Fjala eshte nje sens autorefleksioni edhe Lubonja

Ne nje faqe muri ku shkruhet mungesa e prezences mu ne hyrje te galerise FAP ne Akademine e Arteve dje deri ne mesdite ishte mbushur me plot shenime te shkruara me shkumes te bardhe fjale rrathe shenja simbole kode emra te medhenj emertime linja shigjetash germa A-asht-eshte-me qenehellip per te krijuar lidhje me nje te kaluar e zanafillen tonehellip ne fakt ky eshte thelbi i krijimtarise sime na thote piktori Gazmend Leka qe i eshte bashkuar grupit te artisteve ne ekspoziten te titulluar Fjala hapur nje dite me pare. Jane pese piktore i perfshire mes tyre edhe shkrimtari e publicisti i angazhuar Fatos Lubonja te cilet kane vendosur te reagojne pas 20 vitesh nga renia e diktatures mbi nje te kaluar identitare mentalitetiti i se ciles besohet se qendron ne kokat e shqiptareve edhe sot. Tentative e nje forme neorealizmi qe Italia e pas-Luftes se Dyte Boterore e la pas ne 50 vjet te shkuara. Po per kete grup artistesh domosdoshmeria e lidhjes se kohes me diktaturen nuk ka te beje vetem me perjetimin politik por me nje perceptim personal se si vjen rrefimi edhe pse i vonuar mu aty ku ndodh procesi i evoluimit njerezor psikologjia mentalja. Flete cigareje te holla kurioziteti se si shkruajti Fatos Lubonja nje roman ne burg jane shfrytezuar ne performancen e pare te shkrimtarit bashkuar me piktoret. Eumlshte kujtesa nga burgu i Burrelit me 1988 nje fotokopje e doreshkrimit te plote te romanit Ploja e Mbrame romani nje kopje e 94 ka dhe nje lupe prane dhe perballe diksioneri Micro Rober ku shkrimtari ka treguar se mbante te fshehur romanin

Kuratori Ardian Isufi tregon per Standard si u be ky grupim ne nje sens autorefleksioni ne domosdoshmerine e shprehjes ne kete forme artistike e piketakimet mes artisteve edhe shkrimtarit Lubonja ne Fjala

Cili eshte sfondi i Fjales ne kete ekspozite si retro dhe perceptimi sot

Po e nis nga performanca e artistit Gazmend Leka me fjalen a ishte e para si komunikim si nderveprim si tekst si germe simbol fjala qe dekonstruktohet ne imazh fjala qe perkthehet ne tingull ndash e gjithe ky eshte thelbi i ekspozites.

Pse u be e domosdoshme kjo ekspozite pikerisht sot

Kjo eshte ne vazhde te krijimtarive tona duke pare kontekstin shoqeror social. Por e rendesishme per mua si murator por edhe si artist ishte qe ne ne kete ekspozite te vijme me vepra te cilat kane shume pjese dhe perjetime tona personale si artiste.

Ka shume objekte qe vijne nga histori identitare te vete artisteve dhe kjo ishte thelbi i ekspozites qe veprat e tyre te ishin pjese e jetes se tyre diskutimit te tyre dhe menyres se si ata reagojne pervecse ne jeten e perditshme edhe artistike.

Pse mendoni se vjen ky ngacmim si nevoje per te therritur te kaluaren

Eumlshte nje sens autorefleksioni por ka disa pune qe marrin spunto nga e kaluara duke dhene nje lloj refleksioni ku jemi e ku do shkojme por ka edhe pune jane identitet ne kohe ne kultura me te vjetra qe vijen sot per sot per te dhene nje atmosfere te sotme. Pra periudha nuk ka qene shume e rendesishme si thuash por ka pune ku autorefleksioni eshte pjese e rendesishme e nje te shkuare tone te afert qe ne na mban akoma peng edhe sot si mentalitet. Kjo ka qene nje nga fokuset e ekspozites.

Jeni nje grup autoresh aktuale qe kane nje krijimtari aktive sot ne artet vizive. A mund te na thoni si u be ky grup me qene bashke ne ekspozite

Ne fakt gjeja qe me gezon me shume ne ekspoziten Fjala eshte procesi i ndertimit te ekspozites qe ka ardhur ne menyre shume organike spontane shume te natyrshme ne debatet e medha ne diskutimet e medha qe cdo artist ben ne jeten e perditshme. Pra ky eshte frut i atyre diskutimeve ku ne kete perjashtohet vetem Fatos Lubonja ku pavaresisht se eshte shkrimtar njeri i angazhuar ai prape ka shume elemente ku takohet me artin pamor. Ne rastin konkret vjen me nje tekst te shkruar i cili eshte ne miniature. Ekspozita ka edhe disa elemente te tjere shume specifike dhe speciale qe eshte miniatura qe publiku te vije te angazhohet te shohe me lupe me kujdes te zumoje historine. Pikerisht ti aty ndien dhe kupton sakrificen e madhe njerezore per te deshmuar per te rrefyer ne nje atmosfere izoluese sic ka qene burgu per Lubonjen. Ka pasur nderveprim shume te madh ndermjet artisteve. Une kam hedhur shtysen e pare por te gjithe artistet kane bashkepunuar dhe reflektuar qe gjithe kjo ekspozite te vinte si e tere pra te kishte nje atmosfere ku publiku te mos ishte i ndare nga vepra e artit ku publiku te behej pjese me vepren e artit. Pra performanca e Gazit ne menyre te drejtperdrejte e afron publikun e pickon ngacmon qe nga shenjat simbolet fjalet sentencat qe hidhen mbi derrasen e zeze ne menyre metaforike. Ai fillon e kerkon shenjat e tij identitare kerkon te dije per historine e njerezimit per ate quo vadis te famshem. Gjithashtu kemi Najaden me librat e familjes se saj te babait qe i rivesh kopertinat me nje nderhyrje si nje artist mbi nje artist me nje dashuri te madhe per ti riveshur ata libra me nje cohe grafike qe vjen shume e personalizuar. Ne momentin qe publiku i sheh ata libra i kujtohen librat e tij sepse ato libra I kemi lexuar deri diku. Shume e afert ose ne aspektin e Vladimir Myrtezait video-instalacioni eshte nje mermeritje e nje poezi te artistit ku krijohet nje mermeritje pak abstrakte dhe publiku nuk kerkon me tek fjala qe thuhet por shikon levizjen buzeve. Pra mimika eshte shume e rendesishme tamam si ne jeten tone te perditshme. Eumlshte nje metafore e madhe pasi ne shpeshhere flasim me mimike pa fjale fare. Pra ka disa nderhyrje te tilla shume elegante. Ose ne rastin e Genc Permetit sjell nje bllok shenimesh. Duken si te rastesishme shenimet adresat piketakimet ne ate bllok pas lsquo90-s eshte levizja e pare qe ai beri ne bote dhe ti ndien ate pasigurine e madhe misterin e madh qe shoqeron nje njeri perballe nje bote te panjohur. Ose ne rastin tim ku prezantoj dy pune shume te lidhura me njera-tjetren. Duket te dy punet kane nje pasqyrim dublim tek njera-tjetra per permbajtjen qe kane. Sepse te Zeri i popullit une jam vete Ardian Isufi pionieri i kohes. Ky refleksion qe une bej nga me te vegjlit deri tek me te medhenjte ishte ne sherbim te nje sistemi te caktuar diktatorial.

Refleksioni me i ri ndaj te se kaluares eshte juaji te gazeta e kohes Zeri i popullit ne nje artikull ju jeni protagonist si pionier i Enverit ndersa te tjeret jane nje brez tjeter me histori te tyre ku ka vetedije per kohen. A eshte ky nje reflektim intelektual i ketij brezi per here te pare ne nje forme te tille

Une them qe eshte nje kontribut per sa i perket momentit te nje lloj neorealizmi mund te themi. Nese ne Itali ajo ndodhi pas Luftes se Dyte Boterore neve u desh edhe 50 vjet te tjera qe te vijme ne nje lloj neorealizmi. Nje lloj autokritike te madhe per te kuptuar qe cfare ka ndodhur dhe ku duam te shkojme. Mendoj se vepra duke pasur edhe karakter identitar eshte nje histori qe me takon edhe mua ne menyre te drejtperdrejte. Eshte nje arkiv i familjes sime ku babai im ka seleksionuar me shume kujdes gazeten sjell mesazhin e kolektivitetit absurd te kohes bashke me ato elemente qe ne te gjithe duhet ti thoshim partise nene. Ato keqkuptime te medha dhe ate butafori te madhe te kohes e cila e ndodhur perballe skulptures instalacion qe eshte nje kalli misri ku edhe aty ka nje loje me imazhin pasi jane zevendesuar kokrrat e misrit me dhemballe duket nje lloj mutacioni hibridi deformimi njerezor qe ka ndodhur perballe kesaj historie te madhe 45-vjecare ku ne patem problemet me te medha si komb. Pra ketu publiku duhet te vije te angazhohet te shohe nje date nje fjali te shohe skulpturen si eshte realizuar. Pra e gjitha kjo shkakton reflektim edhe tek vetedija e publikut.

Duke pasur parasysh se nje artist duhet te jete gjithmone avangarde cfare ndodh se brendshmi si ndergjegje personalitet vetedije e lire A besoni se ne 20 vjet individi shqiptar eshte krejtesisht i cliruar nga fenomenet identitare sa per te reflektuar

Fakti i kesaj ekspozite eshte ne menyre te drejtperdrejte nga reagimi se ne nuk jemi cliruar jemi peng i mentalitetit te komunizmit. Dhe ky eshte nje fenomen qe e shohim ne cdo dite te jetes. E shohim ne menyren si reagojne politikanet ne menyren se si drejtohen institucionet tona ne pergjithesi nuk eshte ky problemi i institucionit ne kuptimin politik te fjales por institucionet kulturore ekonomike institucionet qe kane lidhje te drejtperdrejte me publikun mendoj qe e rendesishme eshte qe ne te japim disa mesazhe ku ta bejme publikun te reflektoje. Dhe ky eshte nje kontribut qe duhet te zere vend tek ndergjegjja e publikut tone.

Zeri i popullit

Kam rremuar ne arkivat e familjes sime

Gazeta Zeri i popullit i 1987-s kishte nje shkrim per mua dhe disa te tjere si Pioniere Shembullore te Enverit me autor Besnik Mustafaj.

Jane tri kopje te prera te te njejtes gazete me titull Na llogarisni edhe ne qe eshte dhe lajtmotivi kryesor i nje kenge qe pershkruhet ne artikull nga gazetari B. M.

Ne teresi te tria bashke ngjajne si ato tabelat e emulacionit te kohes se diktatorit E. Hoxha ku dhe Une jam pjese e ngjarjeshellip teksti eshte shume patetik pare nga kendveshtrimi i sotem dhe kupton sa e deformuar ishte ajo kohe ne vendin tone

1. Gazeta e pare me titull e date - Zeri i popullit kam vizatuar duke rrethuar me laps disa pjese ku patetizmi i kohes se diktatures eshte shume i dukshem gjithashtu edhe emrin tim brenda shkrimit.

2. Gazeta e dyte kopje e origjinalit - Zerit i popullit kam vizatuar me laps disa sekuenca gjimnastike qe per kohen e Enverit ka qene nje ngjarje shume sinjifikative sepse turma ngjante si robote te komanduar dhe per pasoje te bindur.

3. Gazeta e trete kopje e origjinalit - Zerit i popullit kam vizatuar disa femije te veshur ushtarake qe parakalojne ku ka nje kontradikte ndermjet veshjes se tyre autoritare dhe brishtesise

Hibrid

Objekti prezanton nje loje me imazhin e paraqitur me zevendesimin e kokrrave te misrit ne objektin kalli me dhembe njerezore dhe vjen si nje transcendence e qendrimit artistik mbi permbajtjen dhe interpretimin e imazhit ne vepren Kjo nuk eshte nje pipe te surrealistit Rene Magritte.

Loja pamore reflekton dilemen humane te kafshim-uzurpimit dhe ironizon individin duke tjetersuar rolet dhe funksionet ku kalliri kthehet ne nje qenie hibride kanosese.

Marredhenia ndermjet Hibrid si mutacion dhe per pasoje si deformim njerezor i te gjitha ngjarjeve dhe historive te ndodhura ne vizatimin - dokument Zeri i popullit deshmojne nje kohe shtypese mbi te drejtat dhe lirite e individit dhe te instaluara perballe njera-tjetres duken si imazh i dublikuar ne pasqyre ku paradoksalisht imazhet perballe nuk jane te njejta por metaforikisht jane te ngjashme ne thelbin e tyre ne paqendrueshmerine dhe friken e perhershme te realiteteve njerezore ne sisteme totalitare.

Ardian Isufi

Falenderoj z. Bashkim Isufaj per realizimin e vepres Hibrid dental rezine poliester dhe teknika te perziera 168 dhemballe dhe 12 dhembe.

Fjala

O miku im kurioz

Mbaj vesh te te rrefehem.

..

Kur FJALA terhiqet behet zbatica e madhe. Boshllekun e frikshem qe ajo le pas ne te gjithe nxitojme ta mbushim me SHKRIMIN pasi kemi frike mos humbasim memorien e nuk mbajme mend rrugen e kthimit.

Bashke me te dalin ne drite imazhet e llastuara nga format ngjyrat dhe tingujt sikurse fosilet qe perkedhelen nga rrezet e diellit pas permbytjes se madhe. Zbardhellojne atje tej ne breg. Jane mbetje. Jane levozhga. Jane kufoma. Jane

psheretima e zbehte e gjemimit te FJALES qe terhiqet. Ne nxitojme te rremojme ne to dhe te pershkojme historine tone nderkohe qe ngjizim historine personale nga lindja e deri ne vdekje. Nga lindja e deri ne rilindje

...nese mberrijme deri atje.

...

Kam lindur me 11 Tetor.

Jam i shenjes se Peshores.

Kam lindur diten e diel.

- dita e DIELLIT

- dita e DJALIT

- dita e DJALLIT

Eumlshte dita e madhe e pushimit ne kujtim te dites se shtate kur KRIJUESI pushoi dhe shijoi KRIJIMIN qe u be KRIM.

Kam lindur ne oren 7.00 te mengjesit si shtata e ngjyrave te ylberit si shtata e notave te muzikes si shtata e zanoreve te alfabetit tone....

fragment

Gazmend Leka

Blloku

Copa letrash te vogla te lidhura me nje tel elastik te zi mbi te cilat jane te shkruara emra vendesh qytetesh ishujsh sheshesh numra portash telefonash kodesh ishin ajo cka arrita te merrja pas kthimit nga udhetimi im i pare jashte ne 1992.

Hapja e pare pertej murit te dhene si fundi i botes se njohur nga arsyeja e shendoshe pertej komunikimit fizik komunikimit verbal komunikimit pamor botes se dhene nga kutia magjike bardh e zi papritur mblidhet ne formatin e nje blloku tejet te vogel per te qene i pabezdisshem per xhepin e pasme te xhinseve ku teresia e endrrave planeve pritshmerive territoreve fjaleve imazheve levizjet zevendesohen me nje spostim te thjeshte nga pika A ne ate B per te rene ne kontakt me tere pikat nga C tek ZH duke i bere 26 vite pritshmerie te pavlefshme dhe ku e gjithimagjinueshmja zevendesohet me germa iniciale shifra dhe emra qe ne faqen e pare fillon me Piterin nga Uashingtoni i cili ne menyre te pakuptimte per mua me ofroi celesin e shtepise se tij buze Tortilles ne Ishujt Virgin te ndjekur nga Athina Berglund Sorensen Tina Sofia George Brenda Clodine Zdzisclaw Ralpha Daniel Robert Lam Alicia etj. nga te cilet globi u perqendrua ne disa flete te vogla ku hartat e shteteve nga njollat e ngjyrave zevendesohen me emra njerezish rrugesh dhe ne fund vendesh me arome te vecante avujsh alkooli te vjellash pas mesnate te brendshmesh te prekshme me kocka mish lengje veshe aroma goje fjale tinguj ku me ne fund fjalet qe mendoja se dija ti thosha fillova ti shqiptoja me nuanca nga te cilat kuptova se ne momentin e daljes jashte murit nuk isha gje tjeter vec nje antropomorf dhe se pjesa qe ishte pertej nuk priste dicka te vecante nga une porse ate qe une perceptoja prej saj dhe ate qe mund te transmetoja nga reagimi i perceptimit tim qe perkthehej ne riformatim te gjithe hard-diskut per te cilin mu deshen disa vite te behesha koshient ne distancimin nga ai mur qe mendova se ishte kaluar porse ne te vertete u be shoqeruese si vete hija qe me ndjek pas kudo qe shkoj dhe se nga blloku i vogel i marre ne shtepine time perpara nisjes nga Tirana te cilin e mbusha me vetem 29 emra adresa shifra te shkruara mbi te filloi riformatimi i teresise se vetes time dhe ne respekt te permasave te vogla te bllokut i gjithe ky proces duhej te fillonte ne nje shesh te vogel te nje ishulli te vogel ku te gjithe mund te kryqezohemi nje dite.

Genc Permeti

Trumcaku

Ftesa per ne eventin Fjala nuk eshte se me ngacmoi vetem per te marre pjese ne te por dhe me kersherine per te qene ne nje rreth komunikim me vete artistet te cilet bejne event ne kete takim. Me i dobishem ne kete takim do te jete forma e komunikimit mbi temen se vete ne vetvete nje veper e pavarur.

Fjala eshte nje objekt ku gjate aksionit te saj humbet udhes si nje korrelacion i ndersjelle dhe vleresohet dhe rimerr cak sipas kontekstit me te cilen hyn ne perdorim.

Se bashku me dimensione te tjera si tingulli ngjyra shija imazhi ajo vete fjala ze vend si nje medium here i nevojshem e here jo ne lojen e madhe te nderkomunikimit.

Fragmentarizimi i roleve ne komunikim me vete agregatet qe levizin mendimin beri te mundur shformimin e konceptit te konsoliduar tashme te shprehjes se vete asaj cfare mendojme se eshte vepra e artit.

Korniza kulturore me te cilen ne veshim nje veper arti ne pasgjykimin tone shton relativitetin kohor ne jetegjatesine e vleres se vete vepres se artit dhe riciklohet ne radhen e nje fluksi te ri te pershkrimit tone kulturor

Ne kete vijim ne rritemi ne nje rritje ciklike te vetenjohjes tone ku serish jemi dhe objekt dhe subjekt i ketij moderimi edhe permes fjales apo rishikimit kulturor te vepres se artit.

Ne eventin Fjala une nderhyj ne nje hapesire katerdimensionale permes tekstit qofte dhe titull permes objektit si nje rast i nenkoshiences historike permes nje qendrimi konkretist video dhe tingullit si medium qendror dominant ne veper.

Une ju ftoj ne kete komunikim nderhapesinor ku ju te identifikoni vetveten duke perjetuar kete katerdimensional duke ju provokuar ndjesite si teksti qe e ngjis pa nje arsye racionale nje objekt qe lidhet me post-erosin. Nje video me karakter konkretist dhe nje kolone ne kerkim te fjales se zgjedhur. Aksesoret si medium kerkojne te marrin peshe ne hapesiren e modeluar ne tonalitete te organizimit te hapesires

Formes e te jetuarit te ketij katerdimensionaliteti perben dhe perkthimin e mediumit hapesinor sipas kornizes kulturore te zhvendosur tek spektatori qe konsumon kete veper te pakornizuar por te lene te lire ne perkthim si ndjesi.

Vladimir Myrtezai-Grosha