Hegjemoni e ujit

Nju Delhi - Diskutimi Ndërkombëtar në lidhje me ngritjen e Kinës është përqendruar në rritjen e muskujve të saj tregtar, në rritjen e ambicieve të saj detare, dhe duke zgjeruar kapacitetin për të projektuar fuqinë ushtarake. Një çështje kritike, megjithatë, zakonisht i shpëton vëmendjes: rritja e Kinës si një hidro-hegjemon pa paralele moderne historike. Asnjë vend tjetër nuk ka arritur kurrë të marrë një epërsi të tillë të padiskutueshme bregore në një kontinent, duke kontrolluar ujërat e lumenjve të shumtë ndërkombëtar dhe duke manipuluar fluksin e tyre ndërkufitar. Kina, ndërtuesja më e madhe e digës në botë - pak më shumë se gjysma e rreth 50.000 digave të mëdha të planetit – shumë shpejt po akumulon leva kundër fqinjëve të saj, duke ndërmarrë projekte masive hidro-inxhinierike për lumenjtë transnacionale. Harta ujore e Azisë ka ndryshuar rrënjësisht pas fitores së komunistëve më 1949 në Kinë. Shumica e lumenjve më të rëndësishëm ndërkombëtar të Azisë e kanë origjinën në territoret që ishin aneksuar me forcë në Republikën Popullore të Kinës. Rrafshnalta tibetane, për shembull, është depoja më e madhe në botë e ujërave të ëmbla dhe burimi më i madh i lumenjve të Azisë, duke përfshirë edhe ato që janë vendas në territorin e Kinës dhe Azisë Jugore e Juglindore. Territore të tjera si ato kineze përmbajnë ujëra lumenjsh si Irtysh, Illy dhe Amur, të cilat rrjedhin nga Rusia në Azinë Qendrore. Kjo e bën Kinën burimin ndërkufitare për numrin më të madh të vendeve në botë të ujërrjedhave. Megjithatë, Kina hedh poshtë nocionin e ndarjes së ujit apo të institucionalizimit dhe bashkëpunimit me vendet poshtë lumit. Ndërsa fqinjët në Azinë Jugore Juglindore kanë negociuar midis tyre dhe kanë krijuar lidhje dhe marrëveshje uji, Kina nuk kishte një marrëveshje për ujin me ndonjë vend fqinj. Në të vërtetë, duke e pasur tortën e saj dhe duke e ngrënë atë, Kina është një partner dialogu, por jo një anëtare e Komisionit të lumit “Mekong”, duke nënvizuar qëllimin e saj për të mos u përmbajtur rregullave të pellgut të Mekong-ut ose marrjes së çdo detyrimi ligjor. Më keq akoma, duke promovuar shumanshmërinë në skenën botërore, Kina i ka dhënë krah të ftohtë bashkëpunimit shumëpalësh midis lum-pellgut të shteteve. Vendet e ulëta të Mekong-ut, për shembull, e shikojnë strategjinë e Kinës si një përpjekje "përça dhe sundo". Edhe pse Kina publikisht favorizon nismat dypalëshe mbi institucionet shumëpalëshe në trajtimin e çështjeve të ujit, ajo nuk ka treguar ndonjë entuziazëm të vërtetë për veprim kuptimplotë dypalësh. Si rezultat, uji është bërë gjithnjë një ndarje e re politike në marrëdhëniet e vendit me fqinjët si India, Rusia, Kazakistani dhe Nepali. Kina shmang vëmendjen nga refuzimi i saj për të ndarë ujin, apo për të hyrë në bashkëpunim të institucionalizuar për të menaxhuar lumenjtë e përbashkët të qëndrueshëm, duke lënë pas dore marrëveshjet që ka nënshkruar për ndarjen statistikore që rrjedhin me fqinjët përreth. Këto nuk janë marrëveshje për të bashkëpunuar në burimet e përbashkëta, por marrëveshje komerciale për të shitur të dhënat hidrologjike që vendet e tjera në rrjedhën e sipërme të sigurojnë falas për shtetet që ndodhen poshtë lumit. Në fakt, duke e zhvendosur ndërtimin e digës nga lumenjtë e brendshëm tek lumenjtë ndërkombëtarë, Kina është mbyllur tashmë në mosmarrëveshjen  e ujit me pothuajse të gjithë shtetet fqinje. Këto mosmarrëveshje po detyrohen të përkeqësohen, duke i dhënë Kinës një fokus të ri në ndërtimin e mega-digave, simbolizimi më i mirë në shtimin e saj të fundit në Mekong - 4200-megavat Dam Xiaowan, e cila e bën të duket e vogël Kulla Eifel në Paris në lartësi - dhe një digë 38.000 megavat e planifikuar në Brahmaputra në Metog, në afërsi të kufirit të diskutueshëm me Indinë. Dam Metog do të jetë dy herë më të madhe, rreth 18.300 megavat në Tre Gorges Dam, aktualisht më i madhi në botë, ndërtimi i të cilit ka asgjësuar të paktën 1.7 milion kineze. Përveç kësaj, Kina ka identifikuar një faqe tjetër mega-digë në Brahmaputra në Daduqia, e cila, si Metog, është për të shfrytëzuar forcën e një rënie gati 3000 metra në lartësinë e lumit duke marrë një kthesë të fortë nga Himalaya rreth Indisë, duke formuar kanionin më të thepisur dhe më të gjatë në botë. Kanioni Brahmaputra - dy herë më i thellë se Grand Canyon në Shtetet e Bashkuara - ka rezervat më të mëdha të pashfrytëzuara të ujit të Azisë. Vendet që mbartin një barrë të tillë diversioni masiv të ujërave janë ato të vendosura në largësinë në rrymën e lumenjve si Brahmaputra dhe Mekong - Bangladesh, të cilat do të kenë kërcënime të shumta të mjedisit në të ardhmen, dhe Vietnami, një tas-oriz-i i Azisë. Ndarjet buxhetore të ujit të Kinës nga lumi Illy kërcënojnë ta kthejnë liqenin Balkhash të Kazakistanit në një tjetër Det Aral, i cili është zvogëluar në më pak se gjysma e madhësisë së tij origjinale. Përveç kësaj, Kina ka planifikuar "Rrugën e Madhe Perëndimore”, këmba e tretë e propozuar e projektit të Madh Jug-Veri të Devijimit të Ujit – programi i transferimit më ambicioz, përgjatë lumit dhe pellgut i konceptuar ndonjëherë - të cilëve dy këmbët e para, duke përfshirë lumenjtë e brendshëm në zemër të Kinës etnike “Han”, janë planifikuar të përfundojnë brenda tre vjetëve. Rruga e Madhe Perëndimore, e përqendruar në “rrafshnaltën tibetane”, është projektuar për të devijuar ujërat, duke përfshirë edhe lumenjtë ndërkombëtare, si lumi i Verdhë, lumi kryesor i ujit të Kinës veriore, e cila gjithashtu ka origjinën në Tibet. Me industrinë e saj tashmë dominuese në tregun global të pajisjeve të hidrocentraleve, Kina ka dalë edhe si ndërtuesja më e madhe e digës jashtë shtetit. Nga Pakistani - duke mbajtur trazimet e Burmas dhe shtetet Shan, Kina ka zgjeruar ndërtimin e digës së saj në zona të diskutueshme ose të rebelimit të shkatërruar, pavarësisht përplasjeve lokale. Për shembull, njësitë e Ushtrisë Çlirimtare të Popullit janë të angazhuara në projekte të tjera strategjike të digave në rajon. Dhe ndërtimi i digës së Kinës brenda Burmës (Birmanisë) gjeneron energji për eksport në provincat kineze që kanë kontribuar kundër luftës së përgjakshme kohët e fundit, duke i dhënë fund një armëpushimi 17-vjeçar mes Ushtrisë së pavarur Kachin dhe qeverisë. Ashtu si me mosmarrëveshjet territoriale dhe detare me Indinë, Vietnamin, Japoninë dhe të tjerët, Kina është duke kërkuar prishjen e “status-quo”-së ndërkombëtare të rrjedhjes së lumenjve. E bindur se atë ndalimi i ndarjes së mëtejshme të njëanshme të ujërave të përbashkëta është bërë në këtë mënyrë një rëndësi për paqen dhe stabilitetin e Azisë. Përndryshe, Kina ka gjasa që të shfaqet si një mjeshtre në çezmat e ujit të Azisë, duke fituar ndaj levave mbi sjelljen fqinjët të saj".

Brahma Chellaney është Profesor i Studimeve Strategjike në “Qendrën për Hulumtime të Politikave” dhe autor i “Uji: Fushë-beteja e re e Azisë”