Kur në Ballkan tregohej vetëm forca

Dijetari Stavro Skendi, i konsideruar në të gjallë dekani i studimeve ballkanike në SHBA, që krijoi bazën e albanologjisë, nuk shkroi në shqip, por fatkeqësisht ende snjihet e svlerësohet sa çduhet

Ngjarjet q uan n Luftn e Par Botrore i nxorn popujt e Ballkanit n radhn e par t ndrgjegjes politike perndimore, por do t duhej edhe nj gjysm shekulli tjetr prpara se studimet amerikane t’i kushtonin ktij rajoni vmendjen q meritonte. Burrat e shtetit dhe studiuesit amerikan kan luajtur nj rol t rndsishm n mbshtetje t vetvendosjes kombtare pr popujt e ktij rajoni gjat puns pr marrveshjet e paqes t vitit 1919 dhe 1920, por ky angazhim i fort ideologjik nuk u shoqrua edhe me nj kuptim t njjt t ndrlidhjeve t tij etnike, politike dhe ekonomike.

Kjo nuk na befason, sepse realitetet e Evrops Juglindore jan sa t thjeshta aq edhe komplekse. Jan t thjeshta n kuptimin se t paktn deri para 1945, vendet e ktij rajoni kishin t prbashkt nivelin e ult t kushteve materiale, sipas standardeve evropiane. Ato ishin kryesisht vende bujqsore dhe me nj bujqsi n prgjithsi t prapambetur, pa pasur ndonj rol t rndsishm n ekonomin evropiane as si furnizues dhe as si treg shitjeje. I prbashkt ishte po ashtu besimi se prmirsimi i dshirueshm prej aq shum kohsh i standardit t jetess do t mund t arrihej vetm nprmjet krijimit t shteteve t pavarura. Qe pikrisht ky besim n vetvendosjen kombtare q bri pr vete imagjinatn amerikane n kohn e Lufts s Par Botrore, dhe prforcoi bindjen uillsoniane se sapo kto vende do t bheshin t pavarura, ato do t futeshin menjher n rrugn e demokracis dhe t begatis.

Kompleksiteti i ktij rajoni nuk ishte dhe aq i qart pr studiuesit amerikan t kohs s Uillsonit, ndonse me kalimin e kohs ato filluan t bhen realitete m t kuptueshme. Rivalitetet e shkaktuara nga lufta pr lirim kombtar vazhduan edhe pr shum koh, pasi ishte arritur pavarsia. do vend n rajon kishte mosmarrveshje kufijsh me secilin prej fqinjve dhe besimi te forca vazhdoi t jet mjeti i vetm i zgjidhjes s ktyre mosmarrveshjeve. Ndikimi i fuqive t mdha te kto vende nuk u b m pak i dukshm pas arritjes s pavarsis dhe vendet e ktij rajoni u prfshin n ngjarjet q uan n Luftn e Dyt Botrore po n at mas sa edhe n Luftn e Par. N themel t ktyre zhvillimeve qndronin diversiteti i gjuhve, i feve dhe identiteteve kombtare dhe ideologjike, t cilat prfaqsonin nj penges t madhe pr unitetin brenda kombeve t reja, si dhe pr bashkpunimin mes tyre.

Stavro Skendi sht i paarritshm n t kuptuarit dhe n t shpjeguarit t kompleksitetit q karakterizon vendet ballkanike. Sensi i lindur pr t kuptuar kt zon si nj shqiptar me prindr ortodoks u prforcua edhe m nga arsimimi kozmopolit q ai mori n Robert College n Stamboll, t cilin e mbaroi n 1928 dhe studimet q kreu n Shkolln e Gjenevs t Studimeve Ndrkombtare, ndrsa kualifikimin pr doktor shkencash e mbrojti n 1951 n Universitetin e Kolumbias. Gjat ksaj kohe, ai mori njohuri pr turqishten dhe msoi greqishten dhe gjuht sllave, pa prmendur ktu anglishten, frngjishten, gjermanishten dhe italishten, ka u dha studimeve t tij aftsin e rrall pr t’i par problemet e rajonit nga shum pikvshtrime.

Megjithse Stavro Skendi i kushton Shqipris vmendjen kryesore, ajo nuk sht nj tem e kufizuar, sepse brenda kufijve t saj malor prfshihen edhe problemet karakteristike ballkanike — dhe madje n nj form t skajshme. Ndr gjith vendet e rajonit gjat periudhs midis dy luftrave, Shqipria kishte prqindjen m t lart t fuqis s saj puntore n bujqsi dhe prodhimin m t ult bujqsor pr frym dhe pr hektar. Pengesat politike dhe sociale ndaj lirimit kombtar po ashtu ishin m t mdha n Shqipri sesa n vendet fqinje, dhe kjo jo vetm pr shkak t ndarjes midis myslimanve dhe t krishterve, por edhe si pasoj e politiks osmane q e mbajti shoqrin fisnore dhe patriarkale t ndar n mnyr q ta kishte m t leht ta mbante nn kontroll.

Karakteri i veant i trashgimis shqiptare e ka
Stavro Skendin shum t ndjeshm ndaj aspekteve kulturore t ndrgjegjes kombtare. N vmendje t tij jan prfshir jo vetm njohurit moderne t prcjella nga arsimi dhe botimet, q kan qen nj element kaq i rndsishm pr lvizjet kombtare, por edhe kultura popullore e shprehur nprmjet folklorit dhe gjuhs, q ndrveprojn me kulturn m t lart n zhvillim e sipr.

N fakt, kemi dy Stavro Skendi: nj q shkroi disertacionin “Albanian and South Slavic Oral Epic Poetry*”, botuar n 1954, nj subjekt q sht afr me tematikn e ktij vllimi; dhe nj tjetr q shkroi “The Albanian National Awakening”, 1878-1912 (1967), q mbetet vepra m e shquar pr historin politike shqiptare. N shum drejtime kto dy tema t gjera u prkasin disiplinave t ndryshme dhe paraqesin interes pr grupe t ndryshme studiuesish. Megjithat, ato formojn nj unitet t natyrshm jo vetm se jan vepra t t njjtit studiues, por edhe se trashgimia kulturore e shoqris vazhdon t luaj nj rol qendror n idet dhe institucionet moderne edhe pasi shprehja e ktyre vlerave ka ndryshuar nga forma gojore n at t shkruar. Jan t rrall ata studiues q mund ta thurin nj tematik t till kaq t larmishme n nj ind t vetm.

Prill, 1980

Cyril E. Black

Drejtor i Qendrs s Studimeve Ndrkombtare

Universiteti i Princeton-it, Princeton, N.J