Fjalët e fundit të Ndoc Gjetjes: Duhet rrit ndera grues!

Në bibliotekën modeste, gjetëm të fshehur librin e fundit, në dorëshkrim: Të krijosh duke Krishtëruar, mbresat pse po bëhej gati libri, bashkë me portretin e miqve

“Duhet rrit ndera grues, sepse m ka nejt, nja aty, si furrik pule, te kambt”... fjalt e fundit t Ndoc Gjetjes, thn dashamirsve pr bashkshorten e tij, tamam si ishte zakoni vetm tri dit para se t mbyllte syt. Leza, e veshur e gjitha n t zeza, me kokn ulur, e fytyrn rrethuar me copn e zez, ku syt mezi fshihen nga lott, pak larg koks s bashkshortit t saj, - jo si e kan zakon ato an, ngre dorn, e prshndet, e vazhdimisht thot: “Falemners t gjithve! Falemners q erdht!”.

E duke u prpjekur me gjet ndonj moment t lir, biseda me t sht krejt e pamundur. Duke i shprehur ngushllimet, e pyesim se far ka qen n jetn e saj Ndoci, shtang, dridhet nga mosprmbajtja, me z tepr t ult, n paradoks t vuajtjeve t tyre, sikur ta kishin dashur at, na pshprit: “Kemi kaluar shum mir, kemi pas shum fatkeqsi... e vshtir t flas”. “E dita e tij, ishte vetm t shkruarit; krijonte, shkruante gjith ditn”, - thot Leza, dhe mblidhet grusht, e dora i fsheh fytyrn, nga lott dhe dridhja e zrit.

Holli i lart, i mbajtur i biblioteks publike t qytetit t Lezhs priste njerz, gra n t zeza dhe miq e t afrm t Ndoc Gjetjes. Ishte ceremoni prcjelljeje e organizuar nga Bashkia e Lezhs, ku n mjediset e biblioteks publike, parulla e shkruar blu n t kuqe, n ball t ports, mu aty ku ishte vendosur arkmorti i poetit, shkruante: “Mirsevini n bibliotekn ton!”.

Dje, nuk ishte dit pr mir pr t qen aty. Vendosur n nj an njerzit e familjes, kryesisht gra n t zeza, n an tjetr, rreshti i pritjes nga burrat... dhe ishin poeti Pre Zogaj, studiuesi dhe mik i afrt i Ndoc Gjetjes, Kujtim Dashi e ky na tregon se aty kan
homazh gjith pushtetart lokal dhe qytetar t Lezhs, e shkrimtar lezhjan, t ardhur dhe nga Tirana. Nuk kishte glim kamerash, si n dit morti, n lajmet e zeza t kryeqytetit, kur personalitete t kulturs jan prcjell.

Dhe ceremonia e ktij poeti n Lezh, ndonse dje pshpritej se vdekja mori nj njeri t jashtzakonshm, plot dhembshuri, nj njeri special, t dhn pas njerzve, gati nj fytyr me Krishtin, si n vuajtje dhe dashuri, se n lagjen e tij n “Sknderbeg”, do dit prshndetje me komshinjt e tij, q ishin magjyp e u shrbente kafe e raki... ky poet dje nuk pati aq jehonn e ikjes, si qytetar, por si duket zyrtart nuk e kishin lodhur shum mendjen q poeti t mos harrohej pr her t fundit. Ishte ceremoni modeste, heshtje n holl dhe njerzit e tij t afrt, bnin kryqin n krye, e puthnin n ball, e lshonin duart e ngushllimit. Nga Tirana, poett e Lezhs ishin t pakt, po ashtu dhe ata q mbahen e nderojn veprat e njri-tjetrit n kryeqytet nuk u pan. Ndryshe do t kishte qen puna po t kishte sosur jetn Ndoc Gjetja n Tiran, si njeri i projekteve n ministri, apo bisedave intelektuale n televizione. Na u desh t shkonim deri n shtpin e tij, t shikonim si u b legjend vuajtja, dhimbja dhe mirsia e ktij njeriu. Nipi i tij, Endri, q vinte nga emigrimi, na shoqroi deri n shtpi, nga biblioteka drejt rrugs plot pluhur, zhurm, pisk vape n shtpin ku n pragport qndronte nj grua n t zeza. Ishte komshia dhe karrigen e kishte vendosur gati n rrug, pr t pritur njerzit, e ruajtur shtpin... Duhej t zbrisje disa shkall, pak si n bodrum dhe shtpia ishte krejt e re... Gruaja n t zez, e ulur te dera, nxitoi t na thoshte; sht ndrtuar tani, se ka qen kasolle, vetm kati i par, por e mbytn shirat. Kshtu na tha dhe drejtori i Parkut Arkeologjik t Lezhs, Salvador Gjei, I cili bashk me piktorin lezhjan, Pashk Prvathi, kan qen iniciuesit e ndrtimit t shtpis, para tre vjetsh. Mbahet mend si nj nga rastet e jashtzakonshme n kt qytet, ku plot dashamir t poetit, krijuan nj fond pr mbshtetje, diku n 15 milion lek (t vjetra). Gjei, tregon miqsin dhe njkohsisht njeriun q ishte tek Ndoc Gjetja, se si u shrbente kafe komshinjve t tij, magjypve, t ardhur n at lagje nga verilindja, pas ’90-s. “Qndrimi q ka mbajt qyteti ndaj tij ka qen jashtzakonisht dashamir dhe nuk ka ndodh n asnj qytet tjetr”, - thot Salvadori, i cili kujton se Ndoci jetonte n nj kasolle, ku muri ishte
jeshil n t zez nga lagshtira, gati n bodrum. Iku nga shtpia nga ky hall, sepse nuk mund t jetonte m aty dhe mori nj shtpi me qira. Po n kt vite u smur dhe zuri spitalin. I themi, se mos lagshtira ishte shkaku i smundjes s Ndocit, por Salvadori tund kokn si mohim, duke thn se ka plot vuajtje m t mdha, t tjera, q padyshim ishte vdekja e t birit, n ’97-n. Plot halle t tjera, e n kto kushte, n spital dhe n nj shtpi me qira, pa pun me nj pension... Gjei thot se takoi piktorin, Pashk Prvathi, duke i propozuar nismn, dhe me to u mblodhn edhe biznesmen lezhjan. Dhe u ndrtua shtpia. N portn e vogl, kube, ishte emri i kryefamiljarit dhe ngjitur n murin e ngusht t saj, emri i Ndoc Gjetjes, q nuk ishte m. “T paktn n vitet e fundit jetoi me dinjitet, i qet. Ishte nj njeri i veant”, - e mbyll Salvadori, dhe ai n ndjesi krenarie se kishin
pr kt njeri, sa ishte gjall dhe tani kishin ’t tregonin, pa i zn turpi pr lezhjanin e tyre, poet.

N katin e dyt, t shtpis, n qoshkn e vogl, vetm nj karrige kauuku dhe prball nj raft modest, i vogl, ngjeshur me libra, pr t ciln miqt e tij na treguan, se n Balldren, ku kishte jetuar deri n ’93, Ndoci kishte pasur nj bibliotek t rrall, t madhe, me libra unik, por shtpia ishte prmbytur m gjith to, dhe tani n shtpin e tij n Lezh jan vetm libra t fundm... gruaja q rrinte n pragun e shtpis, si pritse, na thot, se mu aty te qoshku, prball raftit t vogl me libra ka qen nj tavolin ku drejtuar nga dritaret, ulej e shkruante Ndoci. “Por e kan hequr pr mort”, - na tha.

Nipi i poetit, hap kanatet e biblioteks s vogl, na tregon albumin e fotove, nj krshri e tij, e nxitur dhe prej nesh, pasi ishim pr her t par aty... kur n nj kopertin t zez, marr prej ndonj kalendari, q shnonte vitin 2007, n copa letre, t ngjitura, e disa t shkitura, mbi karton gri, mbushur me shnime, me shkrim dore shkruhej: T krijosh duke Krishtruar.

Ishte nj pun e prfunduar, ishin vn tituj,
korrigjime me shkrim dore, prishur e nnvizuar... por e palidhur, flet q ndaheshin n kapituj, e sipr tyre ishin shnime, si tituj, me laps e prforcuar me stilolaps: “Mbi jetn time”, Ndoc Gjetja pr veten.

Nj biografi pr veten, copa letra t ngjitura, t korrektuara, nga dorshkrimi i botimit t par; diku tjetr shkpusim nj fjali... “Jeta e njeriut sht e shenjt asnj grimc e saj nuk duhet t’ia falsh djallit”; rreth procesit krijues t poezis, refleksione, mbi “un poezin nuk e kam shkrimtarsi por shprehsi”, ese q po e ribotojm nn kujdesin e Kujtim Dashit, i vetmi q sht marr me krijimtarin e Ndoc Gjetjes; Si duhet ta lexojm poezin - “Mungesa e gjendjes poetike nuk mbushet me fjal”; ka mbledhur far ka shkruar vet, intervistuar, dorshkrime, intervista nga mediat.

N dy kapak, flet t holl, t bardh me shkrim dore shkruhej: “Portrete miqsh”, emrat e poshtshnuar jan: Ismail Kadare, Petro Zheji, Petro Marko. Ndrsa njihet miqsia e tij me shkrimtarin lezhjan, Rudolf Marku, i cili pritej dje t vinte nga Londra:

“Rudolf Marku pas Agim Isakut sht njeriu q kujtoj shpesh her. Kam rreth 13 vjet pa e takuar dhe nuk di ku rron e si rron. N kohn e monizmit kemi derdhur shum lumenj bisedash thuajse prdit e pr gjithka, Q nga problemet e galatikave e deri te kotherja e buks”... Rudolf Marku sht nga miqt m t prmendur n librin-projekt, dorshkrim, mbshtjell me karton gri, e siguruar me kopertin t trash t zez - ndrsa nj foto me Kadaren shkpusim nga albumi i tij fotografik, e paralel pr njohjen me Kadaren, Ndoc Gjetja kujton: “N 1985 me rastin e botimit e romanit “Dimri i madh” n Gjermani nga shtpia botuese “Neus Verlag” u ftua pr nj vizit 3-javore shkrimtari yn, Ismail Kadare. Me t pata rastin m fatlum t shkoja edhe un. sht e vrtet se kt rast fatlum ma prgatiti kryetari i Lidhjes s Shkrimtarve, Dritro Agolli i nxitur nga dshira e tij fisnike pr t m hapur horizontin tim si krijues... Mbresat jan t shumta por v n spikam ato q m jan ngulitur m thell”. Askush nga miqt n ceremonin mortore nuk dinin mbi kt libr t prgatitur, e t ln n bibliotekn e tij modeste, brenda raftit. Ndrsa Ndoci vazhdon vmendjen ndaj miqve, e pr kt gjejm t mbledhur, e rreshtuar n librin e tij, “T krijosh pr krishterimin”, edhe poezit q i jan kushtuar atij, poetit, e t bien n sy poezia e Rudolf Markut, apo e mikut tjetr, Kolec Traboinit. Libri sht mjaft i trash, e duket voluminoz, pasi aty Gjetja si duket ka dashur t prmbledh gjith jetn e tij, ashtu si sht shprehur n media, se mjafton nj libr jete. E prket arsye aty gjejm dhe kapitullin “shkolla poetike e Lezhs”, “Sfida, poetike”, “Sofra poetike e Lezhs” dhe na trheq vmendjen nj fjali n krye, nn shnimin “Mbresa”, vizita e par n Kosov, Gjetja shkruan: “Zemra m rrihte fort, m dukej e paprcaktuar ndjesia q provoja thell n shpirt. N kt ndjesi ishin t prziera lmshi emocional, shija q t jep shkelja n nj tok, e cila ka qen e ndaluar gjat gjith jets pr shkaqe krejt absurde. Gzimi q po takohesha me truallin e ndaluar t dheut am, t coptuar nga nj padrejtsi historike, padurimi derisa t prqafosh njerzit me t cilt ke t prbashkt gjakun, dhe gjuhn por q nuk ke pasur kurr rastin t’jua shtrngosh dorn. Nj far bezdisjeje, pr t takuar oficert dhe npunsit sllav me at gjuhn e tyre krcitse, gjith bashktingllore br, pr etj…”. Thuhej se asnj vizit tjetr nuk do t’i vinte n mbres sa Kosova.

Studiuesi Kujtim Dashi, i vetmi q ka prgatitur monografin e Ndoc Gjetjes, na thot se do t’i botojn n nj libr t plot t gjith krijimtarin, ose do t jet nj kolan, kjo sipas fjalve me botuesin e “Toens”. E n kt rast, pr ironi n mjediset e Ministris s Kulturs dje n orn 11 po ndaheshin mimet pr botuesit, pr m t mirin, duke vlersuar kujdestarin, shtetin, por asnj nderim, nj shenj, a fjal n ceremoni nga bizneset e librit, pr shkrimtarin, pr kt poet t harruar n Lezh. Nga ky paradoks zyrtar, miku i poetit, q qndronte gjith kohs n krye t rreshtit t burrave, Kujtim Dashi, tha se i ka thn bashkshortes s Ndocit, t mos prek asgj nga ’ka ln dorshkrime. “Do m duhet ta kontrolloj flet pr flet”, - thot. Nga fundi i librit, nj shnim “Autografe poetsh, koleg”, emrat e tyre ishin Rudolf Marku, Pre Zogaj, Ismail Kadare, Xhevahir Spahiu, Frederik Rrepshpja, Ramiz Lika etj., kapitulli i fundit mbyllej me fjalin: thelbi i poezis sime sht Lezha. Rrall na vijn dedikime t tilla; qytete dhe njerz. Largohemi nga shtpia, duke e ln bosh, pa njerz, dhe rikthimi n bibliotekn publike t Lezhs, ishte deri n prcjelljen e fundit t poetit, drejt varrezave t qytetit. Mbi varrin e poetit, vajtuan dy gra, pak fjal, dhe duart me dhe nuk shoqroheshin sipas gjams s atyre anve, ku e drejta pr vajtuar e lshuar dhimbjen u takonte burrave. Por na than, se Ndoci mbante nn krye bibln dhe pak njerz pam t bnin kryq mbi arkmortin e tij.