E rralle, Zbulohet në Apoloni, busti i atletit romak

Në qytetin antik, ekipi shqiptaro-francez bën zbulimin më spektakolar

Aparati fotografik nga lart nxjerr nj statuj t bardh, me kokn plot kaurrela -ky bust sht zbuluar dje n Apoloni. Dje, zyrtarisht ky zbulim sht dhn nga Ministria e Kulturs. Nj bust q paraqet nj atlet romak, sht zbuluar gjat grmimeve shqiptaro-franceze n qytetin antik t Apolonis. Objekti i rrall doli n drit rastsisht gjat punimeve n nj kanal n sektorin G, n zonn pran vilave romake n gjendje t prkryer. Arkeologt mendojn se mund t jet objekti m i rndsishm i gjetur n 50 vitet e fundit n Apoloni. "Duke grmuar n thellsi t ktij kanali arritm t gjenim kt skulptur, kt dshmi t kulturs s Apolonis. Mnyra e punimit, veanrisht te flokt e ktij djaloshi, sipas nesh, paraqet nj sportist, nj vepr t artit romak. Mendojm se ky objekt sht fshehur pr ta shptuar n nj moment t vshtir pr kt qytet, ndoshta gjat nj periudhe lufte. Megjithat, ne do ta analizojm m me kujdes kt bust pr t nxjerr n pah akoma m shum vlerat e tij", - ka thn arkeologu Jean Luc Lamboley. Grmimet e grupit t arkeologve shqiptaro-francez do t vijojn deri n fillim t muajit shtator. Ky sht viti i dyt ksaj ekspedite n Apoloni, ku mendohet se vetm 10% e qyteti antik sht zbuluar deri m tani. Kjo qendr e rndsishme e qytetrimit t hershm n Shqipri nisi t studiohej nga arkeologt n vitet ‘50-‘60 t shekullit t kaluar.

Kjo sht hera e par n 50 vitet e fundit q gjendet nj statuj e prmasave t mdha n Apoloni, t fundit t ktyre dimensioneve kan qen statujat e zbuluara nga ekspedita ruso-shqiptare e drejtuar nga prof. Selim Islami dhe prof. Bllavatski n vitet 1958-1960. Zbulimi me spektakolar i 50 viteve t fundit n Apoloni erdhi si rezultat i bashkpunimit t ekspedits shqiptaro-franceze me Zyrn e Administrimit dhe Koordinimit t Parkut Arkeologjik t Apolonis.

Arkeologt shprehen se jan n pritje t nj raporti zyrtar nga ana e drejtuesve t ekspedits q organizohet nga Instituti Arkeologjik i QSA-s, t cilt veprojn n Apoloni n prputhje me t gjitha rregullat dhe pasi morn autorizimin e nevojshm nga ana e MTKRS-s. Drejtori i Parkut Arkeologjik t Apolonis sht shprehur dje pr mediat se pasuria nntoksore e ktij vendi sht e panjohur, ku deri tani vetm sa sht cikur, duke e llogaritur n prqindje, vetm 5% e Apolonis sht zbuluar. Kt e kan pohuar dhe arkeologt q studiojn kt zon, pr t ciln po prgatitet nj megaprojekt q mendohet t marr breza pr t’u zbatuar.

Bhet fjal pr daljen e qytetit antik n drit dhe kthimin e tij n antikitet, duke u menduar vizita n kt vend ashtu si ka qen. Arkeologt shqiptar jan entuziast pr kt projekt, ashtu si sht shprehur dhe Bashkim Lahi, i cili pak koh m par ka folur pr “standard” n lidhje me kt megaprojekt, duke treguar se brenda Apolonis do t ngrihet nj nga muzeumet model t antikitetit. Megaprojekti parashikon kthimin e Apolonis n nj standard t parqeve bashkkohore. Na tregojn se sht
projekti sht miratuar nga ministri dhe kan filluar punn. Nga koha kur Leon Rei ka filluar i pari grmimet, prej 86 vjetsh, toka prej 110 hektarsh, vetm sa sht grvishtur.

N pranver n Apoloni u zhvillua ekspedita pranverore, nj projekt shqiptaro-gjerman, n grmime t prbashkta qysh prej 2006-s. Arkeologt kan treg se ky vend pritet t kthehet n nj pik referimi t rndsishm pr turizmin.

Po n kt vend, para pak kohsh jan gjendur rreth 2 mij amfora, q mendohet t jen m t vjetrat n bot. Ato u zbuluan n pozicion prmbys me funde t thyera, ndrsa mendohet se jan dmtuar nga punimet q jan
n periudhn romake, ose nga dukurit natyrore si trmetet, rrshqitjet e dherave. Gjat grmimeve arkeologjike pati hipoteza t ndryshme pr funksionin q kan kryer kto amfora, t cilat mendohej se kishin shrbyer si lapidar. Tjetr hipotez sht se ato i ishin dhn si shprblim nj sportisti, q kishte fituar mim t par n Lojrat Olimpike. Ndoshta me kt lidhet edhe gjetja m e fundit, ajo e bustit t atletit romak. Por, arkeologt kan thn se amforat mund t jen prdorur pr rregullimin e ujrave, q vinin nga kodra pr t mbrojtur qendrn e qytetit, ose t ken shrbyer si filtrues t ujit, ose si taraca. Pas restaurimit, amforat do t vendosen n Apoloni, vendi ku jan gjetur. Nj mur i till me amfora sht zbuluar n Rom (Itali) nga fundi i shekullit XIX, n Athin (Greqi) dhe Vjen (Austri). Hulumtimet e para pr Apolonin i kemi nga studiues dhe shtegtar t huaj n gjysmn e par t shek. XIX. I pari studiues q e ka vizituar Apolonin sht Pouqueville n vitin 1806, i cili na kumton pr grmadhat e ktij qyteti antik. Pastaj W. M. Lake n veprn "Travels in northern Greece", ndr t tjera prshkruan skulpturat, mbishkrimet, murin rrethues dhe nj tempull n Kryegjat. Nga ky tempull ka mbetur vetm nj shtyll n kmb dhe q sht dshmia e vetme. Pak koh pas vizits s tij, Ibrahim pash Vrioni rrmbeu gurt e tempullit pr t ndrtuar sarajet e veta n Berat. Peshkopi grek i Beratit, Anthimi, vjen n Apoloni dhe grabit skulpturat dhe objektet antike q gjendeshin n manastirin e Shn Mris, nj pjes t madhe t tyre ai e nisi pr n Greqi. Kto lvizje nuk i ikn luanit t Janins Ali pash Tepelens. Sipas nj dshmie t kohs ai drgoi n Apoloni njerz pr t grmuar, dhe dy statuja t gjetura i drgoi n Berat.

N vitin 1861 shkel n Apoloni arkeologu i par Leon Heuzey, i cili ishte i ngarkuar nga Napeoloni III q t studionte veprimet luftarake t Cezarit n Iliri. Nprmjet L. Hezey-it shtohen njohurit mbi Apolonin sidomos nga skulptura dhe mbishkrimet.

Gjat lufts s Par Botrore erdhn n Shqipri Arkeologt austriak Prashniker dhe Shober. Prashnikeri vepronte n Apoloni n vijn e par t frontit, nn goditjen e artileris italiane. Prashnikeri zhvilloi grmime n murin rrethues t ans lindore, t ndrtuar n periudhn klasike, me nj bazament gursh dhe struktur qerpish. Gjithashtu, Prashnikeri bri krkime pr tempullin n zonn e Temenosit, grmoi n banesat e ans perndimore, dhe hapi disa varre n nekropolin tumular t qytetit.

Ai gjithashtu bri edhe botimin e disa skulpturave dhe mbishkrimeve q ruheshin n manastirin e Apolonis, ku disa prej skulpturave i drgoi pr n Vjen.

Rezultatet e krkimeve t tij u botuan n serin akademike austriake me titujt "Archäologische Forschungen in Albanien und Montenegro" (Wien 1919; C. Praschniker, Muzakia und Malakastra, Wien 1920).

N vitin 1924 deri 1944 n Apoloni fillon grmimet nj ekip francez i udhhequr nga Leon Rei, i cili n prjashtim nga arkeologt e tjer zhvilloi grmime s bashku me arkeologun shqiptar Hasan Ceka. Ai i prqendroi grmimet n pjesn m t lart t qytetit, n ann perndimore t kodrs ku gjendeshin rrnojat e nj tempulli arkaik. Stoa me gjatsi 78 m, m nj arkitektur t veant dhe e ruajtur n tr katin prdhe. N nishet e saj ai gjeti katr shtatore dhe tri koka t bukura. Pas zbulimit t stoas Rei u orientua n drejtim t agoras ku n shpatin e kodrs ai zbuloi teatrin, t cilin e quajti Odeon. Prball Odeonit, e ndar nga nj hark triumfi, ngrihej ndrtesa e bules, me nj fasad monumentale, pjesa m e madhe e s cils e rrzuar nga nj trmet. Mbi bazn e ktyre objekteve, bashkpuntort e Reit bn nj rikonstruksion t ndrtess dhe arritn t lexojn mbishkrimin e antablementit, i cili lidhej me dy vllezr, nga familja e Villve. T dy kta ishin agonotet (njerz q merreshin me organizimin e shfaqjeve pr publikun), dhe prandaj Reji e pagzoi ndrtesn "Monumenti i Agonotetve". Nj tjetr zbulim m rndsi i Reit ishte edhe muri i tarracimit, q t onte pr n tempullin kryesor t qytetit t vendosur n majn e kodrs. Nga ky tempull ai nuk gjeti vese pjes t bazamentit, por edhe nj reliev t gjysms s II t shek IV p.kr. q paraqiste amazonomahin (luftn e fisit t grave lufttare, amazonave, me grekt). Me interes ishin zbulimet n nekropolin e qytetit, ku ai ndeshi varre me materiale korintike m t hershme se data tradicionale pr themelimin e Apolonis (588 p.kr).

Rezultatet e grmimeve t misionit francez n Apoloni u botuan n gjasht numra t revists “Albania” (1927-1939), e cila u mbyll s bashku me grmimet.

Pas pushtimit fashist u b nj prpjekje pr t vazhduar grmimet n Apoloni m 1941 nga nj mision italian i drejtuar nga C. Sestieri. Ai zbuloi nj ndrtes me oborr qendror n ann jugore t qytetit, jo larg mureve t manastirit t Shn Mris. Forma planimetrike dhe gjetja tullave me vuln "gimnasiou", i dhan atij shkak t identifikonte nj nga gjimnazet e Apolonis. Ekspedita italiane grmoi edhe n murin rrethues, si dhe zbuloi nj tempull "in antis" t kohs perandorake n nekropolin e qytetit.

Me kt prfundon etapa e par e grmimeve arkeologjike n Apoloni ku t gjitha grmimet u kryen nga arkeolog t huaj t cilt pjesn m t madhe t materialit e morn me vete. Lufta nuk kaloi pa u ndier edhe pr arkeologjin shqiptare, gjat lufts s vitit 1939 u grabitn pothuaj t gjitha objektet e zbuluara n Apoloni, gjithashtu kjo qendr q kishte nj rndsi t veant strategjike, psoi dmtime nga instalimet ushtarake gjermane. M 1947 u krijua Muzeu Arkeologjik Etnografik pran Institutit t Shkencave, Ku arkeologt Hasan Ceka dhe Sknder Anamali grumbulluan materialet arkeologjike q kishin shptuar nga koleksioni i Biblioteks Kombtare dhe nga koleksionet private. N vitin 1948 u organizua edhe ekspedita e par arkeologjike e cila u vendos n Apoloni n godinn e dikurshme t misionit arkeologjik francez.

N kt koh grmimet kryheshin nga arkeolog shqiptar, sepse pushteti komunist nuk lejonte asnj t huaj t merrte pjes n grmime. Gjat viteve 1958-60 n Apolloni fillon grmimet ekipi shqiptaro-sovjetik nn udhheqjen e S. Islami dhe H. Ceka nga ekipi shqiptar si dhe V. Blavatskin nga ekipi sovjetik.

Gjat ktyre grmimeve u zbuluan plotsisht bastioni i madh n murin lindor t qytetit, tempulli i Dians dhe prytaneioni pran Monumentit t Agonotetve, nj godin banimi pran manastirit dhe nj banes e madhe me 13 dhoma, e shtruar me mozaik n ann perndimore.

Apolonia sht qyteti antik n Shqipri ndr m t mdhenjt n pellgun e Adriatikut dhe m i prmenduri ndr 30 qytetet e tjera, me t njjtin emr, t kohs antike.

sht themeluar rreth fillimit t shek t IV p.e.s. Grmadhat e Apolonis jan zbuluar n fillim t shek XIX. Gjurmt m t hershme arkeologjike jan disa objekte t kohs s hekurit, tipike t kulturs ilire. Nga shekujt e par t jets s qytetit ruhen disa mbeturina t murit mbrojts dhe t nj tempulli arkaik kushtuar Artemisit, hyjneshs m t adhuruar t apoloniatve. N vitet 1824-1838, n kt qytet, ka zhvilluar krkime nj mision arkeologjik francez, m von krkimet jan
nga arkeologt shqiptar. Ndrsa vitet e fundit, nga nj mision i prbashkt shqiptaro-francez.