Misioni i dështuar hënor dëmtoi krenarinë ruse, si dhe reflekton problemet me industrinë hapësinore të Moskës

Një përpjekje ambicioze, por e dështuar e Rusisë për t’u kthyer në Hënë, pas gati gjysmë shekulli, ka ekspozuar sfidat e mëdha me të cilat përballet programi hapësinor dikur krenar i Moskës.

Shkatërrimi i sondës robotike Luna-25, e cila u rrëzua në sipërfaqen e hënës gjatë fundjavës, pasqyron problemet e vazhdueshme që kanë prekur industrinë ruse të hapësirës që nga rënia e Bashkimit Sovjetik në vitin 1991. Këto përfshijnë humbjen e teknologjive kryesore në shkrirjen industriale post-sovjetike, ndikimin problematik të sanksioneve të fundit perëndimore, një largim të madh të trurit, si dhe korrupsionin e shumëpërhapur.

Yuri Borisov, kreu i korporatës hapësinore të kontrolluar nga shteti, Roscosmos, ia atribuoi dështimin mungesës së ekspertizës për shkak të ndërprerjes shumë të gjatë në kërkimet hënore që pasoi misionin e fundit sovjetik në Hënë në 1976.

“Përvoja e paçmuar që fituan paraardhësit tanë në vitet 1960-1970 në fakt humbi,”- tha Borisov. “Lidhja midis brezave është ndërprerë.”

Ndërsa BRSS humbi garën me Shtetet e Bashkuara për të zbritur njerëzit në Hënë, programi hënor Sovjetik kishte më shumë se një duzinë misione robotike pioniere të suksesshme, disa prej të cilave shfaqën rovers hënor dhe sollën mostra dheu në Tokë. 

Historia krenare e hapësirës sovjetike përfshin lëshimin e satelitit të parë në hapësirë ​​në 1957 dhe njeriun e parë në hapësirë ​​në 1961.

Mikhail Marov, një shkencëtar 90-vjeçar, i cili luajti një rol të rëndësishëm në planifikimin e misioneve të mëparshme hënore dhe punoi në projektin Luna-25, u shtrua në spital pas dështimit të misionit.

“Ishte shumë e vështirë. Është puna e gjithë jetës sime”,- tha Marov në komentet e transmetuara nga mediat ruse. 

“Për mua, ishte shansi i fundit për të parë ringjalljen e programit tonë hënor.”

Borisov tha se shtytësi i anijes kozmike ndezi për 127 sekonda në vend të 84 sekondave të planifikuara, duke shkaktuar rrëzimin e saj. Një komision qeveritar do të hetojë defektin.

Natan Eismont, një studiues kryesor në Institutin për Kërkime Hapësinore me bazë në Moskë, i tha agjencisë shtetërore RIA Novosti se shenjat e problemeve të pajisjeve ishin shfaqur edhe para rrëzimit, por zyrtarët e hapësirës dhanë urdhërin për ulje.

Vitaly Egorov, një bloger i njohur rus i hapësirës, ​​vuri në dukje se Roscosmos mund të ketë neglizhuar paralajmërimet nga nxitimi për të qenë i pari që do të ulej në polin jugor hënor përpara një anije kozmike indiane që ishte në orbitën e Hënës përpara uljes së planifikuar.

“Duket sikur gjërat nuk po shkonin sipas planit, por ata vendosën të mos e ndryshonin orarin për të parandaluar indianët të dilnin të parët,”- tha ai.

Poli jugor hënor është me interes të veçantë për shkencëtarët, të cilët besojnë se krateret polare me hije të përhershme mund të përmbajnë ujë të ngrirë në shkëmbinj që eksploruesit e ardhshëm mund ta shndërrojnë në ajër dhe karburant raketash.

Një faktor kryesor që përkeqëson problemet hapësinore të Rusisë që mund të kishte luajtur një rol në dështimin e Luna-25, kanë qenë sanksionet perëndimore ndaj Moskës për luftën e saj në Ukrainë. 

Këto sanksione kanë bllokuar importet e mikroçipave dhe komponentëve të tjerë kyçë perëndimorë dhe kanë kufizuar shkëmbimet shkencore.

Ndërsa punonte në projektin Luna-25, Roscosmos bashkëpunoi me Agjencinë Evropiane të Hapësirës që do të siguronte një kamerë për të lehtësuar uljen. 

ESA e ndërpreu partneritetin menjëherë pas pushtimit të shkurtit 2022 dhe i kërkoi Roscosmos të hiqte kamerën e saj nga anija kozmike.

Vite më parë, Rusia shpresonte të blinte pajisjen kryesore të navigimit për misionin hënor nga Airbus, por nuk mundi për shkak të kufizimeve që bllokonin transferimin e teknologjisë. Në fund, ajo zhvilloi pajisjet e veta që vonuan projektin dhe peshonin dy herë më shumë, duke zvogëluar ngarkesën shkencore për anijen kozmike që peshonte 1,750 kilogramë.

Shumë ekspertë të industrisë vërejnë se edhe përpara sanksioneve të fundit perëndimore, përdorimi i komponentëve nën standard çoi në kolapsin e një misioni ambicioz për të dërguar një sondë në hënën e Marsit Phobos në vitin 2011. Shtytësit e anijes kozmike nuk arritën ta dërgonin atë në një rrugë drejt Marsit dhe ai u dogj në atmosferën e Tokës – një problem që hetuesit ia atribuuan përdorimit të mikroçipave të lirë komercialë që ishin të papërshtatshëm për kushtet e vështira në hapësirë.

Disa vëzhgues spekuluan se përdorimi i komponentëve të lirë mund të kishte ardhur nga një skemë për të përvetësuar fondet e qeverisë, në vend të importimit të pajisjeve të specializuara për anijen kozmike Phobos-Grunt, e cila u projektua nga NPO Lavochkin, e njëjta kompani që zhvilloi Luna-25.

NPO Lavochkin projektoi avionë luftarakë gjatë Luftës së Dytë Botërore dhe ishte zhvilluesi kryesor i misioneve robotike sovjetike në Hënë, Venus dhe Mars. Disa menaxherë të lartë të Lavochkin janë arrestuar me akuzën e shpërdorimit të detyrës së tyre gjatë viteve të fundit.

Pas dështimit të Phobos, zyrtarët hapësinorë folën për kryerjen e një rishikimi të plotë të dizajnit të anijes kozmike hënore për të shmangur përdorimin e komponentëve të ngjashëm nën standard. 

Televizioni shtetëror rus e përshkoi Luna-25 si një hyrje triumfuese të vendit në një garë drejt hënës së re, por që nga rrëzimi, transmetuesit u përpoqën të minimizojnë humbjen e anijes. Disa argumentuan se misioni nuk ishte një dështim i plotë, sepse dërgoi fotografi të sipërfaqes hënore nga orbita dhe të dhëna të tjera.

Borisov u përpoq të qëndronte optimist, duke argumentuar se arriti disa rezultate të rëndësishme.

Ai këmbënguli se të marrësh pjesë në kërkimet hënore “jo vetëm që do të thotë prestigj ose arritje gjeopolitike, por është e nevojshme të sigurohet aftësia mbrojtëse dhe sovranitet teknologjik”.

“Shpresoj që misionet e ardhshme … do të jenë të suksesshme,”- tha Borisov, duke shtuar se Roscosmos do të intensifikojë punën në misionet e ardhshme në hënë, e ardhmja e të cilave është planifikuar për vitin 2027.

“Në asnjë rrethanë nuk duhet të ndërpresim programin tonë hënor. Do të ishte një vendim krejtësisht i gabuar”, tha ai.

Disa argumentuan se dështimi mund t’i kushtojë Borisovit punën e tij. Të tjerë parashikuan se ai ndoshta do të shmangte shkarkimin, duke vënë në dukje rekordin e Presidentit Vladimir Putin për shmangien e largimeve të shpeshta të zyrtarëve.

Borisov, i cili më parë shërbeu si zëvendëskryeministër i ngarkuar për industritë e armëve, u bë shefi i Roscosmos një vit më parë, duke pasuar Dmitry Rogozin, i cili u fajësua gjerësisht për disa fatkeqësi të mëparshme në hapësirë. Rogozin, i cili i është bashkuar luftimeve në Ukrainë si vullnetar, nuk ka komentuar mbi misionin e dështuar Luna-25.

Nën Rogozin, Roscosmos pësoi një seri lëshimesh satelitore të dështuara. Kombinuar me rolin në rritje të kompanive private si SpaceX i Elon Musk, këto dështime i kanë kushtuar Rusisë vendin e saj dikur të konsiderueshëm në tregun fitimprurës të lëshimit në hapësirë.

Rogozin u kritikua gjerësisht për dështimin në çrrënjosjen e korrupsionit endemik, duke përfshirë fondet e përvetësuara gjatë ndërtimit të kozmodromit Vostochny në Lindjen e Largët të Rusisë, i cili u përdor për të nisur misionin e fundit të Hënës.

Disa komentues thanë se rrëzimi i Luna-25 dëmtoi prestigjin rus dhe ngriti dyshime të reja rreth aftësive të tij teknologjike pas gabimeve ushtarake në Ukrainë.

“Pasojat e katastrofës Luna-25 janë të mëdha,” tha analisti politik pro-Kremlinit Sergei Markov.

“Kjo ngre dyshime në lidhje me pretendimet e Rusisë për një status të fuqisë së madhe në sytë e komunitetit global. Shumë do të vendosin që Rusia nuk mund t’i përmbushë ambiciet e saj as në Ukrainë, as në Hënë, sepse ajo nuk jeton me aftësitë e saj modeste aktuale, por me fantazitë për të kaluarën e saj të madhe,”- tha ai. “Njerëzit si dhe vendet duan të qëndrojnë në anën e të fortëve që fitojnë, jo të dobëtve që vazhdojnë të justifikohen për humbjet e tyre.” Apnews

/rtsh.al/