Jeta lakuriq impotenca e nje proze
Per librin me tregime Jeta lakuriq te Jusuf Buxhovit. Per lexuesin e sotem e kam fjalen per ate qe e ka perjetuar ate kohen tjeter eshte e qarte pakenaqesia e narratorit lexo autorit me kohen ne te cilen jeton me proceset qe e karakterizojne kete kohe si dhe nostalgjia qe ka per te kaluaren. Koha kalimtare ne te cilen jane permbysur raportet shoqerore
Jusuf Buxhovi ne letrat shqipe njihet si prozator dramaturg por edhe si publicist dhe historian. Tregimet e librit Jeta lakuriq te Jusuf Buxhovit jane te rrefyera ne veten e trete nga narratori i gjithedijshem. Libri permban 17 tregime. Temat kryesisht jane ato te pasluftes. Ne tregimin e pare Rilindja personazhe jane dy ish-gazetare te Rilindjes te cilet me nostalgji meditojne per te shkuaren e tyre dhe mbylljen e pallatit te shtypit dhe qe ne fund perfundojne tragjikisht ne te dytin Tirana per nje kosovar qe e ka njohur Tiranen qe ne kohen e pushtetit komunist dhe i cili me cdo kusht do ta ruaje idealin e bashkimit kombetar pa marre parasysh thyerjet qe kane ndodhur qe nga ajo kohe ne te tretin Shlyerja e kujteses per nje aksident komunikacioni viktime e te cilit eshte nje femer e perdhunuar nga forcat serbe gjate luftes ne te katertin Jeta lakuriq per njeriun qe per njezet vjet jeton lakuriq etj.
Personazhet e pjeses me te madhe te tregimeve te ketij libri jane njerez te pakenaqur me kohen ne te cilen jetojne te pakenaqur me realitetin qe zhvillohet para syve te tyre por edhe njerez qe e pesojne nga nje realitet i tille. Por jo nje here ne mes rreshtash qet koke pakenaqesia e autorit e cila shperfaqet permes gojes se narratorit. Pra prapa narratorit qendron autori i cili pa nderprere nga tregimi ne tregim ia dikton atij kursin ideor qendrimin ndaj ngjarjeve dhe perjetimeve te personazheve.
Per lexuesin e sotem e kam fjalen per ate qe e ka perjetuar ate kohen tjeter eshte e qarte pakenaqesia e narratorit lexo autorit me kohen ne te cilen jeton me proceset qe e karakterizojne kete kohe si dhe nostalgjia qe ka per te kaluaren. Koha kalimtare ne te cilen jane permbysur raportet shoqerore kur me nuk e ka monopolin qe e kishte ne shoqerine moniste e irriton ate. Ate e irriton edhe fakti se ne skenen shoqerore kane dale njerez te rinj ndersa elita sic e quan veten dhe kasten e tij eshte menjanuar ca.
Kjo proze autorit te saj i sherben si kompensim i pozites se humbur por edhe si perpjekje qe ne emer te elitizmit te kthehet aty ku ishte ne pushtetin monist. Por se a eshte elite me se miri do te shihej nga proza qe krijon nje proze nen cfaredo niveli. Sidomos ne aspektin gjuhesor libri me tregime Jeta lakuriq eshte nen cdo nivel. Te merzitshem e ben kete liber sidomos perseritjet e panevojshme te fjaleve te sintagmave e shprehjeve te ndryshme te shoqeruara me fjali te gjata e te pakonsoliduara fare perdorimi i gabuar i fjaleve stili i njetrajtshem shprehje spekulative qe etj.
Megjithese me krijimtari letrare eshte i pranishem qe disa dekada dhe vepra e tij eshte mjaft vellimore Jusuf Buxhovi kurre nuk u ngrit ne poziten e krijuesit qe krijon i pavarur. Pothuaj shumica e veprave te tij jane te ndikuara nga Kadareja por ndersa Kadareja arrin te shkruaje vepra me vlere qe i qendrojne kohes Buxhovi ndjek kahun tjeter duke shkruar perhere vepra ne renie me te dobeta se ato te fillimit dhe duke u shnderruar keshtu ne nje karikature te Kadarese. Jo vetem shiu i imte qe perseritet nga libri ne liber te tij por edhe perpjekja per te mbajtur qendrim politik ndaj ngjarjeve te kohes jane vetem dy nga shenjat me te qarta se ky krijues tanime me nje veper vellimore por qe vazhdon te shenoje renie te vazhdueshme dhe pa ndonje ndikim ne letersine bashkekohore shqipe asnje hap nuk e ben pa Kadarene per te cilin narratori shprehet
Me mbylljen e saj te Rilindjes - ver. ime S. B. qe e shihnin si nje vrasje me paralajmerim qe i ishte bere jo vetem nga moria e mediokerve qe per arsye te njohura ajo i kishte mbajtur dhe ata prisnin tu vinte casti te hakmerreshin - pse perhere ishin ndjere inferiore ndaj elites se saj profesionale e cila me te drejte kishte gezuar tretmanin e elites shoqerore qe ne castet vendimtare do tu prije proceseve te ndryshimeve historike neper te cilat ishte kaluar kursivi im - S. B. - por edhe pse ne kohet kalimtare qe do te vine me pas ngjashem do te shihet me smire edhe nga qe do te kishin deshiruar qe ate kalimtaren ta mbanin sa me gjate mundesisht perhershem. Vetem ashtu ata rrinin ne syprine prej nga perfitonin dhe ishte e natyrshme qe nje gazete e vlefshme me autoritet dhe tradite do tu pengonte te krijonin ato opinionet e rreme sic kishin krijuar pa ngurruar edhe te veteshpalleshin ata qe nuk ishin te vetedekoroheshin dhe brockulla te ngjashme qe zoteronin skenen politike8.
Ne kete liber me tregime te terheqin vemendjen disa shprehje te cilat autori i perdor pothuaj ne cdo faqe here-here edhe disa here ne te njejten faqe. Nese ne epiken popullore ne fillim te kenges ne vende te caktuara dhe ne fund kengetari popullor perdor formulime shtampa qe perseriten apo ne perralla hyrjet jane pothuaj te njejta si na ishte cna ishte etj. Jusuf Buxhovi keto shprehje frazeologjizma etj. i perdor vend e pavend deri ne monotoni.
Dy shprehje jane me te zakonshmet ne tregimet qe po i shqyrtojme ... e te ngjashme/ dhe te ngjashme/ dhe ngjashem dhe ... e te tjerat.
Shprehjen e pare e hasim qe ne faqen e pare te librit ne tregimin Rilindja
...per te dale pastaj te ndonje ndeshje futbolli qe jepej ne televizor te shumten nga ato te liges gjermane dhe te ngjashme... f. 7
...te vetedekoroheshin dhe brockulla te ngjashme... 8
...kur nuk kishte pasur ndonje makine tjeter ti vinte nga ana tjeter apo te ngjashme... 10
...komploteve te armiqve te jashtem dhe atyre te brendshem qe ishin te shumte dhe fjale te ngjashme... f. 13
...pikerisht te asaj qe kishte paraqitur dhune ne emer te mashtrimeve te se perkohshmes dhe te ngjashme f. 16
...kur refreneve te betimit per dashurine e perjetshme dhe te ngjashme... 18
...kah nje perhumbje e perhershme dhe fjale te ngjashme... 22
...por qe cuditerisht pastaj asaj perpjekje i ishte kundervene nje si zbrazje e pandalshme ne koke si derdhje apo e ngjashme... 24
...por tashme po i behej po ia thoshin edhe shume te tjera qe e shoqeronin dhe ngjashem qaheshin... 25
...ku sekush ne ate detin e thelle nuk paraqet me shume se nje pike te vogel uji dhe te ngjashme... 42
...sic ishte ndonje pije qe ata shperndanin per ti qejflisur myshterinjte dhe ngjashem... 45
...me perden e te cilit fshiheshin edhe gjerat me te pamoralshme dhe te ngjashme me te cilat jetohej aty 46
...qe edhe pse ishte marre prej priftit i kishte munguar pergjigjja dhe te ngjashme te cilat shpesh i nenshtroheshin atij shkembimi... 50
...por edhe ishte kremtuar si nje fitore e besimit ndaj djallit te futur ne mendjen e nje mekatari te shkrete dhe ngjashme 50
...qe per te ata do te shperblehen me perjetesine dhe ngjashem per te vazhduar... 51
...per ate qe nuk i besohej se prej se ishte liruar pra qe mund ti kthehej apo ngjashem... 54
...vecmas te atyre qe lidheshin me qenien njeri dhe ballafaqimin me boten ne shqetesim e siper dhe me shume shperputhje... dhe ngjashem 55
Ne saje te atyre qe ajo thoshte pas asaj qe nga jashte quhej lsquoclirim ndersa ajo e theksonte lsquosi rikthim dhe ngjashem... 56
Ne faqen 57 kater here perdoret shprehja ngjashem apo te ngjashme
Po aty B. B. do te sqaroje se dukej si ai qe ishte te kumtonte dicka qe mbase edhe atij ngjashem i ishte kumtuar nga dikush dhe dikur prej dikujt 58
se nuk ishte mbyllur dhunshem e as ndryshe58
...qe mund te lidhen me vendosjen e njefare jete te dyfishte apo te ngjashme... 60
...sa ajo te quhet provokuese dhe ngjashem... 63
...qe lidheshin me ate qe quhej fjale e shenjte e fundit dhe ngjashem... 63
...vecmas kur duhej ti jepej perparesia e natyrshme gjate bisedave gjate takimeve darkave e drekave apo ngjashem... 68
...ku megjithate e jashtmja i ngjasonte nje fikjeje te pandalshem nje mundimi te perhershem dhe ngjashem shfaqej si dicka... 74
...ku megjithate e jetshmja i ngjasonte nje fikjeje te pandalshme nje mundimi te perhershem dhe ngjashem shfaqej si dicka qe me shume kishte per qellim te deshmonte fuqine e te pamundshmes... f. 74
...se kur nuk shpresohej gje dhe ngjashem a ia vlente... 74
...qe te mos fliste me kend dhe veprime te tjera te ngjashme... 76
Kur po merrej me permasat e ketyre dilemave me vend hetoi se nga gjeresia e tyre do te mund te ngaterrohej po qe se do ti mungonte mbikeqyrje e duhur pra ajo qe mund te merret si rrahje e telit aty ku duhet dhe si duhet... perfundon fjalia 83
Ne faqe 100 3 here perseritet fjala ngjashem
...sa nga anash te ngrihej ne nje manifest shpirteror te lirise dhe te pavaresise dhe te ngjashme... 101
...te cilat quhen lsquotrajtime te guximshme intelektuale dhe ngjashem... 104
...me te cilat pastaj ishin lidhur edhe ato ndryshimet e njohura shoqerore dhe te ngjashme... 104...qe te gjithe ata qe i ishin bashkuar asaj levizjeje dhe atij ndryshimi qe kishte perfshire thuajse te gjithe dhe gjithcka dhe ngjashem... 106
...se ashtu mund ta fitonin epitetin e te marreve qe kundershtojne nje burim te pazevendesueshem jete dhe te ngjashme... 107
...diku-diku kishin nisur te shpjegoheshin edhe si te menduar ideologjik per barazine shoqerore dhe te ngjashme te cilave u duhej mbulesa... 108
...por nje si harmoni te perhershme midis njeriut dhe natyres dhe te ngjashme... 109
...do tia dilnin qe ti perjashtonin por edhe ti rrenonin fare ato te ngjashmet... 110
...qe do te krijonin crregullime vershime dhe te ngjashme 110
...do te mund te shteronte fare me cka ata do te mbeteshin ne nje shkretetire dhe te ngjashme... 110
...do te mbetej si nje sprove se jo cdo gje aty kishte qene thashetheme dhe te ngjashme... 111
...dhe te crrenjosej etja aty ku ajo mbizoteronte dhe shkaktonte shuarje te jetes dhe te ngjashme... 112
...qe benin pjese ne perpjekjet e pareshtura per vendosjen e baraspeshes ekologjike dhe te ngjashme... 112
...ngaqe mund ti ishte dobesuar zeri shikimi dhe mund ti kishte humbur durimi dhe te ngjashme... 116
Duke se keto hamendje dhe te ngjashme t do te kthehen ne thashetheme te hapura... 116
...ti jepte edhe konotacionet e domosdose se daljes ne skene te njefare elitizmi kombetar ne perputhje me ndryshimet e vonshme shoqerore dhe politike dhe te ngjashme 118
...me ato qe mbaheshin te mbyllur me ato qe thuhej se vinin lsquosi te shkruar nga zoti dhe te ngjashme... 121
...keqperdorimet e ndryshme deri te ato seksuale dhe te ngjashme... 123
...prej nga thoshte se fillon koha historike e njerezimit me ate zanafillen e qyteterimit dhe te ngjashme 126
...apo ngjarjeve qe mund te quhen antihistorike kunderrevolucionet grusht-shtetet e pergjakshme pucet ushtarake dhe intrigat e ndryshme per pushtet dhe te ngjashmeve... 128
...pa ngurruar qe vendin e saj ta plotesonin me aso qe veteshpalleshin vlera dhe te ngjashme... 131
...sikur te ishte fjala per ndonje beteje ushtarake ku e pushtuara duhet te kthehet ne placke te perhershme dhe te ngjashme... 133
Mase kjo ka te beje me ate mesimin se nganjehere edhe heshtja flet vete se ajo shfaq mospranim dhe te ngjashme qe mund te lidhet edhe me ate qe thuhet se kush nuk eshte me dicka eshte kunder saj dhe te ngjashme... 137
Thuhet se e reja nuk vjen ndryshe dhe te ngjashme... 138
Fjali me te tjera
...perfytyrimin madheshtor te te cilit nuk ia kishte zvetenuar as ndarja e gjate dhe te tjerat e asaj shkeputjeje... 14
Nuk ia kishin zvetenuar as te tjerat qe me vone kishin qene pjese e lojerave te asaj skene te madhe .... 14
...me ate qe dikur dhe aty ishte shfaqur si themel i antikes dhe madheshtise se saj bota do te kthehej ne nje panair plackash dhe leckash te tjera... 16
Madje i ishin pare ngjashmerite dhe te tjerat me te cilat... 17
...qe trumhasja te jete sa me e lehte e te tjera qe ishin vertetuar dhe e lironin nga cfaredo pergjegjesie 22
...qe pos me tronditje te madhe e ngarkonte pareshtur edhe me brejtje ndergjegjeje dhe te tjerat qe i percillnin rastet e ngjashme... 23
...kunder harreses dhe mashtrimit te saj bashke me te tjera qe perhapeshin te shkeputura... 24
...qe aty per aty i ishte ngrire ne mendje dhe kishte pasur rrezik qe dhunshem tia perjashtonte te tjerat prej saj... 24
...por tashme po i behej po ia thoshin edhe shume e shume te tjera qe e shoqeronin dhe ngjashem qaheshin... 25
Pa to u ktheheshin realiteteve te trishta gjendjeve te anktheve dhe te tjerave qe rrenojne pergjithmone... 26
Koha kalimtare
Duket se keshtu ka menduar qarku i ngushte i atyre qe nuk kane qene ne gjendje ti ndihmojne te perballonte depresionet e thella ne te cilat kishte sharruar apo pse nuk kane pasur guximin te ballafaqoheshin me te verteten se ciles njesoj mund ti kene druajtur nga shkaku se me hapjen e saj delte ne pah nje tragjedi teper e madhe me te cilen saora do te ndikohej qe te zhvendoseshin ne kahe te kunderta stereotipet shoqerore fitimtar ndash viktime dhe te tjera kunderthenie me te cilat ishte plot e perplot ajo koha kalimtare me shume paqartesi 28.
...pra ti merrnin si te cnderuara dhe me kete te shiheshin si pjese e turpit te pafajshem dhe te tjera si keto... 29
...ku cuditerisht kishin filluar ti qepeshin ato perfytyrimet e perndjekjes se saj dhe te tjerat... 30
...ia vlente qe asaj trysnie ti nenshtrohej dhe te tjera si keto... 46
...ku rendom mbyllen ata qe gjate sherbeses pranojne se nuk ia dalin ti perballojne hamendjet dhe te tjerat... 49
...gje qe prifti e kishte pasur te qarte se kishte te bente me dike qe kishte nje bindje tjeter dhe se edhe ajo shfaqje lakuriqe dhe te tjerat nuk ishte tjeter pos pjese e asaj shprehjeje... 50
dhune te pashembullt qe njeriu mund ta ushtroje ndaj njeriut me paramendim madje nga kushedi se cfare krisjesh shpirterore dhe te tjera 55
se kryen detyra te caktuara qe i takojne misionimit dhe te tjerave 56
...qe te jete ne gjendje te veproje ne perputhje me qellimet e medha dhe te tjera si keto... 59
...pasi qe kishte vendosur perkohesisht dhe njeanshem te nderpriste cfaredo bisedash dhe ferkimesh me perfaqesuesit e mediumeve publike dhe te tjeret... 60
...me te cilat ngarkohen te ndergjegjshmit dhe te pergjegjshmit dhe te tjera si keto... 61...vecmas me ato qe thuheshin per jeten e pershpirtshme dhe te tjerat qe lidheshin... 63
...me deshmi dhe jo me parafytyrime mendjeje dhe te tjera qe u shkojne neteve pa gjume... 66
secili e ka te drejten e shprehjes se plote te personalitetit dhe te tjerave qe i takojne sferes se paprekshme... 67
...se nuk ishte fjala per kurrfare lajthitjesh dhe te tjerash... 67
...madje edhe kur ishte fjala per dokumente zyrtare te identifikimit dhe te tjera qe i shkonin byrose se te ardhurave dhe te tatimeve.... 69
testament tapi dhe te tjera qe mund ti lejoje ajo dhe vetem ajo me vullnet te lire qe vertetohet nga ana e gjykates perkatese... 69
...qofte edhe atehere kur asaj per pak mund ti ndalet kahu i natyrshem dhe te tjera si kete... 74
...qe te mos fliste me kend dhe veprime te tjera te ngjashme... 76
...me te i krijohet hapesira mosrregullimit dhe te tjerave qe u shkojne gjendjeve te tilla 81
Shpotive dhe te tjerave hulumtuesi i ri nuk ua kishte vene veshin 87
...i cili ia kishte bere me dije se para se te merrej lsquoporosite nga lart dhe te tjerat... 89
...me cka mund te shpjegohej edhe ajo se pse ai flet teper rralle dhe te tjera si keto... 89
...kishte kerkuar qe tu jepte fund atyre qe thoshte dhe gjithe ceshtjen me analizat e bera dhe te tjerat... 90
...ne radhe te pare atyre qe lidhen me tabute e njohura shoqerore dhe te tjerat... 90
...kjo te zot i kishte penguar sa te niste edhe ta cmesonte nga te mesuarat dhe te tjerat... 92
...duhej ti afrohej dhe prape ti ndalej perpara por tash duke e shikuar ne sy dhe duke pritur te tjerat 94
...kishte zene ti botonte ne njeren nga javoret vendore me autoritet dhe te tjera si keto... 99
...por edhe e guximit te bartjes se tyre ne rrafshin e gjere intelektual dhe te tjera si keto me te cilat... 101
...e qe i takonte perditshmerise se atij gjallimi te rendomte dhe te tjera si keto me te cilat mund te arsyetohet... 102
...nismetar i te menduarit qe ua kishte hapur udhen ndryshimeve te rendesishme shoqerore dhe atyre politike madje dhe te tjera si keto... 103
...por edhe e guximit te bartjes se tyre ne spektrin e nje trajtimi te gjere intelektual dhe te tjera si keto me te cilat pastaj ishin lidhur edhe ato ndryshimet e njohura shoqerore dhe te ngjashme neper te cilat ishte kaluar thuajse pambikeqyrshem... 104
...me te cilat sikur nuk dihej me as cfare nuk duhej por as cfare duhej dhe te tjera si keto... 105
ne rastin e dhene pranimi i dhunes se mizes dhe te tjera si keto... 105
...qe mendonte se i takonte dhe per te paraqiste cdo gje dhe te tjera si keto... 106
...qe i ishte kthyer po ashtu ne nje zbrazje te pambikeqyrur dhe te tjera si keto... 106
...neper shkretetira dhe vende te tjera ku nje pike uje vlen sa nje gram ar dhe te tjera mendime... 108
...ku mund te ishin edhe ato projektet per shperndarjen e tij dhe te tjera qe benin pjese... 112
...se paku ia kishte dale qe thashethemeve dhe te tjerave paksa tu nderroje kahun... 118
...kishin nxituar ne drejtim te qytetit pa pyetur per te tjerat qe lidheshin me krimin... 121
...ku asgje nuk ndodhej ne vendin e vet dhe vetem e pasigurta ishte e sigurt me ato te papriturat e pritshme dhe te tjerat si keto... 125
Lexuesi i Shopenhauerit me vepren e te cilit qe prej dyzet e me shume vitesh ishte ushqyer shpirterisht dhe thuase kishte kaluar kohen me te madhe ne perndjekje te asaj se cparaqet ne te vertete bota si vullnet dhe perfytyrim... 136
Lexuesi i zellshem i Shopenhauerit me vepren e te cilit qe prej dyzet e me shume vitesh ishte ushqyer shpirterisht dhe thuase kishte kaluar kohen me te madhe ne perndjekje te asaj se cparaqet ne te vertete bota si vullnet dhe parafytyrim ...
Ne gjuhen shqipe fjala lsquoperndjekje ka kete kuptim E ndjek dike e se le te qete duke perdorur mjetet e pergjimit te dhunes e te shtypjes per te penguar qe te shprehe pikepamjet perparimtare ose qe te luftoje per liri per drejtesi shoqerore etj. persekutoj.
Ata qe kishin ndjekur ligjeratat qe kishte marre ne shqyrtim dhe i kishte shpjeguar me shume emocionehellip 126. Nuk merren ne shqyrtim ligjeratat por ligjerohet historia...
Pastaj shprehja personi i pallogaritshem
nga personi i pallogaritshem me shkallime psikike 37
...zotohej per te verteten dhe vetem te verteten ne perputhje me ndihmen qe duhej ti jepej te semurit qe nenkuptonte shpalljen e tij person i pallogaritshem me cka do te duhej ti ofrohej terapia e gjate jetesore mbajtjes ne mbikeqyrje te vecante... 124
Fytyra e fshehur eshte e pallogaritshme por tejet e rrezikshme kur ti hapen rruget e pambikeqyrura... 124
Fjali konfuze
Kur po merrej me permasat e ketyre dilemave me vend hetoi se nga gjeresia e tyre do te mund te ngaterrohej po qe se do ti mungonte mbikeqyrje e duhur pra ajo qe mund te merret rrahje e telit aty ku duhet dhe si duhet.... 83
Ne diskursin e ketij prozatori pushteti apo shteti nuk eshte lsquoligjor po i ligjit 81 82
Barazimi i krimit
... se ajo lufte kishte pasur cmos qe nuk ti ha as mendja qe nga krimet qe kishin ardhur nga jashte po edhe nga ato te dala nga brenda qe ne disa raste mund te baraspeshoheshin edhe me ato te vrasesve te huaj dhe te ngjashme ... f. 35.
Loja me antiken
...ishte perpjekur qe mbi kete te menduar dhe permasat e tij qe megjithate i kishte vleresuar si pjese te asaj qenesie tejet te rendesishme qe lidhej me antiken dhe botekuptimet e saj te cilat si vlera qyteteruese te vecanta te luftuara per qindra e qindra vjet nga librat e shenjte dhe urdhrat e tyre nenshtruese... 14
...por edhe si fat nga qe kishte bindjen se pa idealiste me perkushtimin e kerkimit te me te mires dhe vendosjes se saj ne perputhje me ate qe dikur dhe aty ishte shfaqur si themel i antikes dhe madheshtise se saj bota do te kthehej ne nje panair plackash dhe leckash te tjera... 16
Pastaj kthimi i parulles komuniste Enver Hoxha tu ngjate jeta ne Shqiperi tu ngjate jeta dhe Antike tu ngjat jeta dhe themel i Perendimit tu ngjat jeta 17 qe mund te konsiderohet si nje loje fjalesh e asgje tjeter.
Perfundim
Erudicioni ne prozen e Jusuf Buxhovit eshte i siperfaqshem ndersa ne problemet qe shtjellohen ne tregimet e tij autori sikur hyn nga jashte nga leximet e shtypit ose nga rubrikat e lajmeve televizive dhe deri ne fund ngelet jashte tyre. Mania per tu marre me tema te medha vetem sa ngelet deshire te ky krijues... Ai sikur gjithnje tenton te thote dicka por pa arritur ta artikuloje deri ne fund vetem ne momentet kur mban ane politike e klanore qe eshte pak a shume i qarte heret tjera mbetet ne mjegull.