Komedia hyjnore muzike dhe biologji

Nje udhetim i leximit alegorik-psikologjik ndryshe nga ai qe kemi mesuar ne shkolle poeti Mandelstam interpreton kryevepren e Dante Aligherit mbi nje baze shkencore Komedia hyjnore nje veper biologjike dhe muzikore

Nga 11 janari deri me 19 prill ne 15 dvd Corriere boton gjithe Danten Komedine hyjnore te recituar nga i madhi Roberto Benigni. Plot 15 takime per te rijetuar me aktorin toskan kenget me funebre te Ferrit dhe ato me domethenese nga Parajsa. Poeti i madh rus Osip Mandelstam shkroi per Danten ne vitin 1933. Si cdo gje innovative permbajtja e tij qe doli ne vitin 67 nuk eshte e ekuilibruar dhe ekumenike perkundrazi eshte radikale dhe arbitrare edhe pse arbitri duket ti jete permbajtur nje logjike te paepur. Per Mandelstam Dante ne radhe te pare duhet te ishte cliruar nga fama e tij. Poeti i veshtire dhe i kenaqur sipas bashkekohesve te tij eshte tronditur nga paqartesite misterioze te interpretimit fetar. Duke iu referuar gramatikes skolastike dhe injorances alegorike kemi humbur keshtu pervojat e Komedise. Kapercimet jane nje term qe evokojne qofte muziken qofte materien. Sipas Mandelstam keto lidhen me kapercimet ose kercimet e atomeve madje mund te pershkruhen edhe si vale qe vertetojne teorine tone te tingullit dhe drites. Keshtu ne thelb te saj Komedia do te ishte nje takim i muzikes dhe shkences te unifikuara nga nje strukture rigoroze dhe elastike ekzakte dhe dinamike nje ind rezistent dhe i lenget njekohesisht si te ishte mendafsh-nga vargjet danteske.

Kendveshtrimi muzikor sherben per te vertetuar se si narracioni linear i poemes udheton me anen e tij alegorike-psikologjike ne menyre te pandashme nga ky orkestrim. Eumlshte keshtu e mundur te abstragosh arien e nje personazhi sic ben vete Mandelstam ne krahasimin e rrefimit te Ugolino me nje violoncel qe jane te lidhur ne menyre afektive por qe kjo nuk mund te zbulohet nga timbri dhe toni. Jo me kot shpesh evokohet emri i kompozitorit Bach Bah sikur Dante ne kohen kur nuk ekzistonin ende organet muzikore te shekullit te 18-te por vetem embrionet e ketyre prototipave te merrej me potencen e madhe te gjithe regjistrave dhe ngjyrave muzikore.

Ne fakt lidhja mes Dantes dhe Bach nuk eshte e dukshme vetem ne konceptimin e pergjithshem por sidomos ne nje omologji mes Parajses dhe Bach ne Variazioni Goldberg ne oferten muzikore dhe mbi te gjitha ne artin e shpetimit. Keto dy universe ndajne se bashku strukturen radikale te evidentuar nga Glenn Gould ne Goldberg dhe drites se tejdukshme progresionin e rafinuar te materies. Ne vecanti gjurmimin e reflektimeve me figuren e pasqyrimit te disa pjeseve te Bach. Si p.sh. simetria e kundert qe gjendet ne mikrostrukturen e vargjeve danteske sidomos po ti referohemi Trinitetit XIV 28-29 ashtu edhe po ti referohemi makrostruktures.

E lidhur ngushte me sferen muzikore perspektiva shkencore e lejon Mandelstam te beje disa analogji te thella si ajo kristalografike qe e trajton Komedine ne shume faqe duke e ballafaquar me 14 mije vargje te punuara si nga mijera e mijera blete ku secila prej tyre punon me vete pa humbur nga syte pjesen tjeter te grupit. Ky eshte nje krahasim dantesk nje homazh i vertete nga i cili poeti rus ben nje qartesim jo vetem pershkrues mbi karakteret por edhe estetik e njohes njekohesisht mes ngjashmerive te Komedise. Nje mendim metaforik qe do ta rigjejme ne kete shkalle vetem te nje shkrimtar-shkencetar Robert Musil i cili ndan me Danten edhe dialektiken mbi shpirtin dhe ekzakten si dhe karakterin e tij te jo-protagonistit. Dante-personazh i humbur dhe i pervuajtur pershkruar nga Mandelstam do te ishte-pa mbrojtjen e Hyjit nje sfond i njeriut pa cilesi.

Por edhe ketu fale perdorjes se metodes e ardhmja e interpretimit dantesk i perket shkencave natyrore Mandelstam tenton te shkoje gjetiu. Ne perdorimin e shkences per deshifrimin jo vetem te vargut orkestra kimike por edhe ne dimensionin konjiktiv pasi ne vargjet XXVI te Parajses qendron raporti mes drites dhe fiziologjise se syrit. Sot ne e dime se sa e zhvilluar eshte embrio-gjeneza veprimi i perqendruar te selektimi te gjenetika e neuronet e megjithate pershkrimi dantesk duket se permban nje vrull imagjinar fale poetikes. Edhe neurologjia ka vertetuar sesi proteinat qe lidhin neuronet e mendimeve tona perkojne pikerisht me ato te aderimit te qelizave ne sfungjere.

Ne kengen XVI te poemes Dante i kerkon llogari Marco Lombardos per mizorine e tij pasi bota ka hequr dore nga virtyti ndersa ai i pergjigjet se mendja infantile eshte nje tabula rasa qe nese nuk edukohet per shkak te veprimeve qe cojne ne krime do te duhet te perballen fatkeqesisht me nje te drejte te keqadministruar.

Sot dime qe arbitri dhe vullneti jane shume me te limituar sesa mendonim. Dantja tha se shume zgjedhje instiktive dalin ne ndergjegje dhe nuk i ngrene shume mundesite per ti dhene forme natyres dhe kufizimeve biologjike me kulturen. Por kjo ne vend qe ti kufizoje mpreh me teper sensin tone te pergjegjesise duke nisur qe nga ai edukativ. Po keshtu nese edhe liria jone do te ishte vetem nje iluzion forca e vargut dantesk qe ndjek vizionin dhe muzikalitetin do ti jepte nje shprese.