojne. Fatet e tyre nuk mund te lihen ne duart e te parit qe vjen apo logjikes se me te fortit. Behet fjale per probleme te rendesishme te cilat per tu perballuar ne menyre te pershtatshme kerkojne nga te gjithe ndergjegjesimin e pergjegjshem mbi pasojat qe do te bien ne gjeneratat e ardhshme, mbi te gjitha tek shume te rinj ne popujt e varfer te cilet « kerkojne pjesen aktive qe i perket ne ndertimin e nje bote me te mire » .
50. Kjo pergjegjesi eshte globale, pasi nuk ka te beje vetem me energjine, por gjithesine pra qe nuk duhet i leme gjeneratave te reja varferi te resurseve te saj. Per njeriun eshte e ligjshme te ushtroje nje qeverisje te pergjegjshme mbi natyren per ta ruajtur, per te perfituar prej saj dhe kultivuar edhe ne forma te reja dhe me teknologji te avancuara ne menyre qe te mund te pranoje dhe ushqeje denjesisht popullsine qe e banon. Ne token tone ka hapesire per te gjithe: ne te e gjithe familja njerezore duhet te gjeje resurset per te jetuar denjesisht, me ndihmen e vete natyres, dhurate e Hyut per bijte e vet, si dhe me angazhimin e punes se vet dhe zbulimeve te veta. Por duhet te ndjejme si nje detyre te rende faktin qe t’ia dorezojme token gjeneratave te reja ne nje gjendje te atille qe edhe ato te mund ta banojne denjesisht dhe ta kultivojne me tej. Kjo permbledh angazhimin e te vendosurit se bashku, « pasi te kemi peshuar me pergjegjesi rrugen qe duhet ndjekur, me objektivin per te konsoliduar ate aleance mes qenies njerezore dhe ambientit e cila duhet te jete pasqyre e dashurise krijuese te Hyut, nga i cili vijme dhe drejt te cilit jemi ne ecje » . Èshte e domosdoshme qe komuniteti nderkombetar dhe qeverite ne veçanti te dine te kundershtojne ne menyre efikase menyrat e perdorimit te ambientit te cilat rezultojne te demshme. Gjithashtu eshte e detyrueshme qe te ndermerren nga autoritetet kompetente te gjitha perpjekjet e domosdoshme me qellim qe kosto ekonomike dhe sociale te cilat rrjedhin nga perdorimi i resurseve ambientale te perbashketa te dihen ne menyre transparente dhe te jene plotesisht te perballueshme nga ata te cilet perfitojne dhe jo nga popullata te tjera apo nga gjeneratat e ardhshme: mbrojtja e ambientit, e klimes dhe resurseve kerkon qe te gjithe pergjegjesit nderkombetare te veprojne se bashku dhe te tregohen te gatshem per vepruar ne mirebesim duke respektuar ligjin dhe solidaritetin kundrejt zonave me te dobeta te planetit. Nje nga detyrat me te medha te ekonomise eshte pikerisht perdorimi me efikas i resurseve, duke patur gjithnje parasysh se nocioni i efikasitetit nuk eshte asociologjikisht neutral.
51. Menyrat me te cilat njeriu e trajton ambientin influencojne mbi menyrat se si e trajton vetveten, dhe e kundërta. Kjo i tërheq vëmendjen shoqerise se sotme per te rishikuar seriozisht stilin e saj te jetes qe ne shume ane te botes priret nga edonizmi dhe konsumimi, duke qëndruar indiferent kundrejt demeve qe shkaktohen si rrjedhoje. Eshte i domosdoshem nje ndryshim efektiv i mentalitetit i cili na shtyn te adoptojme stile te reja jete, “ne te cilet kërkimi i se vertetes, i se bukures, te se mires dhe bashkimit me personat e tjere per nje rritje te perbashket, te jene elementet qe percaktojne zgjedhjet e konsumit, te kursimeve dhe te investimeve”. Çdo demtim i solidaritetit dhe miqesise civile provokon deme ambientale ashtu si degradimi i ambientit nga ana e tij provokon pakenaqesi ne relatat sociale. Natyra, veçanerisht ne epoken tone, eshte aq shume e integruar ne dinamikat sociale dhe kulturore sa te mos perbeje me nje varibel te pavarur. Varferimi i prodhimit ne disa zona bujqesore eshte fryt i varfërimit të popullatave qe i banojne dhe e prapambetjes se tyre. Duke stimuluar zhvillimin ekonomik dhe kulturor te ketyre popullatave, mbrohet edhe natyra. Perveç kësaj, sa resurse natyrore jane shkatërruar nga luftrat! Paqja e popujve dhe mes popujve do te lejonte edhe nje ruajtje me te madhe te natyres. Akaparimi i resurseve, veçanerisht i ujit, mund te provokoje konflikte te renda mes popullatave te përfshira. Nje marrëveshje paqesore mbi përdorimin e resurseve mund te ruaje natyren dhe njekohesisht mirëqenien e shoqërive te interesuara.
Kisha ka nje pergjegjesi per gjithesine dhe duhet te beje te vleje kjo pergjegjesi edhe ne publik. Dhe duke e bere kete duhet te mbroje jo vetem token, ujin dhe ajrin si dhurata te krijimit dhe qe i përkasin te gjitheve. Duhet te mbroje mbi te gjitha njeriun kunder shkatërrimit te vetvetes. Eshte e domosdoshme qe te jete diçka si ekologji e njeriut, e kuptuar ne sens te drejte. Degradimi i natyres eshte ne fakt i lidhur ngushte me kulturen e cila modelon bashkejetesen njerezore: kur « ekologjia njerezore » respektohet brenda shoqerise, edhe ekologjia ambientale ka përfitime.Ashtu si virtutet njerezore jane komunikuese mes tyre, aq sa dobësimi i njerit ekspozon kundrejt rrezikut edhe te tjeret, po ashtu edhe sistemi ekologjik bazohet ne respektimin e nje projekti qe ka te beje si me bashkejetesen e shëndetshme ne shoqeri ashtu dhe me raportin me natyren.
Per te mbrojtur natyren nuk eshte e mjaftueshme te ndërhyhet me nxitje apo jo nxitje ekonomike, gjithashtu nuk eshte i mjaftueshem dhe nje shkollim i pershtatshem. Keta jane instrumenta te rendesishem, por problemi vendimtar eshte mirëmbajtja morale e përgjithshme e shoqerise. Nese nuk respektohet e drejta per jete dhe vdekje natyrore, nese ngjizja behet artificialisht, lindja e njeriut, nese sakrifikohen embrionet njerezore per kërkime, ndergjegja e perbashket si përfundim humbet konceptin e ekologjise njerezore dhe me te ate te ekologjise ambientale. Eshte nje kontradikte t’i kërkosh gjeneratave te reja respektin e ambientit natyror, kur edukimi dhe ligjet nuk i ndihmojne te respektojne vetveten. Libri i natyres eshte një dhe i pandashëm, si nga ana e ambientit ashtu dhe nga ana e jetes, e seksualitetit, e marteses, e familjes, e relatave sociale, me nje fjale, e zhvillimit integral njerëzor. Detyrat qe kemi kundrejt ambientit lidhen me detyrat qe kemi kundrejt personit e marre ne konsiderate ne vetvete dhe ne relacion me te tjeret.Nuk mund te kërkohen disa te drejta dhe te merren neper kembe te tjerat. Kjo eshte nje kontradikte e rende e mentalitetit dhe e praktikes se sotme qe poshtëron personin, shkatërron ambientin dhe demton shoqerine.
52. E vërteta dhe dashuria qe ajo krijon nuk mund te prodhohen, munden vetem te mirëpresin. Burimi i tyre i fundit nuk eshte, dhe as mund te jete njeriu, por Hyu, ose Ai qe eshte e Verteta dhe Dashuria. Ky princip eshte i rendesishem per shoqerine dhe per zhvillimin, pasi as njera dhe as tjetra nuk mund te jene vetem produkte njerezore; e njëjta thirrje per zhvillimin e personave dhe te popujve nuk bazohet ne nje vendim te personave, por eshte e shkruar ne nje plan qe na paraprin dhe qe per te gjithe ne perben nje detyre dhe duhet pranuar lirisht. Ajo qe na paraprin dhe qe na perben — Dashuria dhe e Verteta te pranishme — na tregojne se ç’eshte e mira dhe ne ç’fare konsiston lumturia jone. Na tregon pra rrugen drejt zhvillimit te vertete.
KAPITULLI I PESTË
BASHKËPUNIMI I FAMILJES NJERËZORE
53. Një nga varferitë më të thella që njeriu mund të eksperimentojnë është vetmia. Nëse vrojtohen me kujdes edhe varferite e tjera, perfshire ketu ato materiale, lindin nga izolimi, nga te mos ndjerit i dashuruar apo nga veshtiresia per te dashur. Varferite shpesh jane krijuar nga refuzimi i dashurise se Hyut, nga nje mbyllje tragjike fillestare ne vetvete e njeriut i cili mendon se i mjafton vetvetes, ose te jete vetem nje fakt jo domenthenes dhe kalimtar, nje « i huaj » ne nje univers te krijuar rastësisht. Njeriu eshte i tjetërsuar kur eshte vetem apo shkeputet nga realiteti, kur heq dore nga te menduarit dhe te besuarit ne nje Themel. I gjithe njerezimi eshte i tjetërsuar kur mbeshtetet ne projekte vetem njerezore, ne ideologji dhe utopi falde. Sot njerezimi duket me shume nderaktiv se dje: kjo afërsi me e madhe duhet te transformohet ne nje bashkim te vertete. Zhvillimi i popujve varet, mbi te gjitha, nga njohja e te qenit nje familje e vetme qe bashkëpunon ne bashkim te vertete dhe eshte e perbere nga subjekte që nuk jetojnë thjesht njeri pranë tjetrit.
Pali i VI verente se « bota vuan per mungesë mendimi » . Shprehja permban nje konstatim, por mbi te gjitha nje urim: eshte i domosdoshem nje vrull i ri mendimi per te kuptuar me mire përfshirjen e te qenit tone nje familje; ndërveprimi mes popujve te planetit na shtyn drejt këtij vrulli me synimin qe integrimi te ndodhe si shenje solidariteti, ne vend qe te ndodhe si shenje kufizuese. Nje mendim i tille te shtyn detyrimisht drejt nje thellimi kritik dhe vlerësues i kategorise se marredhenieve. Behet fjale per nje angazhim qe nuk mund te behet vetem nga shkencat sociale pasi kërkon nje mbështetje diturish si metafizika dhe teologjia per te konceptuar ne menyre te ndriçuar dinjitetin trashendent te njeriut.
Krijesa njerezore si natyre shpirterore realizohet ne marredheniet nderpersonale. Sa me shume t’i jetoje ne menyre autentike, aq me shume piqet edhe identiteti i vet personal. Njeriu nuk e vlerëson vetveten permes izolimit, por duke u vene ne marredhenie me te tjeret dhe me Hyun.Rendesia e ketyre marredhenieve behet pra thelbesore. Kjo vlen edhe per popujt. Pra per zhvillimin e tyre eshte shume i dobishem nje vizion metafizik i marredhenieve mes personave. Ne kete pikëpamje arsyeja gjen frymëzim dhe orientim ne zbulimin kristian, sipas se ciles komuniteti i njerëzve nuk e absorbon ne vetvete personin duke asgjësuar autonomine, siç ndodh ne format ndryshme te totalitarizmit, por e vlerëson me shume pasi marredheniet mes personit dhe komunitetit jane pjese e se gjithes drejt nje tjeter gjithçkaje. Ashtu si komuniteti familjar nuk anullon ne vetvete personat qe e perbejne dhe ashtu si Kisha vete e vlerëson plotësisht “krijesen e re” e cila me pagëzimin futet ne Trupin e tij te gjalle, po keshtu edhe uniteti i familjes njerezore nuk i anullon ne vetvete personat, popujt, kulturat, por i ben me transparente njerin kundrejt tjetrit, me te bashkuar ne ndryshimet e tyre legjitime.
54. Tema e zhvillimit koincidon me ate te përfshirjes se marredhenieve te te gjithe personave dhe te gjithe popujve ne te vetmin komunitet te familjes njerezore qe ndertohet ne solidaritet ne baze te vlerave themelore te drejtesise dhe paqes. Kjo perspektive gjen nje ndricim vendimtar ne marredhenien mes Personave te Trinise ne Substancen unike hyjnore. Trinia eshte absolutisht e bashkuar, pasi tre Personat hyjnore jane marredhenie e paster. Transparenca reciproke mes Personave hyjnore eshte e plote dhe lidhja e njeres me pjesen tjeter te plote pasi përbëjne nje unitet absolut është unike. Hyu do te na bashkoje edhe ne me kete realitet bashkimi: « qe te jene me ne nje gjë e vetme » . Kisha eshte shenje e instrument i ketij uniteti. Edhe marredheniet mes njerezve pergjate historise munden vetem te nxjerrin avantazhe duke ju referuar ketij Modeli hyjnor. Ne vecanti nen driten e misterin te zbuluar te Trinise kuptohet se hapja e vertete nuk ka si domethenie shperndarjen centrifuge, por bashkedepertim i thelle. Kjo rezulton edhe eksperiencat e perbashketa njerezore te dashurise dhe se vertetes. Ashtu si dashuria e shenjte mes bashkeshorteve i bashkon shpirterisht ne « nje trup te vetem » dhe nga dy qe ishin, beri me ta nje bashkim marredheniesh dhe real, ne menyre analoge e verteta bashkon shpirterat mes tyre dhe i ben te mendojne ne unison, duke i terhequr dhe bashkuar ne vetvete.
55. Zbulimi kristian mbi bashkimin e gjinise njerezore presupozon nje interpretim metafizik te njerezimit ne te cilin marredheniet eshte element thelbesor. Edhe kultura te tjera dhe fe te tjera mesojne vellazerine e paqen dhe jane pra me rendesi te madhe per zhvillimin njerezor integral. Megjithate nuk mungojne qendrime fetare e kulturore ne te cilet nuk merret persiper plotesisht principi i dashurise dhe se vertetes dhe si perfundim arrihet te frenohet zhvillimi njerezor i vertete ose edhe te ndalet. Bota e sotme eshte e pershkuar nga disa kultura me sfond fetar te cilat nuk e angazhojne njeriun ne bashkim por e izolojne ne kerkim te mireqenies individuale duke u mjaftuar te shperblejne pritjet psikologjike. Edhe nje lulezim i ecjeve fetare te grupeve te vegjel mund te jete faktor humbjeje dhe mosangazhimi. Nje efekt i mundshem negativ i procesit te globalizimit eshte tendenca per te favorizuar sinkretizmin, duke ushqyer forma “feje” qe i largojne njerezit njeri nga tjetri ne vend qe t’i takojne dhe i largojne nga realiteti. Njekohesisht mbeten akoma trashegimi kulturore dhe fetare qe e ngrijne shoqerine ne kasta sociale statike, ne bestytni magjike te cilat nuk respektojne dinjitetin e personit, ne qendrime nenshtrimi kundrejt forcave okulte. Ne keto kontekste, dashuria dhe e verteta gjejne veshtiresi per tu afirmuar me deme per zhvillimin autentik.
56. Feja kristiane dhe fete e tjera mund te japin mbeshtetjen e tyre ne zhvillim vetem nese Hyu gjen nje vend edhe ne sferen publike duke iu referuar ne menyre specifike dimensioneve kulturore, sociale, ekonomike dhe ne veçanti politike. Doktrina sociale e Kishes ka lindur per te shpaguar kete « statut qytetarie » te fese kristiane. Mohimi i se drejtes per te treguar publikisht fene dhe te veprosh qe te vertetat e fese te informojne mbi vetveten edhe jeten publike sjell pasoja negative mbi zhvillimin e vertete. Perjashtimi i fese nga fusha publike ashtu si nga ana tjeter fondamentalizmi fetar pengojne takimin mes njerezve dhe bashkepunimin e tyre per progresin e njerezimit. Jeta publike varferohet me motivime dhe politika merr nje pamje shtypese dhe agresive. Te drejtat njerezore rrezikojne te mos respektohen ose sepse privohen nga baza e tyre trashendente ose sepse nuk njihet liria personale. Tek laicizmi dhe fondamentalizmi humbet mundesia e dialogut te frytshem dhe e nje bashkepunimi te dobishem mes arsyes dhe besimit fetar. Arsyeja ka gjithnje nevoje te pastrohet nga besimi dhe kjo vlen edhe per arsyen politike e cila nuk duhet ta mendoje vetveten te plotfuqishme. Nga ana e tij, besimi ka gjithnje nevoje te pastrohet nga arsyeja per te treguar fytyren e vet njerezore autentike. Keputja e ketij dialogu sjell nje kosto shume te larte per zhvillimin e njerezimit.
57. Dialogu i frytshem mes besimit dhe arsyes nuk mund te mos e beje efikase vepren e bamiresise ne kuadrin social dhe perben kornizen me te pershtatshme per t’i dhene nje shtyse bashkepunimit vellazeror mes besimtareve dhe jo besimtareve ne perspektien e bashkendare per te punuar per drejtesine dhe paqen e njerezimit. Ne Kushtetuten baritore Gaudium et spes Eterit e koncilit shpreheshin: « Besimtare dhe jo besimtare jane pergjithesisht dakord ne ate se gjithçka ekziston mbi toke i duhet referuar njeriut si qender e maje » . Per besimtaret bota nuk eshte fryt i rastit as i domosdoshmerise, por e nje projekti te Hyut. Qe ketej lind detyra qe besimtaret kane per te bashkuar perpjekjet e tyre me te gjithe burrave dhe grave vullnetmire te feve te tjera apo jo besimtare me qellim qe kjo bote e jona t’i korrespondoje efektivisht projektit hyjnor: te jetojme si familje nen veshtrimin e Krijuesit. Nje shprehje e veçante e dashurise dhe nje kriter drejtues per bashkepunimin vellazeror te besimtareve dhe jo besimtareve eshte patjeter principi i ndihmes, shprehje e lirise se patjetersueshme njerezore. Mbeshtetja eshte para se gjithash nje ndihme qe i jepet personit permes autonomise se trupave te ndermjetem. Kjo ndihme ofrohet kur personat dhe subjektet sociale nuk arrijne tia dalin mbane te vetme dhe perfshin gjithnje qellime emancipuese, pasi favorizon lirine dhe pjesemarrjen pasi perfaqëson marrjen mbi vete te pergjegjesise. Ndihma respekton dinjitetin e personit ne te cilen sheh nje subjekt te afte per t’i dhene diçka te tjereve. Duke njohur ne reciprocitet perberjen e brendshme te qenies njerezore, mbeshtetja ndihma eshte antidoti me efikas kunder çdo forme asistencializmi paternalist. Behet fjale pra per nje pricip vecanerisht te pershtatshem per te administruar globalizimin dhe per ta orientuar drejt nje zhvillimi njerezor te vertete. Per te mos i dhene jete nje fuqie te rrezikshme universale te tipit monokratik, qeveria e globalizimit duhet te jete e tipit mbeshtetes, ndihmes, shperndare ne shume nivele dhe plane te ndryshme te cilet te bashkepunojne reciprokisht. Globalizimi natyrisht ka nevoje per autoritet pasi paraqet problemin e nje te mire te perbashket globale qe duhet ndjekur; por ky autoritet duhet organizuar ne menyre mbeshtetese dhe poliarkike, duhet te mos cenoje lirine si dhe duhet te rezultoje konkretisht efikas.
58. Principi i ndihmes, mbeshtetjes mbahet ngushtesisht i lidhur me principin e solidaritetit dhe e kunderta, pasi nese ndihma pa solidaritet reduktohet ne veçantine sociale, eshte po aq e vertete qe solidarieteti pa ndihmen reduktohet ne asistencializem qe e poshteron ate qe ka nevoje (nevojtarin). Ky rregull i karakterit te pergjithshem duhet mbajtur shume ne konsiderate edhe kur perballen temat mbi ndihmat nderkombetare per zhvillim. Ato pertej qellimeve te dhuruesve mundet ndonjehere te mbajne nje popull ne gjendje varesie deri dhe te favorizojne situata te dominimit lokal dhe te shfrytezimit ne brendesi te Vendit te cilit i japin ndihme. Ndihmat ekonomike per te qene vertet te tilla nuk duhet te kene qellime te tjera. Duhet te jepen jo vetem duke perfshire qeverite e Vendeve te interesuara, por edhe aktoret ekonomike lokale dhe subjektet e shoqerise civile mbajtes te kultures, perfshire ketu dhe Kishat lokale. Programet e ndihmes duhet te marrin ne mase gjithnje e me te gjere karakteristikat e programeve te integruara dhe pjesemarrese nga poshte. Mbetet e vertete ne fakt qe resurset me te medha per t’u vleresuar ne Vendet qe duhen asistuar mbeten resurset njerezore: ky eshte kapitali autentik qe duhet zgjeruar per t’iu siguruar Vendeve me te varfera nje te ardhme te vertete autonome. Duhet kujtuar se ne fushen ekonomike, ndihma kryesore per te cilen kane nevoje Vendet ne Zhvillim eshte te lejohet dhe te favorizohet futja progresive e produkteve te tyre ne tregjet nderkombetare, duke bere te mundur keshtu pjesemarrjen e tyre të plote ne jeten ekonomike nderkombetare. Shume shpesh ne te shkuaren ndihmat kane sherbyer per te krijuar vetem tregje margjinale per produktet e ketyre Vendeve. Kjo ndodh shpesh per mungese te nje kerkese te vertete per keto produkte: eshte nderkaq e nevojshme te ndihmohen keto Vende per te permiresuar produktet e veta dhe per t’ia adaptuar me mire kerkesave. Gjithashtu disa shpesh kane patur frike konkurrencen e importit te produkteve, bujqesore normalisht te ardhura nga Vende ekonomikisht te varfera. Megjithate, duhet kujtuar se per keto Vende mundesia per te komercializuar keto produkte ka shume domethenie, shpesh garanton mbijetesen e tyre ne periudha te shkurtra apo te gjata. Nje tregti nderkombetare e drejte dhe e balancuar ne fushen bujqesore mund t’i sjelle te mira te gjitheve, si nga ana e ofertes ashtu dhe ne ate te kerkeses. Per kete arsye, jo vetem eshte e domosdoshme te orientohen ne treg keto produkte, por dhe te vendosen rregulla tregtare nderkombetare qe t’i mbeshtesin si dhe forcohen financimet per zhvillim per t’i bere me produktive keto ekonomi.
59. Bashkepunimi per zhvillim nuk duhet te kete te beje vetem me dimensionin ekonomik; ai duhet te behet nje rast i veçante takimi kulturor dhe njerezor. Nese subjektet e bashkepunimit te vendeve ekonomikisht te zhvilluara nuk mbajne parasysh, siç ndonjehere ndodh, identitetin e tyre kulturor krijuar nga vlera njerezore, nuk mund te vendosin asnje dialog te thelle me qytetaret e Vendeve te varfera. Nese keta te fundit nga ana e tyre hapen pa dallim kundrejt çdo propozimi kulturor, nuk jane ne gjendje te marrin persiper pergjegjesine e zhvillimit te tyre autentik. Shoqerite teknologjikisht te avancuara nuk duhet ta ngaterrojne zhvillimin e tyre teknologjik me nje superioritet kulturor te supozuar, por duhet te zbulojne ne vetvete vertute ndonjehere te harruara te cilat i kane bere te lulezojne pergjate historise. Shoqerite ne rritje duhet te mbeten besnike kundrejt asaj qe eshte vertet njerezore ne traditat e tyre, duke evituar qe te mbivendosin ne mënyre automatike mekanizmat e qyteterimit teknologjik te globalizuar.. Ne te gjitha kulturat ka konvergjenca etike te veçanta dhe te shumellojshme, shprehje e se njejtes natyre njerezore, e dashur nga Krijuesi dhe qe dija etike e njerezimit e quan ligj natyror. Nje ligj i tille moral universal eshte nje baze e qendrueshme për çdo dialog kulturor, fetar a politik dhe i lejon keshtu pluralizmit shumeformesh te kulturave te ndryshme te mos shkeputet nga kerkimi i zakonshem i se vertetes, i se mires dhe Hyut. Aderimi tek ky ligj i shkruar ne zemra eshte kushti paraprak i çdo bashkepunimi social konstruktiv. Ne te gjitha kulturat ekzistojne rendesa nga te cilat duhet çliruar, hije nga te cilat duhet larguar. Besimi kristian qe misherohet ne kulturat duke i kapercyer, mund t’i ndihmoje te rriten ne bashkejetese dhe ne solidaritet universal ne avantazh te zhvillimit komunitar e planetar.
60. Ne kerkimin e zgjidhjeve te krizes ekonomike aktuale, ndihma per zhvillimin e vendeve te varfera duhet te konsiderohet si nje instrument i vertete i krijimit te pasurise per te gjithe. Cili projekt ndihme mund te hape perspektiven e nje rritjeje me vlere kaq domethenese — edhe te ekonomise botërore — se mbeshtetja kundrejt popullatave te cilat gjenden ne nje faze fillestare apo pak te avancuar te procesit te tyre te zhvillimit ekonomik? Ne kete perspektive Shtetet ekonomikisht me te zhvilluara do te bejne te pamunderen per te destinuar kuota me te medha te produktit te tyre te brendshem ne ndihmat per zhvillim duke respektuar keshtu angazhimet te cilat jane marre ne nivel komuniteti nderkombetar. Do te mund ta bejne edhe duke ripare politikat e asistences dhe solidaritetit social ne brendesi te tyre, dhe aplikuar principin e mbeshtetjes dhe krijuar sistemet e asistences sociale me mire te integruara permes pjesemarrjes aktive te subjekteve private dhe te shoqerise civile. Ne kete menyre eshte e mundur deri dhe te permiresohen sherbimet sociale dhe te asistences dhe ne te njejten kohe te kursehen resurset duke eliminuar shkaperderdhjet e parave dhe te ardhurat abuzive per t’ia destinuar solidaritetit nderkombetar. Nje sistem i solidaritetit social me organik dhe pjesemarrje me te gjere, me pak burokratik por jo me pak i koordinuar, do te lejonte te merrnin vlere shume energji sot te fjetura ne avantazh edhe te solidaritetit mes popujve.
Nje mundesi ndihme per zhvillimin mund te rrjedhe nga aplikimi me efikasitet i se ashtuquajtures ndihme fiskale qe do t’i lejonte qytetaret te vendosnin mbi qellimin e kuotave te taksave te tyre derdhur ne Shtet. Duke evituar degjenerime te veçanta kjo mund te perbeje nje ndihme per te stimuluar format e solidaritetit social nga poshte, me benefice te natyrshme edhe persa i perket solidaritetit per zhvillim.
61. Nje solidaritet me i gjere ne nivel nderkombëtar shprehet para se gjithash ne vazhdimin e promovimit edhe ne kushte krize ekonomike te nje aksesi me te madh ne edukim, i cili nga ana tjeter eshte kusht thelbësor per efikasitetin e vete bashkëpunimit nderkombetar. Me termin “edukim” nuk i referohesh vetem arsimimit apo formimit per pune, te dyja faktore te rendesishem zhvillimi, por formimit të plote te personit. Ne ketë kuader nënvizohet nje aspekt problematik: per te edukuar duhet te dime se cili eshte personi njerëzor, te njohesh natyren e tij. Afirmimi i nje vizioni relativist te kësaj natyre nxjerr probleme serioze per edukimin, mbi te gjitha edukimin moral, duke cenuar shtrirjen ne nivel universal. Duke i leshuar pe këtij lloj relativizmi, te gjithe behen me te varfer me pasoja negative edhe mbi efikasitetin e ndihmes kundrejt popullatave me ne nevoje, te cilat nuk kane nevoje vetem per mjete ekonomike apo teknike, por edhe per rruge e mjete pedagogjike te cilat te ndihmojne personat ne realizimin e tyre te plote njerëzor.
Nje shembull i rendesise se këtij problemi na eshte ofruar nga fenomeni i turizmit nderkombetar, i cili mund te perbeje nje faktor te rendesishem te zhvillimit ekonomik dhe rritjes kulturore, por qe edhe mund te transformohet ne rast shfrytëzimi dhe degradimi moral. Situata aktuale ofron mundesi te veçanta qe aspektet ekonomike te zhvillimit, apo flukset e parave dhe lindja ne qendrat lokale e eksperiencave domethenese sipermarrese te arrijne te kombinohen me ato kulturore, dhe para se gjithash me aspektin edukativ. Ne shume raste kjo ndodh, por ne shume te tjera turizmi nderkombetar eshte ngjarje jo edukative si per turistin ashtu dhe popullsine lokale. Keto te fundit shpesh vihen perballe sjelljeve imorale apo edhe perverse si ne rastin e turizmit te ashtuquajtur seksual, ne te cilin sakrifikohen shume qenie njerezore deri edhe ato ne moshe te re. Eshte e dhimbshme te konstatohet se kjo shpesh ndodh me mbështetjen e qeverive lokale, me heshtjen e atyre vendeve nga vijne turistet dhe me bashkëpunimin e shume operatoreve te sektorit. Edhe kur nuk arrihet deri ne kete pike, turizmi nderkombetar jo pak here jetohet ne menyre konsumiste dhe edoniste, si evazion dhe me menyra organizative tipike te Vendeve prejardhese keshtu qe nuk favorizon nje takim te vertete mes personave dhe kulturave. Atehere duhet menduar per nje turizem te ndryshem te afte te promovoje nje njohje te vertete reciproke, pa i hequr hapesiren pushimit dhe zbavitjeve te shëndetshme: nje turizem i këtij lloji duhet te zgjerohet, fale nje bashkëpunimi me te ngushte me eksperiencat e kooperimit nderkombetar dhe sipërmarrjen per zhvillim.
62. Nje aspekt tjeter i cili meriton vëmendje, duke trajtuar zhvillimin njerëzor integral eshte fenomeni i migrimit. Eshte nje fenomen qe te ben përshtypje per numrin e madh te personave që përfshin, per problematikat sociale, ekonomike, politike, kulturore dhe fetare që ngre, per sfidat dramatike qe i ve komuniteteve kombetare dhe atij nderkombetar. Mund te themi se gjendemi perballe nje fenomeni social te natyres epokale që per tu përballur ashtu siç duhet kërkon nje politike te bashkëpunimit nderkombetar te forte largpamëse. Kjo politike zhvillohet duke u nisur nga nje bashkëpunim i ngushte mes Vendeve nga te cilat nisen emigrantet dhe Vendeve ku ata arrijne; shoqerohet nga norma te përshtatshme nderkombetare ne gjendje te harmonizojne asetet e ndryshme legjislative duke patur si perspektive mbrojtjen e kërkesave dhe te te drejtave te personave dhe familjeve te emigraruara, dhe ne te njejten kohe ato te shoqerive ne te cilat afrohen vete emigrantet. Asnje Vend i vetem nuk mund te jete ne gjendje te perballoje problemet e migrimit te kohërave te sotme. Te gjithe jemi deshmitare te ngarkeses se vuajtjes, kushteve te renda dhe te aspiratave qe shoqerojne flukset migruse. Fenomeni siç dihet eshte kompleks ne administrim, megjithatë mbete te qarte që punetoret e huaj pavarësisht veshtiresive te lidhura me integrimin e tyre sjellin me punen e tyre nje kontribut domethenes ne zhvillimin ekonomik te Vendit mikprites, perveç atij qe japin ne Vendin e origjines fale dërgesa financiare. Natyrisht keta punetore nuk mund te konsiderohen si mall apo thjesht force pune. Nuk duhet te trajtohen pra si çdo lloj tjeter faktori prodhues. Çdo emigrant eshte nje person njerëzor i cili si i tille posedon te drejtat thelbesore te patjetërsueshme te cilat duhen respektuar nga te gjithe dhe ne çdo situate.
63. Ne marrjen ne konsiderate te problemeve te zhvillimit nuk mund te mos vihet ne dukje lidhje direkte mes varferise dhe papunesise. Te varfrit ne shume raste jane rezultat i dhunimit te dinjitetit te punes njerezore, si per faktin se kufizohen mundesite (papunësia, punësimi i pjesshem) si dhe sepse zhvleftesohen « te drejtat qe rrjedhin prej saj, veçanerisht te drejten per nje pagese te drejte, sigurimin e punonjësit dhe te familjes se tij » . Per kete arsye me 10 maj te 2000, Paraardhesi im Gjon Pali II, kujtimi te cilit eshte i nderuar, me rastin e Jubileut te Punetoreve, beri nje thirrje per « nje koalicion botëror ne favor te punes se pranueshme (hijshme) » , duke inkurajuar strategjine e Organizates Nderkombetare te Punes. Ne kete menyre i jepte nje jehone te forte morale këtij objektivi, si aspirate e familjeve ne te gjitha Vendet e botes. Ç’fare do te thote fjala « hijeshi » aplikuar ne pune? Do te thote nje pune qe ne çdo shoqeri te jete shprehje e dinjitetit thelbësor te çdo burri dhe çdo gruaje: nje pune e zgjedhur lirisht, qe i lidh ne menyre efikase punetoret, gra e burra me zhvillimin e komunitetit te tyre; nje pune qe ne kete menyre ben qe punetoret te respektohen dhe te mos diskriminohen, nje pune qe i lejon te kënaqin nevojat e familjeve dhe te shkollojne femijet, pa qene e nevojshme qe keta te fundit te jene te detyruar te punojne; nje pune qe i lejon punonjësit te organizohen lirisht dhe te bejne qe te degjohet zeri i tyre; nje pune qe lejon nje hapesire te mjaftueshme per te rigjetur rrenjet e veta ne nivel personal, familjar dhe shpirtëror; nje pune qe t’iu siguroje punetoreve ne moshe pensioni nje jetese dinjitoze.
64. Duke reflektuar mbi temen e punes, eshte oportune edhe nje thirrje per kërkesat urgjente qe organizatat sindikale te punetoreve, gjithnjë te inkurajuara dhe te mbështetura nga Kisha te hapen kundrejt perspektivave te reja qe dalin ne kuadrin e punes. Duke tejkaluar kufizimet e sindikatave te kategorise, organizatat sindikale jane te thirrura te marrin persiper problemet e reja te shoqërive tona: i referohem per shembull asaj bashkësie ceshtjesh te cilat studioze e shkencave sociale identifikojne ne konfliktin mes personit – punëtor dhe personit konsumator. Pa mbështetur domosdoshmerisht tezen e nje kalimi nga qendra e punëtorit ne qendren konsumatorit, duket se edhe ky eshte nje terren per eksperienca sindikale novatore. Konteksti global ne te cilin zhvillohet puna kërkon edhe qe organizatat sindikale kombetare, kryesisht te mbyllura ne mbrojtjen e interesave te anetareve te vet, te drejtojne shikimin edhe tek ata qe nuk jane regjistruar dhe ne veçanti drejt punetoreve ne Vendet ne zhvillim ku te drejtat sociale shpesh dhunohen. Mbrojtja e ketyre punetoreve e promovuar edhe permes iniciativave te përshtatshme kundrejt Vendeve te origjines, do t’i lejoje organizatave sindikale te vene ne dukje arsyet autentike etike dhe kulturore qe i kane lejuar atyre ne kontekste t ndryshme sociale dhe pune dhe te jene nje faktor vendimtar per zhvillim. Mbetet gjithnjë i vlefshem mesimi tradicional i Kishes qe propozon dallimin e roleve dhe funksioneve mes sindikates dhe politikes. Ky dallim do t’i lejoje organizatave sindikale te dallojne ne shoqerine civile fushen më te përshtatshme per veprimet e domosdoshme te mbrojtjes dhe promovimit ne boten e punes, mbi te gjitha ne favor te punetoreve te shfrytëzuar dhe jo te perfaqesuar kushtet hidhura te te cileve rezultojnë shpesh te injoruara nga syri i shkujdesur i shoqerise.
65. Me pas duhet qe financat si te tilla ne strukturat domosdoshmerisht te rinovuara dhe menyrat e funksionimit pas përdorimit te keq qe ka demtuar ekonomine reale, te kthehen ne nje instrument qe si qellim final te kete prodhimin me te mire te pasurise dhe zhvillimit. E gjithe ekonomia dhe e gjithe financa jo vetem disa segmente te tyre duhet si mjete te perdoren ne menyre etike ne menyre qe te krijojne kushtet e përshtatshme per zhvillimin e njerëzve dhe te popujve. Eshte natyrisht e dobishme dhe ne disa rrethana e domosdoshme t’i jepet jete iniciativave financiare ne te cilat dimensioni njerëzor te jete dominant. Por kjo nuk duhet te beje te harrohet qe i gjithe sistemi financiar duhet te finalizohet ne mbështetje te nje zhvillimi te vertete. Mbi te gjitha, duhet qe dëshira per te bere mire te mos i kundërvihet aftesise efektive per të prodhuar te mira. Operatoret e finances duhet te rizbulojne themelin vertet etik te aktivitetit të etyre per te mos abuzuar me ato instrumente te sofistikuara te cilet mund te sherbejne per te tradhtuar depozituesit.. Nje qellim i drejte, transparenca dhe kërkimi i rezultateve te mira perputhen dhe nuk duhet te ndahen asnjehere. Nese dashuria eshte inteligjente di te gjeje edhe menyrat per te vepruar sipas nje leverdie te drejte dhe largpamëse ashtu sic tregojne ne menyre domethenese shume eksperienca ne fushen e bashkëpunimit te kredive.
Si nje rregullim i sektorit ne menyre te tille qe te garantoje subjektet me te dobëta dhe te ndaloje spekulimet skandaloze, ashtu dhe eksperimentini i formave te reja te finances te destinuara per te favorizuar projekte zhvillimi, jane eksperienca pozitive qe duhen thelluar dhe inkurajuar, duke tërhequr vëmendjen mbi pergjegjesine e vete depozituesit. Edhe eksperienca e mikrofinances qe i thellon rrenjet e veta ne reflektim dhe ne veprat e humanisteve civile — mendoj mbi te gjitha per lindjen e Maleve te Meshires- duhet forcuar dhe rregulluar mbi te gjitha ne keto momente ku problemet financiare mund te behen dramatike per shume segmente ato me te prekshem te popullsise te cilet mbrohen nga risqet e fajdeve apo nga deshperimi. Subjektet me te dobëta duhen edukuar qe te nxjerrin nje avantazh real nga mikrokredite, duke dekurajuar ne kete menyre format e mundshme te shfrytëzimit ne keto dy kampe. Pasi edhe ne Vendet e pasura ekzistojne forma te reja varfërie, mikrofinanca mund te jape ndihma konkrete per krijimin e iniciativave dhe sektoreve te rinj ne favor te shtresave te dobëta te shoqerise edhe ne nje faze te varfërimit te mundshem te vete shoqerise.
66. Nderlidhja boterore ka bere qe te dale ne pah nje fuqi e re politike, ajo e konsumatorëve dhe shoqatave te tyre. Behet fjale per nje fenomen qe duhet thelluar dhe qe permban elemente pozitive qe duhen stimuluar por edhe eksese qe duhen evituar. Eshte mire qe personat te kuptojne qe te blesh eshte gjithnjë nje akt moral, perverse ekonomik. Ekziston pra nje pergjegjesi e sakte e konsumatorit qe shoqerohet me pergjegjesine e ndërmarrjes. Konsumatoret duhen edukuar vazhdimisht me rolin qe ushtrojne çdo dite dhe te cilin ata mund ta luajne duke respektuar principet morale, por pa reduktuar racionalitetin ekonomik te ndërlidhur me aktin e blerjes. Edhe ne fushen e blerjeve, pikërisht ne momente si keto qe po eksperimentohen aty ku fuqia blerëse mund te reduktohet dhe duhet konsumuar me me shume maturi, eshte e domosdoshme te pershkohen rruge te tjera si per shembull forma te kooperimit ne blerje si kooperativat e konsumit, aktive qe ne teteqinden edhe fale iniciativave te katolikeve. Eshte e dobishme gjithashtu te favorizohen forma te reja tregtimi te produkteve te prejardhura nga zona te prapambetura te planetit per te garantuar nje shpërblim te ndershem prodhuesve, me kusht qe te flitet vertet per nje treg transparent dhe prodhuesit te mos marrin vetem marzhet me te medha fitimi, por edhe nje formim profesional e teknologjik me te mire dhe se fundi te mos bashkohen me eksperienca ekonomike te tilla per zhvillimin e vizioneve ideologjike te fraksioneve. Urohet te ekzistoje nje rol me i rendesishem i konsumatorëve kur nuk manipulohen vete ata nga shoqata jo vertet perfaqesuese si faktor i demokracise ekonomike.
...