"Depresioni" grek dhe ndikimi i tij ne rajon Nga Docent Alqi Naqellari*

Ne takimin me te fundit, me gjithe kundershtimet perkatese, evropianet miratuan ndihmen prej 120 miliard eurosh per rimekembjen e ekonomise greke. Po keshtu edhe parlamenti grek me shumice votash e ratifikoi kete marreveshje. Perfundimisht ndihma do te implementohet ne tri vite nen mbikeqyrjen e rrepte te BE dhe ne vecanti te gjermaneve te cilet mbajten peshen kryesore te kesaj huaje. Sic shihet ne kete proces pati dy pale. Nje pale qe kerkoi nderhyrje dhe ndihma per frenimin e renies dhe ngritjen e ekonomise greke dhe nje pale tjeter qe kundershtonte keto veprime. Perse dy palet ishin me mendime te ndryshme? Arsyet duhen kerkuar ne shkaqet qe sollen situaten depresioniste qe une gjykoj se jane:
E para, ngase pergjegjesia ishte mbi qeverine greke e cila ne menyre te vazhdueshme aplikoi politika ekspansioniste fiskale pa marre ne konsiderate raportin shpenzime te zakonshme dhe shpenzime per investime dhe ne kete te dyten raportin midis investimeve prodhuese dhe jo prodhuese ne aspektin e normes se kthimit te investimeve. Greqia ka nje administrate te fryre, gati 9% e popullsise dhe me paga te larta. Ajo me hapjen e kufijve te Ballkanit vershoi drejt ketyre vendeve pa marre parasysh sakte efektin e investimeve. Shpenzime galopante realizoi ne lojerat olimpike pa mundur te realizoj kthimin e tyre, shpenzime pa kriter dhe pergjegjesi u realizuan ne sektorin publik aq sa me mijera shqiptare merrnin pension nga Greqia pa punuar asnje dite etj, etj.
E dyta, pergjegjesia nuk ishte vetem e qeverise greke por edhe e vete evropianeve sepse ekonomia greke nuk ra ne depresion per nje apo dy vite. Greqia u fut ne zonen e euros me borxh dhe deficit shume te larte aq sa disa here u shty pranimi i saj, pra evropianet kishin dijeni mbi situaten e ekonomise greke dhe ndersa e njihnin kete situate nuk ben asnje monitorim specifik per shpenzimet ne vazhdim. Keshtu me politiken e ekspansionit qeveria greke ne vend qe te ulte deficitin dhe borxhin ajo i thelloi ne permasa te frikshme aq sa sot nese do ishte ndermarrje private do shpallte falimentimin. Ajo ka nje deficit prej rreth 12% te GDP dhe nje borxh me te larte se GDP. Sot ne konstatojme duke u mbeshtetur ne te gjithe treguesit makroekonomike se ekonomia greke nuk eshte ne recesion por eshte ne shkallen e fundit te fluktacionit ekonomik, ne depresion. Populli ka dale perballe qeverise me mjete dhune. Depresioni po behet me i acarte dhe ka prekur te gjitha sferat e jetes ekonomike, politike e shoqerore.
E treta, Greqia eshte vendi me i prekur nga te gjitha vendet e Ballkanit prej fatkeqesive natyrore. Ne vitet e fundit me dhjetera zjarre kane rene ne te gjithe territorin grek. Per eliminimin e tyre dhe te fatkeqesive qe sollen u shpenzuan me miliarda euro.
E katerta, Greqia eshte vendi me i prekur prej pasojave te renies se ekonomise globale. Kjo ka ndodhur ngase ekonomia greke mbeshtetet ne tre shtylla kryesore, ne turizem, ne floten tregtare greke e cila ze vend te trete apo te katert ne bote dhe ne bujqesi. Dy sektoret e pare per efekt te transmisionit u demtuan rende ne te ardhura, keshtu turizmi ne vitet e fundit ka rene ne menyre te dukshme ndersa transporti rrezoi prurjet per shkak te rritjes se cmimeve te karburanteve.
E pesta, Greqia nuk ka investuar ne sektore te tjere te mesem ose te vegjel per te diversifikuar prodhimin dhe shpenzimet ne menyre qe efektet e renies globale te ishin sa me minimale. Ajo ka mbetur me forcen e re punetore te emigranteve qe shtyn vitet e depresionit pa realizuar ndryshime strukturore ekonomike.
Te gjithe keta faktore qe ne permendem ndikuan ne ndarjen e dy mendimeve pro dhe kunder ndihmes ndaj Greqise. Perfundimisht triumfoi faktori human evropian, qe Greqia te ndihmohet per te dale nga kjo situate me nje monitorim te rrepte gjerman.
Nga sa gjykuam me larte kemi te bejme vetem me njerin krah te instrumenteve politike per realizimin e treguesve makroekonomike, me politikat fiskale te cilat hartohen dhe zbatohen prej qeverise. Krahu tjeter jane politikat monetare qe hartohen dhe zbatohen prej Bankes Qendrore te Greqise e cila eshte ne vartesi te Bankes Qendrore te Evropes. Ne kete situate te ekonomise greke, Banka Qendrore ka pergjegjesine e saj sepse ajo realizon nje sere funksionesh ne sherbim direkt te ekonomise dhe per llogari te buxhetit te shtetit. Keshtu qe duhej te ishte pikerisht kjo banke ne menyre permanente te sinjalizonte qeverine greke mbi situatat e herepashershme qe kalonte vendi. Nese kjo do kishte reaguar dhe do kishte dhene alarmin me pare atehere situata nuk do kishte rreshqitur deri ne depresion, ne perplasjen e popullit me qeverine. Bankat e nivelit te dyte kane vepruar ne perputhje me situatat e krijuara pa rrezikuar kapitalet e veta dhe duke luajtur me se shumti me bonot e thesarit. Keshtu ky sektor eshte me pak i prekuri nga pasojat e depresionit.
Cfare ndikimesh do kete depresioni Grek ne ekonomite e rajonit?
Ekonomite e rajonit, aq me shume fqinjet e saj si Shqiperia, Maqedonia dhe Turqia paten dhe do kene pasoja nga renia e ekonomise greke. Kjo ka ardhur si rezultat i lidhjes se tyre ne shume drejtime.
E para, sepse ne Greqi ka mbi 700 mije emigrante shqiptare, maqedone, turq apo kosovare. Vetem faktori shqiptar ze rreth 33% te fuqise punetore ne bujqesi dhe jep afro 14% te GDP greke. Ne kete menyre kjo renie do sjelle uljen e remitancave ndaj vendeve tona. Pasojat e ketij fenomeni jane ndjere por jo dukshem sepse emigrantet tane jane bere pjese integrale e ekonomise greke. Me se shumti papunesia ka demtuar vete qytetaret greke, "600 euroshit", sesa emigrantet tane te cilat jane pa kurrfare pretendimesh dhe me kosto te ulet pa permendur se nje pjese e tyre kane zhvilluar biznese private. Remitancat do vijne ne renie per shkak se nga stabilizimi jane rritur shpenzimet familjare per nje jete te barabarte me qytetaret greke dhe per nje shkollim me te mire te femijeve te tyre.
E dyta, kapitali grek eshte futur gjeresisht ne ekonomite tona ku jane krijuar me dhjetera kompani me kapital grek apo me kapital te perbashket greko- shqiptar apo greko-maqedon. Renia e ekonomise do rrudhe investimet e metejshme per shkak te renies se kerkeses greke, por gjithsesi kjo do jete me pak pasoja sepse ekonomite tona nuk kane shfaqur shenja te rreshqitjes ne recesion, me se shumti kemi fenomene te inflacionit te rritur dhe zhvleresim te monedhes sone qe ndikohet edhe nga shume faktore te tjere pervecse nga renia e ekonomise greke.
E treta, ndikim ka pasur ne fushen e eksport-importeve. Jane ulur si eksportet ashtu edhe importet dhe kjo eshte normale nga renia e kerkeses dhe e prodhimit te ekonomise greke. Megjithate tregtaret kane diversifikuar tregtine e tyre. Eshte rigjalleruar tregtia e Shqiperise me Maqedonine dhe me Kosoven. Eshte rritur tregtia me Turqine, Kinen dhe me vendet e ish Bashkimit Sovjetik. Ky diversifikim ka ulur dukshem efektin negativ te renies se kerkeses greke ne fushen e eksporteve.
E katerta, bankat greke qe operojne ne keto vende si do te frenojne kredite e tyre per ekonomine dhe do perqendrohen ne produktet pa risk sic jane bonot e thesarit. Kjo do te jete me pasoja negative per ekonomine. Keto pasoja nuk do te ndihen thekshem sepse keto banka nuk jane futur ne sektore jetike te ekonomise por jane futur me se shumti ne sektore te tille si sektori sherbimeve, sektori tregtise dhe sektori i ndertimit. Bankat greke qe operojne ne vendet tona pavaresisht se jane banka bija ato jane entitete shqiptare e maqedone dhe i nenshtrohen legjislacionit shqiptar e maqedon. Ato kane pavaresi relative ne raport me bankat mema gje qe i ben me fleksibile ne veprimet e tyre ndaj tregut.
Ekonomite tona kane nje prapambetje ne krahasim me ekonomite e zhvilluara evropiane pasi tek ne nuk ekziston kapitali financiar i cili shpreh unifikimin e kapitalit bankar me kapitalin industrial. Ne kete menyre ne ekonomite tona nuk ekziston efekti i transmisionit ku nje fenomen negativ i ekonomise joreale te percillet ne ekonomine reale dhe anasjelltas. Kjo gje ben qe efektet negative te fenomeneve ekonomike qe mund te ndodhin ne nje sektor te lokalizohen dhe te mos percillen ne sektoret e tjere. Ato me se shumti do te ndikojne dhe demtojne depozituesit tane. Gjithsesi edhe kjo pasoje nese marrim garancine e ASD (Agjencia e Sigurimit te Depozitave) eshte pa ndonje risk te madh per llogari te shumes se siguruar. Prandaj gjykoj se edhe ne kete sektor nuk do kemi ndonje ndikim te dukshem negativ.
Ekonomia greke do dale nga kjo situate ndoshta mbas 3-4 vitesh. Kjo periudhe e gjate do vije per shkak te faktoreve te permendur. Ky depresion nuk ka shume pika te perbashketa as me Depresionin e Madh Amerikan te viteve 30 dhe as me renien e 2008. I pari u stabilizua me politika ekspansioniste fiskale. Ne ate kohe lindi teoria Kejnsiane mbi rolin pozitiv te shtetit ne ekonomi dhe ra teoria klasike. Pra ky Depresion nuk mund te zgjidhet me te njejtat mjete ngase do aplikohen me se shumti politika agresive rrudhese fiskale. Nuk ngjan as me renien e 2008 sepse renia e ekonomise amerikane dhe ekonomive evropiane erdhi nga ekonomia joreale, pra nga sektori bankar dhe u nderhy pikerisht mbi kete sektor ne menyre spektakolare aq sa ekonomia amerikane u vu ne levizje per 6 muaj pas implementimit te paketes Bush. Kjo nuk mund te realizohet ne ekonomine greke. Perfundimisht ekonomite tona nuk do te kene ndonje pasoje te metejshme negative nga ato qe kane pasur deri sot. Implementimi i ndihmes evropiane, do filloje ta ngreje ne menyre graduale ekonomine greke.
Dekan i Fakultetit te Ekonomise Universiteti Nderkombetar i Struges