Kur elitat bëhen ideologji e krimit

Dokumente historike mbi një ideologji serbe - Shtëpia Botuese 55 risjell për lexuesin librin Spastrimi etnik, një nga vështrimet më të thella të bërë mbi një ideologji serbe, me parathënie nga shkrimtari ynë i njohur Ismail Kadare

Kur n vitin 1993, shtpia botuese franceze “Fayard” botoi t prkthyer n frngjisht librin “Spastrimi etnik n Jugosllavi”, shkruar nga tre autor kroat: Mirko Grmek, Mark Gjidara dhe Neven Simac, zrat q dnonin krimet serbe n Ballkan ishin ende t ndrojtur. Ndonse kishte vite q krimi po harlisej n ish-Jugosllavi, miqt e shtetit m hipokrit t kontinentit, vazhdonin ta mbronin at n t gjitha fushat: politike, ushtarake dhe ajo q ishte m e padurueshme: kulturore. Kjo mbrojtje nuk ishte nj rastsi. Ajo ishte vazhdimi i nj tradite t shmtuar q u krijua n Evrop pas Lufts s Dyt Botrore, kur nj armat e pafund intelektualsh, duke braktisur parimet e mdha t humanizmit, u vun n mbrojtje t totalitarizmit komunist. Filozof, gazetar, shkrimtar, artist e opinionist, me agresivitet t pashembullt, duke krijuar nj terror t vrtet intelektual, u shpalln avokat t krimit, duke filluar nga mizorit e Stalinit e t Titos e gjer te ato t Maos e t Fidel Kastros.

Historia gati gjysmshekullore e s famshmes “Luft e Ftoht” midis Perndimit dhe Lindjes, nuk ka qen gj tjetr vese nj dyluftim i pafund, ku secila pal prpiqej t bnte pr vete popujt, n mnyr q n astin fatal t vinte n gjunj kundrshtarin. N kt ndeshje, ndrsa Lindja kishte n shrbim t saj armatn q u prmend m lart, Perndimi kishte vese disa emra t rrall q t rrethuar nga terri, mezi dalloheshin si yje t largt. Ndrkaq, Perndimi kishte nj aleate kolosale, por t padukshme, etjen pr liri. I strehuar n miliona njerz pa emra t bujshm, ajo etje do t bnte at q nuk e bn dot as armt, as agjencit e inteligjencs, e as paraja: shembjen e kshtjells komuniste. Pas rnies s komunizmit, armata e avokatve t tij u duk se mbeti pa pun. Ashtu si ndodh shpesh n ksi rastesh, pas hutimit t par, ajo nisi t mbledh veten. Kishte ende aty-ktu mbeturina t diktatorve, dordolec t paprshtatshm si Kim Ir Seni, ose m t volitshm si Fidel Kastrua. N kt krkim diktatorsh mbeturina e armats ra tek Milloshevii.

Prkrahja q kishte ende ish-Jugosllavia millosheviiane bashk me krimet e saj, ende disa vite pas rnies s komunizmit, ishte shprehja e nostalgjis pr at bot. Milloshevii iu ngjalli mallin e vrassve s dikurshm, e sidomos mallin pr Stalinin, kriminelin e specializuar pr “spastrime etnike” ndaj popujve t vegjl. Ka gjas q Milloshevii kur ka
llogarit e aventurs s tij t prgjakshme t ket shpresuar midis t tjerash edhe n nj prkrahje t armats s avokatve. Ajo u prpoq ta ndihmonte vrtet, por koht kishin ndryshuar. Nj armat tjetr po fuqizohej do dit; ajo q po ngrihej kundr krimit. Libri “Spastrimi etnik n Jugosllavi” dhe tre autort e tij kroat, ishin pjes e dshmis s madhe dhe e lajmit t mir se krimi do t dnohej.

Propaganda serbe, ashtu si e kishte
zakon, u prpoq t organizonte bojkotimin e librit “Spastrimi etnik”, por nuk ia arriti dot. Pas botimit frngjisht t “Fayard”-it, ky libr u b pik kryesore referimi dhe ndr m t besueshmit pr t msuar tragjedin q po ndodhte n kndin jugor t Evrops. Prve vlers historike dhe emancipuese, libri e pasuronte letrsin dokumentare evropiane pr shtjet ballkanike me nj vizion t domosdoshm: vizionin ballkanik. I liruar nga fryma e smur kombtariste, ky vizion kishte nj prmas t re, pa t ciln ishte e vshtir t kuptoje rrnjt e tragjedis. Ai zbriste n thellsi pr t ndriuar disa nga zgafellet e errta, atje ku krimi kishte zanafilln e tij. Psikologjia e krimit, paraqitja e kulturs s krimit si kultur heroike, zhbirimi i s keqes jo vetm nga faktet historike, por edhe m thell: n epikn dhe n trashgimin gojore, kto e t tjera si kto, prbjn disa nga qasjet m origjinale t ktij libri.

Kur tre autort kroat e shkruan dhe e botuan kt libr, egrsia serbe e dhjetvjearit t fundit t shekullit ishte ende n dallgzimet e para t saj. Nostalgjia pro-jugosllave vazhdonte ta mbronte ende at q mendjet m t ndritura t Evrops e cilsonin si “nazizm ballkanik”. T gjitha shenjat ishin shfaqur qart: propaganda vulgare raciste, urrejtja pr popujt e tjer, masakrat masive, kampet e prqendrimit dhe, mbi t gjitha, doktrina e “spastrimit etnik”. Kjo e fundit prbnte edhe thelbin rreth t cilit mbshtillej e keqja. Dhe merit e autorve kroat sht q e kapn pikrisht at thelb, n kohn kur syt e t tjerve ishin t verbr.

U desh t derdheshin prrenj t tjer gjaku, u desh q krimi serb t harbohej n Bosnj, pr t arritur m pas paroksizmin e tij n Kosov, q Evropa dhe bota t shkundeshin m n fund nga dremitja. Q vmendja t arrinte m n fund n skenn e mirfillt t tragjedis, n Kosov, popullit shqiptar iu desh t flijonte mijra nga djemt e vajzat e tij m t mira, qindra foshnje t prera me thik, qindra gra e cuca t prdhunuara, mijra shtpi t djegura, dhjetra-mijra fate njerzore t prmbysura.

N do faz e n do shkallzim t tragjedis n ish-Jugosllavi, libri i autorve kroat, ndonse i shkruar vite m par, vazhdonte t ruante frymn e tij profetike. At frym ai e ruan ende sot, madje sot sht po aq i nevojshm si n kohn kur u shkrua e u botua, ngaq historia e krimit serb nuk sht mbyllur. sht kjo arsyeja q botimi i tij n gjuhn shqipe, prej shtpis botuese “55”, t konsiderohet si nj ngjarje.

Historia e s keqes vazhdon n juglindje t Evrops, sepse dosja e krimeve t mdha nuk mund t quhet e mbyllur, n qoft se e keqja nuk dnohet gjer n fund.

Fill pas lirimit t Kosovs n vern e vitit ’99 nj val e pashembullt u ngrit anemban pr t revizionuar t vrtetn e asaj q ndodhi. Armata e nostalgjikve pro-serb, ajo q nn trysnin e opinionit ndrkombtar u tulat ca koh gjith frik, dalngadal filloi prap t gjallrohej. Fushata pr t dnuar Aleancn Atlantike pr ndrhyrjen e saj, pr t nxjerr t pafajshme Serbin, vazhdoi sipas nj logjike t prudnuar t balanconte fajin midis serbve dhe shqiptarve, madje disa her t bnte fajtor shqiptart n kt konflikt.

N krye t ksaj fushate ishin po ata intelektual q dikur kishin bekuar haptas ose heshturazi krimet e stalinizmit apo t maoizmit. Pr t kuptuar portretin e tyre, mjafton t prmendim vetm njrin, filozofin francez, Rezhis Debre. Ka botuar shum libra e sht quajtur shpiksi i “mediologjis” (shkencs q merret me mediat), megjithat ka dy shenja n jetn e tij q sht vshtir t harrohen. E para, ka lidhje me dyzet vite m par kur sht akuzuar se ka tradhtuar Che Guevara-n, akuz e prsritur tani von nga e bija e ktij t fundit. E dyta, kur n 1999 sht akuzuar prap pr pabesi, kt her nga nj grup pleqsh kosovar, q vuanin bashk me mijra t tjer n llucn e Bllacs n Maqedoni. Kur dgjuan pr deklaratn e tij, pleqt e treguan ngjarjen kshtu: “Erdhi pastaj nj frng i dijshm, nga ata q u thon filozof. Por ai kishte ken i pabes”.

Rezhis Debre, me an shpjegimesh t pafundme, duke prfituar nga terri q ka mbuluar ngjarjen e par, duke prfituar nga vet personazhi i diskutueshm i Che Guevara-s e nga faktor t tjer, sht prpjekur ta laj veten nga akuza e hershme. Mirpo nga prsritja e akuzs pr pabesi, prej pleqve anonim t Bllacs, dyzet vjet m pas, ai nuk lahet dot n jet t jetve.

Shprehja “E gjen nga s’e pret”, duket si e krijuar enkas pr kt rast. N kulmin e konfliktit t Kosovs, Rezhis Debre, intelektual i angazhuar n “aksione t guximshme” u nis pr n ish-Jugosllavi, m sakt, pr n Kosov. U nis pr t par me syt e tij tragjedin, pr t dhn gjykimin e tij, pr t dnuar “si gjithmon” xhelatt, pr t mbrojtur “si gjithmon” viktimat.

Rexhis Debre u nis disi n rrethana t errta, pa e treguar nga kush shoqrohej, nga kush financohej, nga kush ishte ftuar. Ai mbrriti n Bllac t Maqedonis, atje ku mijra shqiptar t Kosovs po jetonin vuajtjet e ferrit. Ai qndroi midis tyre katr dit, dgjoi