Mbi mbi-prodhimin e dijes dhe pamundësinë e kuptimit të përmbajtjes

Speciale/ Si ka mundësi që dimë gjithçka dhe kuptojmë kaq pak?

“Për çfarë shërben që të kemi shumë libra dhe biblioteka, nëse nuk do të mjaftonte një jetë për të lexuar vetëm titujt”: pyeste që në shekullin e pestë para Krishtit filozofi Sokrat, që mund ta konsiderojmë teoricienin e parë të “mbingarkesës informative”, mbingarkesa e informacioneve që shqetëson kohërat tona. Sokrati ishte vetëm pionieri, matematikani dhe filozofi që denoncoi “masën e tmerrshme të librave që vazhdon të rritet”, ndërsa Denis Diderot, babai i Enciklopedisë shkroi në vitin 1755: “Me kalimin e shekujve, do të rritet numri i librave, në mënyrë që ne të mund të parashikojmë një kohë në të cilën të mësosh nga librat do të jetë njëlloj e vështirë si studimi i universit”.    
Për të na kujtuar se sa e vjetër është çështja e mbi-prodhimit të dijes tani është dijetari amerikan, David Weinberger, një studiues në Qendrën Berkman për internetin dhe shoqërinë e Harvardit, në librin e tij, që sapo ka dalë në SHBA, Too big to know. Titulli jep një dremitje të krizës financiare në bestsellerin mbi krizën financiare nga Andrew Ross Sorkin Too big to fail: Interneti po modifikon jo vetëm mekanizmat dhe përmbajtjen e njohurive, por dhe kuptimin e dijes.     
Me përhapjen në masë të personal kompjuterëve ka perënduar ideja klasike, e lidhur me bibliotekat, e cila, duke zbritur nga hapësira e një apo tre mijë faqeve, vetëm “eksperti” mund të kapërcejë hendekun e boshllëkut të  informacioneve të lexuesit student.    
Weinberger e deklaron borxhin e tij me sociologun Marshall McLuhan: “Transformimi i mjetit nëpërmjet të cilit zhvillohet, ruan dhe komunikon njohuri do të thotë transformimi i njohurive”. Kështu, slogani i famshëm “mjeti dhe mesazhi”, kthehet në thellësinë aktuale.   
“Çdo bloger është një medium dhe çdo lexues është një redaktor”, shkruan Weinberger, që tregon se si shikuesi në një ndeshje futbolli, në sajë të teknologjisë, është tani në gjendje për të parë sërish në kohë reale dhe të vlerësojë gabime dhe lëvizjet fitimtare në chat më parë se arbitri. Në mënyrë të ngjashme, lajmet që qarkullojnë në rrjetet sociale do të gjejnë me qindra njerëz të gatshëm për t’i korrigjuar, kundërshtuar, pasuruar ato. Kultura e vjetër e “nevojës për të ditur” sot duhet të merret me “nevojën për të ndarë”.
 Cili është rezultati? Weinberger përshkruan karakteristikat e diturisë 2.0: të gjerë, duke pasur parasysh shumat e parregullta të informacionit që qarkullon; pa banka: webi ndryshe nga një faqe interneti nuk ka kufij; populist, tokë pjellore për propagandën dhe i paqëndrueshëm, sepse njohuritë e reja nuk janë rezultati i një marrëveshjeje mes ekspertëve - kujtimi i sintezës së Aristotelit - por lind pikërisht nga mospajtimi i atyre që marrin pjesë në diskutim.    .
Sipas dijetarit amerikan janë bazat e njohurive ato që ndryshojnë faktet. Deri në shekullin XVII këto ishin simbolet e një teorie, manifesti i një ideje universale, ngjashmëritë midis hyjnores dhe njerëzores. “Para Iluminizmit, termi “Fakt”, shkruan ai, kishte ndjenjën e keqe të veprimit: fakt ishte një vrasje dhe jo Piramidat e Egjiptit”, simbolet e një bote përtej tokësores.    
Iluminizmi revolucionon kuptimin duke i dhënë faktit natyrën e fenomenit: Kjo është ajo që duket. “Faktet janë të përbërë nga veçantia, jo nga universalja – kjo lexohet në Too big to know - por sidomos paraardhësit tanë përbuznin si një objekt të perceptimit ndijor, një aspekt që ne ndajmë me kafshët”. Së pari metoda shkencore dhe më pas zbulimi i statistikës do t’i japin nocionit të faktit një kuptim të kundërt: atë që ju mund të shihni, të provoni, të numëroni. Burrat zhvillojnë kështu një metodë në mënyrë që të menaxhojnë njohuritë të cilat do të vazhdojnë deri në lindjen e internetit: Zbritja. E vetmja mënyrë për të lundruar në kaosin e fenomeneve është zvogëlimi i tyre, duke i besuar zgjedhjen ekspertëve, të cilët do t’i seleksionojnë, analizojnë dhe pastaj do të vendosin se cili prej tyre mund të ofrohet për publikun.
Kështu hyn në skenë  ueb-i social, i cili shfuqizon strukturën: faktet nuk janë më “ njësi të izoluara të ndërgjegjes”, por pjesë e një rrjeti “dhe ekzistojnë falë një mundësie që kanë përdoruesit për t’i ndarë”. Në shekullin e kaluar, tabela e përdorur për të demonstruar, për shembull, se niveli i krimit në një qytet kishte rënë, është përmendur vetëm në një artikull. Lexuesi kishte dy opsione: të besonte ose jo autorin. Sot, të dhëna të njëjta do të jetë në dispozicion për të gjithë përdoruesit në gjendje, në këtë mënyrë, për të verifikuar cilësinë e informacionit.     
Ky rrjet është parim para njohurive të reja dhe faktet janë "të përbashkëta", sepse vetë infrastruktura e njohurive e kërkon këtë gjë. Mirësia e produktit të njohurive në internet varet nga arkitektura që ne mund të ndërtojmë. Weinberger shpjegon: "Që kur njohuria u bë një rrjet, personi më i zgjuar në një dhomë nuk është ai që rri në këmbë para nesh dhe as inteligjenca kolektive brenda dhomës: personi më i zgjuar në dhomë është vetë dhoma në vetvete, rrjeti që lidh persona dhe ide në atë hapësirë dhe i projekton jashtë”. Për filozofin rrjedh një njohuri "më pak e sigurt, por më njerëzore, më pak e përcaktuar, por më transparente, më pak e besueshme, por më përfshirëse, më pak e ngurtë, por më e pasur."    
Është në akt një krizë e dijes, që në të njëjtën kohë, rritja e njohurive: nuk ka qenë kurrë kaq shumë informacion në botë i shoqëruar për herë të parë në një enë të përshtatshme për ta pranuar atë. Si ta menaxhojmë këtë epokë të re? Studiuesi i Harvardit shikon dy skenarë: nga njëra anë rrjetin si një depo  thashethemesh, gënjeshtrash, propagande dhe smire, të aftë për të bërë më shumë përdorues budallenj. Triumfi i "anës së errët" të internetit nga i cili kanë frikë vëzhguesit e kujdesshëm të dinamikës online, si Evgeny Morozov, shkrimtarët Nicholas Carr dhe Gianni Riotta, pionieri i internetit Jaron Lanier dhe politologu Charles Kupchan, ku rreziku është se fiton ai që bërtet më shumë. Alternativë është që të punohet për të ndërtuar një "dhomë" më të mirë. Ishte një tekno-entuziast si Clay Shirky, një profesor në Universitetin e Nju Jorkut, ai që argumentoi se çështja nuk është "mbingarkesa e informacionit, por dështimi i filtrit." Pikërisht këtu teoria e  Weinberger bëhet më interesante. Filozofi shpjegon se filtrat e përdorur për të reduktuar sasinë e informacionit në internet deri më tani kanë ndjekur dy rrugë: aritmetikën e atë sociale.    
Nga njëra anë formula e algoritme që i lejojnë Google për të indeksuar  rezultatet e kërkimit, për të korrigjuar automatikisht gabimet në një tekst apo edhe për të folur me anë të Skype me miqtë e largët. Nga ana tjetër, këshillat e miqve tanë në rrjetet sociale (mjafton të mendojmë për "më pëlqen" në Facebook), ose zgjedhja e bërë nga " mendimi personal i liderit" në bazë të shijeve dhe preferencave.     
Në rastin e parë rreziqet janë ato që druhen nga Eli Pariser në Filter Bubble: një sistem që indekson informacionet në mënyrë që ata të konsolidojnë stereotipet tona, në të cilët individualizimi i kërkimit, i çon përdoruesit në një univers koherent, ku edhe një neo-nazist ose një kanibal do të gjejnë në internet konfirmimin e teorive të tyre dhe mirësinë e praktikave të tyre.     
Nëse mbështetemi në një filtër "social" do të jetë konformizmi i miqve që do të mbizotërojë e do ta bëjë për konsumin e marketingut. Filtrat janë të kufizuar. Puna për përmirësimin e mekanizmat të përzgjedhjes së lajmeve, është thelbësore për të përmirësuar të dhënat e prodhimit.   
Sipas Weinberger për të zgjidhur problemin e mbingarkesës, nuk duhet që  informacioni të reduktohet, por ai duhet rritur. Filozofi është i bindur se rruga e testuar nga institucionet e dijes - nga qeveritë tek gazetat - për të përdorur filtrin ose konfidencialitetin e pagesës për menaxhimin e informacionit është e gabuar: një përpjekje e kotë për të ndaluar rrjedhjen e historisë. Zgjidhja e Weinberger është quajtur "metadata." Në arkitekturën e dijes së re përdoruesi bëhet ekspert dhe, në mënyrë analoge e  bën dhe një lexues ekspert, kur ai është në gjendje të japë informacionin, të dhënat, pikat e ndryshme të këndvështrimit që kanë bërë  të mundur ndërtimin e lajmeve. Një artikull plot me lidhje që tregon burimet e kontributeve si dhe audio-videot është një mënyrë për të përmirësuar njohuritë. Lejimi që të qarkullojë në një publik më të lirë së bashku me atë produkt të prodhuar nga burimet autoritare (qendrat kërkimore, revista, institucione) është mënyra për të futur cilësitë e mënyrës së vjetër të prodhimit të dijes së re. Ka të bëjë me pranimin një herë e mirë se nuk është sintonia parimi i dijes, por dialektika. Përsëri, Sokrati e kishte kuptuar: Lindja e dijes gjendet tek dallimet dhe tek debati midis ideve.