Mos i beso grekut!
La Nazione Albanese, përpjekja 100-vjeçare për në Evropë; Një gazetë arbëreshe në shërbim të pavarësisë së Shqipërisë. Historiani Sherif Delvina nxjerr nga arkivat, për herë të parë, një nga shkrimet politike më të ashpra të Jeronin De Radës për çfarë arsye shqiptarët duhet të jenë komb, brenda Evropës
Ajo q mendjet e akrdisura e krkojn npr sheshe, coptimin dhe fundin e Perandoris Osmane, tingllon sot si coptim dhe fund i Shqipris. Po vijon nj marrveshje e fsheht, e cila, duke prfituar nga lufta ruso-turke, e qethi kt (Shqiprin-SH.D) rreth e rrotull: Greqia, Mal i Zi dhe Serbia q nga ajo koh kan shtn n dor qytete e fshatra t Shqipris.
Perandoria Osmane n Evrop sot prbhet prej nj pakic turqish dhe jo nga hordhit pushtuese dhe nga popujt e pushtuar. Kundrvnia q bhet midis t krishterve dhe turqve e ka bazn e vet n t njjtn dredhi mashtrimesh t paturpshme. Sot Krishtit nuk i kushtohet as mendimi e jo m veprimi, ndrsa besimi tek Muhamedi tani sht
i padmshm si pr ata q ndodhen larg, ashtu dhe pr ata q ndodhen afr; kurse sharlatant q preken nga kjo s’e kan njohur kurr as Krishtin, as Zotin, sepse jan t paaft t ngrihen deri n sfern e tyre. Tani, muhamedant, apo grekt e turqit, jan prball fisit pellazg (shqiptar) dhe ai helenik, q ka prreth bushtra q lehin n ndihm t tij.
Sot sht
e qart se n Greqi pushtimi helenik i dha fund nj ere pellazge; ky pushtim u vendos si nj shtres e re mbi shtresn e pavdekshme parahistorike. Kjo przierje e dy fiseve n t ciln ndeshen ende sot udhtart, ekzistonte q n kohn e Platonit, q prmend at. “E madhe (thot ai) o Cebete sht Greqia ku ka burra trima dhe shum pasardhs t barbarve” etj., (Fedoni. Kap. XXIV). Por ajo pjes e kombit shqiptar q mbeti jasht zgjedhs helene, lshoi hijen e vet mbi lavdin e helenve, n kohn e Filipit dhe Aleksandrit, birit t tij; dhe ndoshta koha ndonjher do ta sqaroj nse t pakt apo t shumt kan qen ata njerz t mdhenj t Heladhs, q kan pasur origjinn e tyre nga ky fis parahistorik dhe i kan bashkuar fatet e tyre me ato t sajt.
Ajo q tani sht e qart dhe i takon historis, sht fakti se n ditt tona lirimi i Greqis nga sundimi turk u krye dhe u arrit n saj t burrave trima t fisit t par, nga shqiptart: Ali Pash Tepelena, Boari, Xhavella, Odhiseu, Miaulis, Kondurioti, Karaiskaqi etj. Kshtu helent, t cilt kryengritjes i dhan emrin e t parve t tyre u ringjalln si mbretri.
Por Evropa Perndimore di pak gjra rreth mnyrs se si ua shprblyen helent shkve t tyre ndihmn e dhn me an t zilis s zez, sepse ata natyra i kish pajisur me dhunti m t shumta. Shprblimi i par dhe kujdesi i tyre m shqetsues qe mbytja e gjuhs s tyre, kurse tek gjuha qndron dallimi i shpirtit t madh q atyre u ka dhn Zoti.
“Poligjenezi” i Athins, n vitin 1884, botonte nj shkrim, gjoja t ardhur nga Epiri: “Javn e kaluar erdhi n Gjirokastr albanofili Athanas Kullurioti, athinas, i cili n zemr t Athins synoi t themelonte nj “Komitet pr lvrimin e gjuhs shqipe”, ktu ai ka nxjerr n shitje nj abetare shqipe t tijn. Ky njeri filloi t fliste pr kombsi dhe t prhapte ide shum t pamatura. T gjith u habitn se si nga qendra e shpresave tona, nga Athina, (ku pak vjet m par n mes t pazarit ishte djegur “Bleta shqiptare” e Th. Mitkos, botuar n Egjipt) erdhi ktu nj njeri q quhet grek, shprndars mendimesh t tilla, q ne i luftojm me t gjitha forcat n mnyr q t mos lshojn rrnj n Epir”.
“Konfederata orientale” q botohet n Athin, n vitin 1885 shkruante: “Me habi dhe hidhrim dgjuam se n Bukuresht sht themeluar nj Komitet pr lvrimin e gjuhs shqipe... sepse dalja n shesh e ksaj gjuhe nuk do t thot tjetr vese shkputjen dhe ndarjen e shqiptarve prej nesh... As milionat e shumta t marra hua pr t ndrtuar me ngut hekurudha, nuk do t’u shrbejn tani e tutje fateve t larta t Hellads, n qoft se do t hedh rrnj midis shqiptarve ky synim pr nj gjuh m vete”; kshtu, mbasi u ndaluan shkollat n gjuhn shqipe, brenda mbretris nuk u duk asnj libr shqip pr 70 vjet.
Dhe meq kjo nuk ia arriti qllimit dhe bijt e Shqipris, t shprndar n Turqi e kudo n bot, e lartsuan gjuhn e tyre dhe kan nxjerr vepra t tilla t cilave, kur t jen botuar brenda tre katr vjetve, Helladha e re nuk do t ket mundsi t’u kundrvr t sajat, mendoi q ta ndihmonin edhe shtetet ballkanike pr t coptuar Shqiprin dhe filloi luftn e pamenduar.
Meq ajo e shtroi shtjen e “zhdukjes”, t njrit apo tjetrit nga kto dy fise, fisi pellazg sht i detyruar t mbshtetet tek Turqia, me t ciln e lidh nj bashkjetes e sinqert prej katr shekujsh dhe t dshiroj nj rregullim t Perandoris Otomane n krahina t knaqura, q nga Nili n Egjipt deri n Tivar t’iu kundrvr shteteve t pabesa q e rrezikojn, nj federat paqsore t fuqishme.
Nga t gjitha kto, pjesa e shndosh e Evrops do t kuptoj se kush ka t drejt e arsye: ndrsa zhurma keqdashse dhe e mendur nuk do ta gnjej at. Dhe nuk do t ket shum midis njerzve t famshm n bot q, si Bismarku (pr t prmendur nj shembull t madh), i cili, si thon, e dnoi Perandorin e tij t madh me nj prpjekje t till kaq t pandershme, por q mundi t’ia dilte n krye duke u kundrvn atij, megjithse ai ishte i lindur princ.
Maki Arbreshe, mars 1897
Jeronin De Rada
Marr nga: “La Nazione Albanese”, nr. 5, 15 mars 1897, nga origjinali italisht