Mesimet qe duhen nxjerre nga Shqiperia Nga Ardian Fullani

Kendveshtrimi im lidhur me krizen, si dhe mesimet kryesore per t'u nxjerre per te ardhmen, perqendrohet ne rastin e Shqiperise, si nje ekonomi me treg ne zhvillim, e cila e importoi krizen permes kanaleve dhe nderlidhjeve te tregut financiar. Sfidat per t'u perballur nga vendet e Evropes Lindore dhe nga vendimmarresit ishin pergjithesisht te se njejtes natyre, nderkohe qe reagimi i politikave te tyre ndryshonte ne varesi te strukturave perkatese ekonomike, dallimeve institucionale dhe shkalles se lirise te gezuar prej tyre.
Tre mesazhe
Mesazhi i pare eshte qe ne periudhen afatgjate, nuk ekziston asnje konflikt midis stabilitetit te cmimeve dhe atij financiar - ne fakt, ata perforcojne njeri-tjetrin dhe aftesine e ekonomise per te perballuar goditje te forta shock te brendshme dhe te jashtme. Nga pikepamja e bankes qendrore, nje derivim i sa me siper eshte qe c?do mase makroprudenciale e marre per rritjen e stabilitetit financiar perben nje investim per stabilitetin e c?mimeve ne periudhen afatmesme dhe ate afatgjate. Besoj se ky perfundim gjen mjaft mbeshtetje ne pervojen e Shqiperise gjate koheve te fundit.
Mesazhi i dyte eshte qe tregjet financiare globale, madje dhe ato rajonale, kerkojne mbikeqyrje globale, ose te pakten rajonale, si dhe mekanizma per zgjidhjen e krizes. Ashtu sikurse problemet qe lindin ne nje sektor te caktuar te ekonomise mund te pershkallezohen ne zhbalancime te pergjithshme makroekonomike, ashtu dhe zhbalancimet financiare te nje institucioni financiar apo te nje vendi mund te c?ekuilibrojne vende ose institucione te tjera financiare. Per kete arsye, ndonese bashkepunimi midis autoriteteve mbikeqyrese te vendit meme dhe atij prites eshte nje domosdoshmeri, mendoj qe ne kete drejtim mund te behet akoma dhe me shume.
Mesazhi i trete ka te beje me rolin e ankorave ne hartimin dhe zbatimin e politikave makroprudenciale. Politika monetare behet e besueshme per shkak te fokusit te qarte mbi nje matje transparente te stabilitetit te c?mimeve (inflacioni i c?mimeve te konsumit), e cila me pas rrit pergjegjshmerine e bankes qendrore per arritjen e tij e per rrjedhoje, fleksibilitetin operacional te saj. Ne thelb, koncepti i stabilitetit financiar eshte me i veshtire, madje dhe ne nivel teorik. Megjithate, mendoj qe me shume duhet bere per perkufizimin sasior te ketij termi dhe njehsimin e kuptimit te tij. Nje gje e tille do te mundesonte nje komunikim me transparent dhe mbeshtetje me te madhe nga ana e publikut per masat e ndermarra nga banka qendrore.
Duke marre persiper rrezikun e pergjithesimit, do te thoja qe ekonomite e vendeve te Evropes Qendrore dhe Lindore karakterizoheshin nga i njejti model zhvillimi dhe nga te njejtat probleme. Ne perfituam nga flukset e medha hyrese te kapitalit, kryesisht ne formen e investimeve te huaja direkte, remitancave dhe financimeve nga jashte. Bankat me origjine nga vendet e Evropes Perendimore penetruan ne sistemin tone financiar, duke rritur keshtu ndermjetesimin financiar dhe lehtesuar flukset hyrese te kapitalit. Ky proces c?oi ne rritjen e shpejte te kreditimit dhe te rritjes ekonomike te bazuar ne modelin e orientuar drejt konsumit. Teksa inflacioni pergjithesisht eshte mbajtur nen kontroll, zhbalancimet dhe dobesite financiare kane qene ne rritje, ne formen e rritjes se shpejte te c?mimeve te pasurive te patundshme dhe ekspozimit te bilanceve ndaj likuiditetit ne valute. Ekonomite tona u goditen nga kriza qe ne javen e pare te muajit tetor 2008. Frika e kontaminimit u intensifikua me tej, si pasoje e uljes se menjehershme te vleres se tregut te grupeve bankare te BE-se qe operojne ne rajonin tone. Kjo pati nje ndikim negativ mbi besimin e publikut ne sistem, duke c?uar keshtu ne terheqjen e depozitave. Me pas, me pershkallezimin e krizes financiare dhe transformimin e saj ne nje recesion ekonomik global, ndikimet u shtrine deri ne ekonomine reale dhe ne zhvleresimin e kursit te kembimit. Pjesa me e madhe e vendeve te rajonit u perball me mungesen e likuiditetit si pasoje e terheqjes se depozitave, si dhe me nivele me te uleta te remitancave dhe investimeve te huaja direkte. Bilancet u preken nga probleme te lidhura me mungesen e likuiditetit dhe zhvleresimin e kursit te kembimit, te cilat me pas u pasqyruan negativisht ne konsum dhe investime. Keshtu, perspektiva e stabilitetit financiar u perkeqesua me tej, duke rritur mundesine qe zhvleresimi i bilanceve dhe kontraktimi ekonomik ta mbeshtesnin njeri-tjetrin ne nje spirale vicioze. Megjithate, aftesia e ekonomive tona per t'i absorbuar keto goditje shock ishte e ndryshme. Nisur nga nje skenar i tille kontraktimi, instinkti i natyrshem i politikave makroekonomike eshte ndermarrja e masave kunderciklike ne formen e politikave ekspansioniste monetare dhe fiskale. Pavaresisht nga kjo, prania ne kete ekuacion e problemeve te lidhura me stabilitetin financiar e ndryshuan ndjeshem ate. Mund te argumentojme me bindje se vendet qe perjetuan zhbalancimet me te pakta makroekonomike dhe financiare gjendeshin ne nje pozicion me te mire per te ndermarre politika kunderciklike dhe ne fakt, ato rezultuan vendet qe i tejkaluan me shpejt ndikimet e krizes. Besoj se Shqiperia ishte pikerisht nje nga keto vende:
Ne nuk u perballem me falimentim bankash apo me injektime te kapitalit nga ana e shtetit;
Ne u perballem, por e ndryshuam shpejt kursin e krizes se besimit ne sistemin financiar dhe ndikimet e saj negative. Ne fakt, ne nuk perjetuam situata te mungeses se ndermjetesimit financiar;
Ne vijuam te perjetojme rritje ekonomike, ndonese me nje ritem me te ngadalte;
Ne arritem t'i mbajme pritshmerite inflacioniste te ankoruara.
***
Ekonomia shqiptare perfitoi stimul makroekonomik ne formen e ekspansionit fiskal. Kjo politike kunderciklike u be e mundur si rezultat i punes se meparshme per konsolidimin e pozicionit fiskal dhe per ankorimin e politikave makroekonomike dhe pritshmerive te publikut. Shqiperia u perball me krizen duke gezuar nje pozicion te qendrueshem fiskal ne drejtim te deficitit dhe borxhit publik, duke krijuar hapesira per manovrim dhe ekspansion fiskal per mbeshtetjen e ekonomise perpara nderhyrjes se mundshme te politikes monetare. Keshtu, mesimi i pare per autoritetet per t'u nxjerre nga kriza do te ishte ndjekja e politikave kunderciklike, te cilat do te lejonin marrjen e masave me te guximshme ne kohe krize.
*Nga fjala e Guvernatorit te Bankes se Shqiperise ne takimin e nivelit te larte mbi politikat makroprudenciale ne Frankfurt