Ema Andrea: Shqiptarët e vjetër, pse më pëlqejnë!

Më pëlqen fakti që shqiptari vazhdon ta ketë fytyrën shumë të shtrenjtë si akt nderi, më pëlqen shumë që bukën e ka shumë të shtrenjtë si akt mikpritjeje, gjesti i mikpritjes, dhe jo mikpritjes që ka shqiptari

Pa e etiketuar “folklorizm”, pr Ema Andrean ka qen nj ridimensionim profesional, kthimi mbrapsht jo si shenj e kundrt, por si drejtim i pashkelur m par nga njerz t sers s saj, teatrolog apo aktor. “Ritet dhe teatri” ka qen kumtesa q ka mbajtur dje, n nj konferenc shkencore t organizuar nga Qendra e Studimeve Albanologjike, Instituti i Antropologjis me temn “Tradita etnokulturore dhe bashkkohsia”. Lidhjet q ka krkuar t gjej fillimisht Ema me teatrin e uan gabim, ndrsa rrugn e saj drejt nj fillese n studime shkencore t mirfillta, nuk e shoqron ndonj zbulim i ri. Kur flet pr teatrin, ktu nyjet ngatrrohen pr aktoren, duke ndrruar shpesh natyrn e prafrimit teknik, t asaj q ka studiuar n nj punim modest masteri, dhe t qenit profesioniste n teatr. Thjesht tani ajo i prmbledh si gjra kurioze, ndrsa ne duam t dim mendimin e saj, mbi ca konvencione, shenja, simbole far na ka mbetur, dhe sa evolutive jan ato n kushtet e sotme, t shfrytzimit t tyre pr teatrin si shtje gjuhe am. “M plqen fakti q shqiptari vazhdon ta ket fytyrn shum t shtrenjt si akt nderi, m plqen shum q bukn e ka shum t shtrenjt si akt mikpritje, gjesti i mikpritjes, dhe jo mikpritjes q ka shqiptari. Se sa jan t trashguara duhet t shkoj t studioj, me pa. Jam akoma n momentin e kuriozitetit, dhe doja t dilja diku. Kjo sht dhe n far thash n kumtes, se ngre disa pyetje me dshir pr t shkuar shum m thell”, - thot Ema, duke e vlersuar kt modestisht si nisje, pr ta gjetur lidhjen me performancs popullore, teatrit popullor n shrbim t s sotmes, atij teatri t kultivuar.

Ju jeni ndr t parat, nga fusha e teatrit, q keni hyr n nj studim masteri, pr t gjetur motivin e lidhjes s riteve shqiptare me teatrin, pr t ciln u prezantuat, dje, n nj konferenc pr etnografin. Pse kjo ndrhyrje n jetn tnde profesionale pr t’u marr me kt fush?

Nuk e di, nse jam e para, por ka pasur tentativ, ndoshta t shkputura. Ndoshta, kjo pr faktin se rituali dhe teatri, procesi gradual i historis s teatrit nga rituali n rrug, me teatrin q ne njohim sot n Shqipri, nuk ka ndodhur. Jan shum arsye, t cilat do t duhet t’i zbuloj. Hyra t bj masterin, natyrisht se fillesa ishte pr kushtet q m’u krijuan, pr ligjin q doli, isha e detyruar. Por, jam shum e lumtur, sepse u bra mbar tani, duke m vn n pozita pune, pr nj gj pr t ciln kisha koh q e mendoja. N fakt q kur kam rn n kontakt pr her t par me Eugenio Barban, q ka shkruar “Antropologjia e teatrit”, q ka eksploruar, pa ekspresivitetin, qenien njerzore n Indonezi, duke
pikrisht lidhjen e komportimit fizik t njeriut oriental dhe oksidental. Jan metodist q m kan frymzuar dhe ka qen pjes e ideve t mia, por natyrisht kisha menduar t’i zhvilloja n nj mosh shum m t shtyr. Tani kisha dshir t merresha me krijimtari. Por m vjen shum mir, q masteri m vuri n kt pozit, dhe kjo ka qen dshira, me kt kam dashur t merrem.

Ku keni eksploruar, n cilin terren, pr t gjetur piklidhjen, krahasimisht t ritit me teatrin?

Jam n fillime dhe natyrisht jam bazuar shum n krkimet e mparshm t artistve t mdhenj, si Barba, Grotovksi etj. Kta shembuj do t ndjek pr t hulumtuar dika n Shqipri. Pr momentin, konfrontimi, krahasimi im, mnyra se si po operoj, nuk e di ku do t m oj!? sht nj imitim i asaj q bjn emrat e msiprm t artistve. Jam bazuar, shum sinqerisht, tek ajo q kan
ata. Do t m duhet shum koh t dal n terren, t rizbuloj, gradualisht t merrem me kt pun. Se far do t m sjell ky krkim do ta shohim, por dim q dje pati interes pr kt tem. Shpresoj q prfundimi i ksaj pune, t hap kuriozitetin e studiuesve. Dhe shpresoj akoma m tepr, n momentin q do t mbroj doktoraturn, q kjo gj t’ju shrbej edhe aktorve, qoft n trajnimin e tyre, qoft n krkimin e origjinave t shprehsis shqiptare, autentike, t cilt kan jetuar brenda ktyre performancave, kan komunikuar me njri-tjetrin¸ kan shkmbyer kulturat bashk me kto performanca popullore, t teatrit popullor. Ne, nuk kemi element t njohur tanim. Ndoshta nuk i ka par kush n kt sy.

N pjesn e riteve folklorike q ne trashgojm, far ju ka
m shum prshtypje q nuk keni mundur t ishit n kontakt m prpara, a jan konvencione, simbole q na identifikojn?

Natyrisht q konvencionet, kodet, simbolet etj. gjenden edhe n fjalt e poezive popullore dhe n mnyrn e t takuarit, e prshndetjes, si n ceremoni vdekje, dhe martese - n mnyrn se si vendoset mizanskena - pjesmarrsit apo aktort, dasmort, n ritet q tani kan humbur. Jo t gjitha jan. Shum gjra kan mbetur n ritet e fejesave, martesave dhe vdekjeve. Jan disa shenja pr shembull; mnyra se si vihet shamia, se si mbahen duart nga mosha t ndryshme, mnyra se si pozon nusja etj. T gjitha kto jan ekspresive, jan poza t ekspresionit fizik brenda nj kodi dhe kulture t caktuar. Por shum gjra natyrisht do t’i zbuloj nga arkivat dhe nga shkrimet.

A pretendoni se keni zbuluar dika deri tani?

Modestisht pa pretenduar t ndrioj ndonj gj t re, ka qen nj udhtim i shkurtr, t cilin kur e mora shtruar, nuk zbulova, sht shum e madhe kjo fjal. Nuk pretendoj t kem zbuluar ende asgj t re, por thjesht u qartsova se po krkoja gabim, po prpiqesha t nxirrja n pah elementt teatral tek ritet dhe t mund t prfundoja me ritualitetin e teatrit. Tek kaloja sa tek njri subjekt, tek tjetri, kuptova se sht nj udhtim mbi shina me dy kahje, vajtje-ardhje, midis ktyre hapsirave t prfaqsimit njerzor. Q nga koha kur gjenden dokumentime t para t etnologve apo udhtarve dshmitar, t ceremonive primitive, edhe pse t sakta, njihet origjina e teatrit. Teatr bnte gjahtari, i veshur me lkurn dhe kokn e kafshs, s pari q t’i sillte fat n gjueti, e q t’i afrohej m leht pres, e m pas kur kthehej pran t afrmve dhe n nj ceremoni festive u tregonte atyre gjith ngjarjen. Kshtu nevoja pr t qen ndrmjetsi i ngjarjes, sjellsi, transmetuesi i ngjarjes, bn q gjith qenia e tregimtarit t jet mjeti i ktij transmetimi. Gjith idet, ndjesit, laboratori psiko-fizik i transmeton tek spektatort.

Ku keni shkelur pr t shkuar te ritet…?

Deri tani studimi ka qen pak m i prgjithshm, n baz t arkivit q m ka ofruar Instituti i Albanologjis q sht nj arkiv i pafund, teorik, edhe n pamje sepse kan kaseta, DVD etj. Ata kan
nj pun t mrekullueshme aty brenda me gjith kushtet q ofron Shqipria. Nse u nxita dhe do doja ta vazhdoja kt gj, sinqerisht sht fal nj terreni shum t mir q kan krijuar pedagogt.

Gjithmon kur kemi folklorin, kemi t bjm me gjuhn, shenjat e nj kombi. Pa e etiketuar folklorizm, a keni gjetur ndonj lidhje evolutive, q t t shrbente pr teatrin tnd?

Natyrisht, q kjo m ka nxitur n krshrin profesionale. M plqen n gjrat q kemi trashguar dhe n mnyrn ton t komunikuarit dhe n kode t statuseve t ndryshme sociale. Por kto jan gjra vrtet kurioze dhe nuk mundem t flas me kompetenc sepse jam n faz studimi dhe nuk e di se far do t m dal, uroj q t zbuloj gjra t reja. M plqen fakti q shqiptari vazhdon ta ket fytyrn shum t shtrenjt si akt nderi, m plqen shum q bukn e ka shum t shtrenjt si akt mikpritje, gjesti i mikpritjes, dhe jo mikpritjes q ka shqiptari. Se sa jan t trashguara duhet t shkoj t studioj, me pa. Jam akoma n momentin e kuriozitetit, dhe doja t dilja diku. Kjo sht dhe n far thash n kumtes, se ngre disa pyetje me dshir pr t shkuar shum m thell, por nuk e di se sa. Sepse nuk sht shum e leht.

Dhe cilat jan pikpyetjet q mbyllin studimin tuaj njvjear?

Pikpyetja dhe paniku im i madh sht nse do t’i shrbej puns sime kjo lidhje q krkoj t bj. T zbuloj pr t kaluar tek kta element parateatrore dhe nse performanca e teatrit popullor a do t’i shrbej teatrit t kultivuar si lidhje!? Mua personalisht do t m shrbej sepse kthimi n origjin m ka treguar tashm - pr do artist, jo vetm aktor, shkrimtar, krcimtar etj. - se i vlen dhe ridimensionohet me vetveten.