Fundi apo fi llimi i artizanatit?
Usta Çaçi është një mjeshtër i vërtetë i drugdhendjes, që për më shumë se 25 vjet e ushtron këtë profesion të lashtë të vendosur midis artit dhe zanatit. Usta Çaçi, 49 vjeç, emri i vërtetë i të cilit është Anastas Petridhi, zotëron një pun-ishte të vogël të vendosur në katin përdhes të një pallati të ngritur në kufi rin midis dy zonave që përfaqësojnë dy qytetërime të ndryshme tashmë të njohura të Gjirokas-trës. Midis zonës historike muzeore dhe pjesës së re të qytetit me ndërtime të reja dhe arkitekturë të ndryshme nga pjesa e vjetër. Ai punon bashkë me të vëllanë, Plutonin 33 vjeç, por edhe i ndihmuar nga e shoqja Vasilika me djalin e tij 16 vjeç, Jor-gon. Në gjuhën e sotme mund të quhet pa frikë një "biznes familjar", në krye të të cilit qëndron Usta Çaçi me mjeshtërinë e tij. Ai ndërton modelet, realizon format artistike, gdhend pjesët e vështira që kërkojnë më shumë mjeshtëri, ndërsa të tjerët pastrojnë modelet me letër smerili, lyejnë punët e përfunduara kur ato kërkojnë llak, siste-mojnë punët e përfunduara, komunikojnë me klientët. Ustai punon e drejton, të tjerët ndihmojnë dhe në të njëjtën kohë mësojnë edhe zanatin e drugdhendësit. Kur hyn në punishten e Usta Çaçit të duket sikur ke hyrë në një galeri të vërtetë arti. Në të gjitha muret dhe raftet e dhomave të saj gjen me dhjetëra punime artistike të punuara dhe të përfunduara, ose në proces. Kur shikon këtë mjeshtër midis artistit dhe zanatçiut, me punishte vendosur në kufi të dy qytetëri-meve, vetvetiu të lindin mendime për artizanatin, këtë veprimtari tradicionale në zhdukje e sipër. A është Usta Çaçi i fundmi i zanatçinjve drugdhendës gjirokastritë, apo është i pari në ringjalljen e artizanatit gjirokastrit?
Nga zanati te biznesi
Në fakt Anastasi, ky artist i lindur i punimit të drurit, nuk ka mbaruar ndonjë shkollë artistike. Ai ka mbaruar shkollën për gjeologji-miniera në Përrenjas. Nëse e pyet se ku lidhen dy profesionet, gjeo-logu me drugdhendësin, ustai qesh dhe thotë: "Të dy kanë si mjet pune çekiçin, pavarësisht nga mënyra dhe qëllimi për të cilin përdoren". Në vitet e fundit të regjimit komunist, kur pretendimet për "industri të rëndë" nisën të rrudhen e tkurren, në mungesë të një vendi pune në profesionin e gjeologut, Çaçi nisi profesionin e ri të gdhendësit të drurit, në ish-ndërmarrjen artistike. "Pas ndryshimeve politike të viteve 1990, si shumë ndërmarrje të tjera edhe "artistikja" u mbyll" dhe pjesa më e madhe e mjeshtërve emigruan në Greqi dhe nuk u kthyen më në Gjirokastër. Një pjesë tjetër e tyre tjetër ndërroi zanat, nga drugdhendës në marangozë të thjeshtë. Nuk kishte kërke-sa brenda vendit për punime artistike druri se njerëzit ishin ende të varfër, ndërsa në tregun e jashtëm prodhimet nga Shqipëria i kërkonin jashtëzakonisht lirë. "Edhe unë u nisa fi llimisht në Greqi ku punova për afro 11 vjet. Por kur pashë se në Shqipëri kishte nisur të rritej kërkesa për punime artistike druri u riktheva 7 vjet më parë dhe ngrita këtë punishte të vogël. Punojmë familjar-isht dhe jetojmë disi", thotë usta Çaçi.
Rikthimi te zanati është mjaft i vështirë, vazhdon rrëfi min e tij ustai.
- Fillimisht e nisa punën në një kthinë të vogël të marrë me qira. Vendi ku punoja ishte i ngushtë. Me kohë e dalëngadalë krijova klientelën time. Ne zanatçinjtë themi ‘puna e mirë e bën vetë pazarin‘. Tregun dhe kërkesat nuk i njihja, por kur dola me punë në disa panaire të artizanatit u orientova më mirë".
TreguNdërsa dëgjojmë mjeshtrin, që tregon dhe punon mbi një rozetë tavani të zbu-kuruar me motive floreale, hedhim një vështrim të shpejtë mbi "ekspozitën" që na rrethon nga të gjitha anët. Diku disa rozeta, kënde tavani të zbukuruara, korniza fotografi sh, kuti të formave dhe madhësive të ndryshme për mbajtjen e stolive, dhjetëra ikona me motive biblike dhe portrete shen-jtorësh etj. "Cilat janë kërkesat e tregut?" - i them ustait."Nga më të ndryshmet. Ndonjëherë më habisin me fantazinë që kanë klientët. Janë kryesisht njerëz të kamur dhe me kulturë. Sidoqoftë, pjesa më e madhe e kërkesave janë këto pjesë zbukuruese të qendrës dhe anëve të tavaneve, rozeta, korniza trekëndore tavanesh, thjesht zbukurime për shtëpitë e reja që ndërtohen. Ndër më të kërkuarat janë edhe ikonat e ndryshme, është periudhë e ringjalljes shpirtërore dhe njerëzit i duan t‘i kenë në shtëpi këto shenja të Perëndisë. Por kam edhe kërkesa për ikona edhe nga Greqia, natyrisht bëhet fjalë për objekte që vendosen në kisha e manastire", thotë Anastasi.Sipas tij, me rritjen e numrit të turistëve është rritur edhe kërkesa për punime të thjeshta, me motive vendase, por çmimi që vjen nga kjo klientelë është ende i ulët dhe pa interes të madh. Kjo klientelë kërkon që sa më parë në pazarin karakteristik të qytetit në rrugën që të shpie në kala të ngrihet një bllok dyqanesh artizanati, të organizohet nga bashkia një rregullore për pazarin që aty të ketë sa më shumë dyqane të antikuarëve dhe punimeve të artizanatit vendas, kështu të shkëputur dhe të shpërndarë nuk do të mund të ringjallet tregu i zanatçinjve, thotë ai. Ndonëse disa nga punimet artistike të tij janë të ekspozuara në një dyqan të çelur nga fondacioni "Gjirokastra" dhe Konfederata e Artizanatit të vendosur në pazarin karakter-istik të qytetit të gurtë, por, sipas tij, kjo është shumë pak dhe nuk mund të bëhet fjalë për një treg të mirëfi lltë për turistët.Ashtu si shumë artizanë të tjerë të tra-ditës gjirokastrite, ai kërkon një treg më të gjerë dhe më të përqendruar për shitje, jo vetëm të punimeve të drurit, por edhe të zejeve të tjera të përpunimit artistik si të gurit, qeramikës, kashtës, leshit, thuprave të shelgut, xhefkës së misrit, qëndisjes, produkte që janë fryt i përpunimit me dorë, si sixhade, qilima, artikuj, zbukurimi prej hekuri dhe bronzi, të cilat të shiten në tre-gun vendas me etiketën "Made in Albania". Konkurrenca"Këto lloj mallrash duhet të përqen-drohen në ato pika ku lëvizja e turistëve është më e madhe, sepse ato, siç themi ne zanatçinjtë, shesin njëra-tjetrën. Por shteti duhet që të parandalojë vërshimin e të ashtuquajtura ‘prodhime artizanati‘ të ardhura nga Kina me kontejnerë, sepse ato shkatërrojnë zejet tradicionale shqiptare", thotë me shqetësim Anastasi. Ndonëse ai dhe dhjetëra artizanët e tjerë kanë nisur të përpiqen të krijojnë diçka të veçantë për të ringjallur traditën e venitur, shitja në tregun shqiptar të disa modeleve të shpifura kineze jo vetëm që nuk ka asnjë lidhje me traditën, historinë dhe kulturën shqiptare, por ato ulin vlerat kulturore të shqiptarëve në sytë e turistëve dhe viz-itorëve të huaj të interesuar për prodhimet artizanale shqiptare. Të ndodhur për disa orë në shoqërinë e një njeriu, që me punën e talentin e tij në gdhendjen artistike të drurit, pas kësaj his-torie të shkurtër dhe jetësore të një artisti të vërtetë duke dalë nga punishtja Usta Çaçit, aty në kufi rin mes Gjirokastrës së vjetër dhe asaj të re, ende na shqetëson mëdyshja e fi l-limit "a është Usta Çaçi i fundmi i zanatçin-jve drugdhendës gjirokastritë, apo është i pari në një proces ringjalljeje të artizanatit gjirokastrit?"
Nga zanati te biznesi
Në fakt Anastasi, ky artist i lindur i punimit të drurit, nuk ka mbaruar ndonjë shkollë artistike. Ai ka mbaruar shkollën për gjeologji-miniera në Përrenjas. Nëse e pyet se ku lidhen dy profesionet, gjeo-logu me drugdhendësin, ustai qesh dhe thotë: "Të dy kanë si mjet pune çekiçin, pavarësisht nga mënyra dhe qëllimi për të cilin përdoren". Në vitet e fundit të regjimit komunist, kur pretendimet për "industri të rëndë" nisën të rrudhen e tkurren, në mungesë të një vendi pune në profesionin e gjeologut, Çaçi nisi profesionin e ri të gdhendësit të drurit, në ish-ndërmarrjen artistike. "Pas ndryshimeve politike të viteve 1990, si shumë ndërmarrje të tjera edhe "artistikja" u mbyll" dhe pjesa më e madhe e mjeshtërve emigruan në Greqi dhe nuk u kthyen më në Gjirokastër. Një pjesë tjetër e tyre tjetër ndërroi zanat, nga drugdhendës në marangozë të thjeshtë. Nuk kishte kërke-sa brenda vendit për punime artistike druri se njerëzit ishin ende të varfër, ndërsa në tregun e jashtëm prodhimet nga Shqipëria i kërkonin jashtëzakonisht lirë. "Edhe unë u nisa fi llimisht në Greqi ku punova për afro 11 vjet. Por kur pashë se në Shqipëri kishte nisur të rritej kërkesa për punime artistike druri u riktheva 7 vjet më parë dhe ngrita këtë punishte të vogël. Punojmë familjar-isht dhe jetojmë disi", thotë usta Çaçi.
Rikthimi te zanati është mjaft i vështirë, vazhdon rrëfi min e tij ustai.
- Fillimisht e nisa punën në një kthinë të vogël të marrë me qira. Vendi ku punoja ishte i ngushtë. Me kohë e dalëngadalë krijova klientelën time. Ne zanatçinjtë themi ‘puna e mirë e bën vetë pazarin‘. Tregun dhe kërkesat nuk i njihja, por kur dola me punë në disa panaire të artizanatit u orientova më mirë".
TreguNdërsa dëgjojmë mjeshtrin, që tregon dhe punon mbi një rozetë tavani të zbu-kuruar me motive floreale, hedhim një vështrim të shpejtë mbi "ekspozitën" që na rrethon nga të gjitha anët. Diku disa rozeta, kënde tavani të zbukuruara, korniza fotografi sh, kuti të formave dhe madhësive të ndryshme për mbajtjen e stolive, dhjetëra ikona me motive biblike dhe portrete shen-jtorësh etj. "Cilat janë kërkesat e tregut?" - i them ustait."Nga më të ndryshmet. Ndonjëherë më habisin me fantazinë që kanë klientët. Janë kryesisht njerëz të kamur dhe me kulturë. Sidoqoftë, pjesa më e madhe e kërkesave janë këto pjesë zbukuruese të qendrës dhe anëve të tavaneve, rozeta, korniza trekëndore tavanesh, thjesht zbukurime për shtëpitë e reja që ndërtohen. Ndër më të kërkuarat janë edhe ikonat e ndryshme, është periudhë e ringjalljes shpirtërore dhe njerëzit i duan t‘i kenë në shtëpi këto shenja të Perëndisë. Por kam edhe kërkesa për ikona edhe nga Greqia, natyrisht bëhet fjalë për objekte që vendosen në kisha e manastire", thotë Anastasi.Sipas tij, me rritjen e numrit të turistëve është rritur edhe kërkesa për punime të thjeshta, me motive vendase, por çmimi që vjen nga kjo klientelë është ende i ulët dhe pa interes të madh. Kjo klientelë kërkon që sa më parë në pazarin karakteristik të qytetit në rrugën që të shpie në kala të ngrihet një bllok dyqanesh artizanati, të organizohet nga bashkia një rregullore për pazarin që aty të ketë sa më shumë dyqane të antikuarëve dhe punimeve të artizanatit vendas, kështu të shkëputur dhe të shpërndarë nuk do të mund të ringjallet tregu i zanatçinjve, thotë ai. Ndonëse disa nga punimet artistike të tij janë të ekspozuara në një dyqan të çelur nga fondacioni "Gjirokastra" dhe Konfederata e Artizanatit të vendosur në pazarin karakter-istik të qytetit të gurtë, por, sipas tij, kjo është shumë pak dhe nuk mund të bëhet fjalë për një treg të mirëfi lltë për turistët.Ashtu si shumë artizanë të tjerë të tra-ditës gjirokastrite, ai kërkon një treg më të gjerë dhe më të përqendruar për shitje, jo vetëm të punimeve të drurit, por edhe të zejeve të tjera të përpunimit artistik si të gurit, qeramikës, kashtës, leshit, thuprave të shelgut, xhefkës së misrit, qëndisjes, produkte që janë fryt i përpunimit me dorë, si sixhade, qilima, artikuj, zbukurimi prej hekuri dhe bronzi, të cilat të shiten në tre-gun vendas me etiketën "Made in Albania". Konkurrenca"Këto lloj mallrash duhet të përqen-drohen në ato pika ku lëvizja e turistëve është më e madhe, sepse ato, siç themi ne zanatçinjtë, shesin njëra-tjetrën. Por shteti duhet që të parandalojë vërshimin e të ashtuquajtura ‘prodhime artizanati‘ të ardhura nga Kina me kontejnerë, sepse ato shkatërrojnë zejet tradicionale shqiptare", thotë me shqetësim Anastasi. Ndonëse ai dhe dhjetëra artizanët e tjerë kanë nisur të përpiqen të krijojnë diçka të veçantë për të ringjallur traditën e venitur, shitja në tregun shqiptar të disa modeleve të shpifura kineze jo vetëm që nuk ka asnjë lidhje me traditën, historinë dhe kulturën shqiptare, por ato ulin vlerat kulturore të shqiptarëve në sytë e turistëve dhe viz-itorëve të huaj të interesuar për prodhimet artizanale shqiptare. Të ndodhur për disa orë në shoqërinë e një njeriu, që me punën e talentin e tij në gdhendjen artistike të drurit, pas kësaj his-torie të shkurtër dhe jetësore të një artisti të vërtetë duke dalë nga punishtja Usta Çaçit, aty në kufi rin mes Gjirokastrës së vjetër dhe asaj të re, ende na shqetëson mëdyshja e fi l-limit "a është Usta Çaçi i fundmi i zanatçin-jve drugdhendës gjirokastritë, apo është i pari në një proces ringjalljeje të artizanatit gjirokastrit?"