Intervista/ Poeti dhe eseisti Dimitris Dimitriadis: “Ne grekët jetojmë nën hijen e një ylli të shuar”

Sipas njërit prej autorëve teatralë më të njohur në Greqi, Dimitris Dimitriadis, kriza e vendit nuk është vetëm për shkak të ekonomisë, por të agonisë së një sistemi të vjetër shumë shekullor. Në një intervistë për prestigjiozen “Le Monde” ai u përgjigjet disa pyetjeve mjaft domethënëse

Në vitin 1978 ai shkroi lirikën “Vdes si vendi”, në të cilën ju flisni për vdekjen e një kombi që humbet si emrin ashtu dhe historinë e saj.  Si ndiheni në përballë asaj që po ndodh në Greqi?
-DD: Përshtypja është padyshim mjaft e çuditshme. E kam shkruar këtë tekst 35 vjet më parë. Vendi sapo kish dalë nga diktatura e kolonelëve dhe ishte një periudhë plot me shpresa, me premtime e pasuri. Unë gjendesha në një situatë personale të vetmisë absolute, që më bëri mua të shkruaj këtë tekst, që ka marrë formën e një shëmbëlltyre: flas për një qytet që vdes sepse nuk pranon fundin e vet dhe nuk pranon një tjetër. Një vend që ndjehet i rrethuar nga një mijë vjet, që nuk e pranon atë që e quan armik, e cila nuk e sheh se “armiku” është perspektiva e tij për të ardhmen. Sot  ajo që e karakterizon Greqinë është një lloj stanjacioni, një pasivitet i mendjes. Ajo mbetet e bllokuar në shprehitë psikologjike dhe sociale, që qëndron në një traditë të vdekur dhe nuk mendon të ripërtërihet. Ky është një problem shumë serioz. Një vend me një histori si Greqia është mbërthyer në mekanizmin e historisë. Për këtë arsye ne kemi ardhur në këtë situatë. Çdo gjë që përmendet, kjo trashëgimi e madhe greke me të cilat ne mburremi është një model i mbyllur parafabrikat, plot stereotipe. Nuk ka sigurisht asgjë të re, ka shumë kohë që ne në Greqi jetojmë nën dritën e një ylli të shuar. Çfarë ndjeva 35 vjet më parë është bërë tashmë edhe më akute. “Kriza” nuk do të zgjidhet pa ndonjë njohuri të vërtetë historike, e cila do të kalojë nëpërmjet njohjes se diçkaje që ka vdekur. Vetëm kështu mund të ketë një lindje të re. Ashtu si në vargun e poetit T.S. Eliot: “Në fund tim është fillimi im”, ne duhet të kemi ende guximin ta emërojmë fundin.
Pra, kriza përpara se të jetë ekonomike ose politike është historike?
-Po, edhe pse unë nuk i mohoj dimensionet ekonomike dhe politike. Ne duhet të vazhdojmë të këmbëngulin se sistemi politik në të cilin jetojmë në Greqi, që ka rrënjë në pushtimin otoman (pra disa shekuj më parë), është plotësisht klientelist. Pronarët e mëdhenj të tokave janë zëvendësuar nga partitë politike, por marrëdhëniet me popullsinë ka mbetur të njëjtë. Shteti i takon partisë dhe partia shfrytëzon burimet e shtetit për të ruajtur sistemin e saj  klientelist.
Ju thoni “se” partia, por që nga fundi i diktaturës në Greqi në vitin 1974 ka pasur disa alternime politikash...
-Sigurisht, pas rënies së kolonelëve dukej se Demokracia e Re e Konstantin Karamanlis, por që nga vitet shtatëdhjetë, ajo që ka mbretëruar në Greqi ka qenë e ashtuquajtura partia socialiste e Andreas Papandreut, PASOK. Këto dy parti të mëdha, një e djathtë dhe një e majtë, kanë punuar në të njëjtën mënyrë, edhe pse ne duhet të pranojmë se sistemi i klientelist i PASOK e ka shtyrë në ekstrem këtë logjikë. Partia Socialiste ka bërë një zhvatje reale të burimeve shtetërore. Në fakt paratë e shtetit janë bërë thesar i partisë, duke lejuar krijimin e shumë vendeve pune fiktive. Dhe e gjithë kjo vazhdon edhe sot, dhe pjesërisht shpjegon pse jemi në një katastrofë të tillë ekonomike: Sistemi është në këmbët e saj të fundit, sepse nuk ka më shumë burime dhe është aq i kalbur sa të jetë i bllokuar plotësisht. Është kjo situatë që më bën të mendoj se vendi është i vdekur dhe se ne duhet të pranojmë këtë situatë. Për të rifilluar çdo gjë nga e para duhet të fillojnë të largojmë të kalburën. Kjo është një vetëdije historike.
Ju apeloni për një reagim të thellë moral. Por a mendoni se mund të dëgjoheni në një situatë ku njerëzit po vuajnë shumë, si fizikisht ashtu dhe psikologjikisht? Mundohuni të mbani një nivel minimal të jetës nuk do të përfundojë duke marrë përparësi mbi të gjitha konsideratat e tjera?
-Është e vërtetë se jeta e përditshme në Greqi është bërë pothuajse e padurueshme. Por nganjëherë edhe unë, që jetoj këtë të përditshme dhe vuaj si gjithë të tjerët, them se evropianët kanë të drejtë që të duan të godasin vendin tonë. Mendoj se ata nuk duhet të ketë mëshirë për ne, sepse ne duhet të pranojmë se populli grek është fajtor: ka jetuar në një lehtësi dhe në një cektësi që çoi atë që të pranojë çdo marrëveshje të imagjinueshme. Shpesh kam përshtypjen se një formë e vrazhdësisë dhe e vulgaritetit ka pushtuar vendin tonë. Sot për shembull, ne mund të vëzhgojnë një formë të tmerrshme të qeshurash. Një qeshje që, siç janë fjalët Murgut në romanin Emri i Trëndafilit të Umberto Eco, deformon fytyrën e njeriut dhe e bën atë të shëmtuar. Jo se do të doja të shihja njerëzit të qanin, por kjo formë e së qeshurës tregon një formë pandjeshmërie të padurueshme. Nëse ndonjëherë i them vetes se do të doja që Evropa të godiste Greqinë, është për shkak se në këtë vend, ne jemi duke u mbytur. Ajo çfarë shikohet më mirë nga brenda është një popull që vërtet vuan, që vuan pasojat e këtij korrupsioni të përhapur. Por një popull që nuk është vetëm një viktimë: Politikanët tanë janë imazhi i popullit tonë. Ky mentalitet për ardhur keq ndikon në të gjithë popullsinë greke, por mund të bëhen një sërë paralelesh, për shembull, me Italinë, Poloninë dhe kështu me radhë.
Si mund të sjellë këtë ndryshim të thellë?
-Tani për tani kjo është diçka utopike. Nën kushtet në të cilat jetojmë për të folur për një qytetërimi të ri duket një ëndërr që i takon më shumë  artit sesa realitetin. Kjo është kontributi i madh i artit dhe i letërsisë, shpikja. Të gjitha shpikjet e mëdha, duke filluar me demokracinë dhe tragjedinë, ka ardhur nga një realitet i caktuar historik, si ka treguar shumë mirë Cornelius Castoriadis. Për këtë arsye ne duhet të pyesim veten nëse demokracia u shpik në kohët e lashta ende mund të funksionojë. Ndoshta është koha për të shpikur një mënyrë të re të qeverisjes. Mendoj se poema e Günter Grass mbi Greqinë me titull: Turpi i Evropës, botuar me 25 maj në gazetën Süddeutsche Zeitung, e cila fillon: "Ju ecin larg nga vendi që ka qenë djepi yt".  Unë mendoj se nuk është një poemë e bukur, është sipërfaqësore, sepse ajo flet për Greqinë si një "djep" i qytetërimit tonë. Në të vërtetë, ne duhet të kuptojmë se ky djep është bërë varri ynë. Por një varr mund të kthehet të bëhet një djep. Deri tani, njerëzimi ka qenë gjithmonë në gjendje për të ripërtërirë fuqinë dhe modelet e saj të qytetërimit nëpër fatkeqësitë dhe katastrofat. Dhe nuk ka asnjë arsye për të menduar se nuk mund të vazhdohet në këtë mënyrë.