Muzeu i gjallë i Sokolit

Ramadan Sokoli është edhe enciklopedi e muzikës dhe e muzikologjisë, folkloristikës dhe historisë së artit

Ndrsa po dilja prej nj shtpie t vogl tiranase, me oborr e me ndonj hurm e portokall, m’u kujtua Muzeu i Vatikanit. Qe dit e diel. Katrmbdhjet vjet m par, gjat nj udhtimi pr n Afrik, pata kaluar dy dit n Rom, meqense s’prputheshin fluturimet e avionve. Duke menduar se ky rast ish vshtir me u prsrit n kushtet e Shqipris s athershme, nj dit t plot, prej mngjesit deri n dark, ia kushtova Muzeut t Vatikanit. Kur po dilja prej Muzeut, ishte dhn shenja e mbylljes. M merreshin kmbt, m dhembnin kryet. Natn q pasoi nuk fjeta mir. Duke dashur t thithja gjithka brenda nj dite, me nj prqendrim shum t lart, truri ishte bombarduar aq shum me informacion, sa dhembte.

Edhe n shtpin e vogl tiranase q e prmenda m lart, kisha hyr pr her t par. Kisha zbritur npr do shkall t ngushta, isha ndodhur n nj korridor po ashtu t ngusht t mbushur me gjithfar veprash arti n prmasa t vogla (nuk kish hapsir pr t tjera), t tra t dhuruara prej autorve, dhe isha ulur n nj dhom t vogl me mindere. I zoti i shtpis, me z t but tenori, fliste me nj shkodranishte t mbl, sikur kndonte nn z. Qysh n fjalt a para binte n sy dhuntia q edhe nj ndodhi t para pesdhjet vjetve me e ilustrue natyrshm me hollsi sikur kish ngjar dje; e po ashtu zotsia me fut ndonj hollsi gazmore midis drams, me e shtendos kuvendin. Brenda asaj shtpie tri or kaluan si tri minuta. Megjithat kur u dhash jasht e ndieja kryet t rnduar. Isha rrek me regjistrue gjithka: n kuvendin e t zotit t shtpis nuk mund t gjeje fjal t teprta, imtsi q nuk zgjojn interes. E vetmja ndrhyrje e panevojshme ndoshta, q ndodhi dy-tri her, ishte nj vshtrim i but i mikpritsit i shoqruar me fjalin ndrmjetse “... se ndoshta ju mrzita”. N trurin tim ishte prsritur n miniatur dukuria e Muzeut t Vatikanit.

Muzeu i gjall, Sokoli sht edhe enciklopedi e muziks dhe e muzikologjis, folkloristiks dhe historis s artit. E albanologjis. E kulturs dhe qytetrimit shqiptar. Pakkush ndr dijetart e gjall ka shkuar thell sa ai n hulumtimin e rrnjve t ktij qytetrimi. Krkimet e tij prekin mbishkrimet parahistorike t shpellave e deri te muziktar q s’njohin kufij kohe as vendi, si Niket Dardani e Jan Kukuzeli. Dhe me far mimi: n mnyr t pabesueshme, te mimi q ka paguar ai pr hulumtimet e tij pasqyrohen njhersh, si rrallkund, fuqia krijuese intelektuale me banalitetin e antikombtarizmin e nj politike t inkriminuar deri n asht! Niket Dardani, autori i “Te Deumit” q ka pushtuar botn, sipas gjasave sht arbr (fjala shqiptar dihet se sht e von) ose ilir po t duash, prej Dardanie. Hedh drit pr kt Prof. Sokoli. Dhe po ashtu Jan Kukuzeli, nj tjetr emr i madh i bots s muziks i pragut t mesjets, sht arbr prej Durrsi. Prof. Sokoli ia trazoi edhe ktij lpen e errt, duke e qitur n drit me sa duket ashtu si ka qen: gjak e shpirt i ktij vendi. Studimi pr Niket Dardanin, botuar n “Les lettres albanaises”, pati tronditur kupoln e kuqe dhe pr pak sa nuk prfundoi n karton. Ndrsa dokumentari pr Jan Kukuzelin qe ndaluar t shfaqej. Pr realizimin e tij Ramadan Sokoli (ather nuk ishte profesor!) qe krcnuar me disa vjet burg pr agjitacion e propagand. Thua kish ndenjur pak npr ato qeli!

N nj kuptim m t prekshm Profesor Sokoli sht tempull. Tempull i gjall i Shqiptarizms. N botimet e tij emrin e shkruan Ramadan Isuf Sokoli, n nderim t babs e t nj fisi atdhetarsh t mdhenj, n disa breza, prfaqsues tipik t racs shqiptare prkah karakteri e prkah pamja. Si nj mrekulli, ia ka dal me u mbijetue burgjeve t nj diktature pr t ciln brezat e ardhshm mund t mos na besojn, ose edhe mund t na prbuzin duke na menduar qyqan. Kurr s’kallzon pr vuajtjet e veta. Kallzon vetm pr gjind t tjer, mjaft syresh heronj t vrtet. Sidomos ata q kan heshtur ose vazhdojn me hesht pr veten. E bash npr ato biruca, ku vdekja her-her krkohej si luks, Ramadan Sokoli gjente vullnetin me mbledh fjal, kng e gojdhna prej malsorve q ishin rrasur n burg pr shkaqe q nuk prputheshin kund me kodet e tyre t lashta t t dinjitetit. Dhe tashti vazhdon me i mbijetue hapsirs s ftoht t krijuar prej mbrijimit (mnjanimit) t prsritur t pushtetit e t misionarve shkurtabiq e xheloz. Ky sht fati i hidhur i intelektualve t mdhenj t ksaj kohe t jashtkohshme. Fati i t gjith atyre q punojn pr Kohn e jo pr ditn. Fat apo fatalitet?

N shtpi fillimisht t prin npr dy fjetat, duke t folur pr t tjert. Kta t tjert jan miq t rrall: piktor, skulptor, ndonj pjestar i familjes (fiksuar dikur n celuloz, por edhe n kujtes t historis), asish q kan dhn prova dinjiteti njerzor. Krahas emrave t mdhenj q nisin me Janaq Paon e Kristina Hoshin, jan edhe disa t padgjuar: u ka munguar publiciteti. Dhe bash te kta Profesori ndalet m shum. Vladimir Metani? Nj artist autodidakt. Por cili skulptor si ai ka prbiruar n shpirtin e kombit e n mitologjin e tij aq thell, me punimet n metal? N skulpturn energjike t tij metali nuk lviz, ai vorbullon me ushtim. Profesori i bie telefonit. Cakton ditn kur do t’i shkojm pr vizit edhe Metanit. Jam me do miq t mir, i thot.

Pyet ka dshirojm me pi dhe shpreh keqardhjen se nuk mund t na rreth (argtoj) me pak muzik, ngaq s’ka rrym. Mund t kishim dgjuar edhe ndonj prej kompozimeve t tij, madje e ndiejm se ky do t kish qen privilegj pr ne. Do t kishim qen ndr t paktt shqiptar q i shijojm ato, n pranin e mbase me ndonj koment t autorit. Ndr t paktt, se institucionet tona muzikore dhe stacionet televizive, prfshi TV shtetror q quhet publik vetm sa me ia zhvat taksat qytetarit, prcjellin shpesh gjithfar muzike e kngsh pa kurrfar vlere, prve vlers s paras q pjell materniteti i nj komercializmi t pshtir. Por pr veprat e Ramadan Sokolit a u kujtua kush? Me aq sa jan kujtuar pr veprat e plota t abejt, pr shembull, q pr her t par e t fundit deri sot i ka botuar vetm Akademia e Shkencave e Kosovs dy her, anipse Kosova ndodhej nn pushtimin serb! Ajo e Tirans ende jo. E veprat e Ramadan Sokolit jan muzik, e muzika, pr me u shijue, duhet me u luejt n orkestr, duhet me u derdh n koncerte, duhet me u prcjell n radio e n televizione. Mjerisht deri tash veprat e tij kan pasur fatin e autorit t tyre: vazhdojn me ba burg. Nj dit tjetr qllon q ka rrym dhe Profesori ve n magnetofon nj kaset. Befasohem: ku e kam dgjuar kt kng? Po kt pjes instrumentale? I kemi dgjuar vite t shkuara n radio-Tirana, npr koncerte t ndryshme, por… si pjes anonime. Edhe kur prcillej ndonj krijim i tij, emri i autorit nuk duhej prmendur. Ramadan Sokoli? Sh-sh-t! Pakkush ka dhn sa ai pr themelet e arsimit shqiptar, pr shkollat artistike sidomos. Ndonj vlersim? Sh-sh-t! bjn edhe sot n ministrin e arsimit. Esht ndr veterant e Lidhjes s Shkrimtarve e artistve t Shqipris. Ndonj vlersim? Sh-sh-t! Fjal t mira, por… vetm n vesh. Profesori kalon sa nga muzika, historia, te letrsia e sotme. Ndihet gjithkund njsoj n ujrat e veta. Cilindo njeri t letrave mund ta kap tradhmend kur, duke folur pr nj roman t letrsis shqipe t botuar n Tiran, q ai sapo e ka lexuar, natyrshm ndalet te stili i autorit dhe nis e flet pr C. F. Ramuz, q njihet si ndr shkrimtart zviceran m t mdhenj, me sa di ende i paprkthyer n shqip. Bn nj prqasje t stileve ndrmjet dy autorve. Flet me nj thjeshtsi e kompetenc q do t’i kishte hije cilitdo shkrimtar ose studiues t specializuar t letrave.

Mbrmjeve e sheh kah shkon ngadal trotuarit, prgjat shtitores Zogu i Par. Gati i tejdukshm, shoqruar me zonjn e tij fisnike, bij e nj familjeje t njohur tiranase. Dhe… me nj shkop, t cilin, profesor, edhe mund t mos e marrsh, i them. Kam qejf me e nguc, mos nxjerr ndonj prej gazmoreve t tij t kripura. Ai tund kryet.

sht 81 vje dhe vetm punon, punon. Ndoshta pr nj shpirt t madh vshtirsit shrbejn vetm si nxitje? M sillet npr mend nj thnie, thelbi i s cils sht pak a shum kshtu: Italia n mesjet pati inkuizicionin m t tmerrshm, megjithat i dha bots Da Vinin e Mikelanxhelon, ndrkoh q Zvicra paqsore dhe e lumtur i dha bots … orn me qyqe. Apo ndoshta, ashtu si ka thn Gtja pr Napoleonin, gjenialiteti hyjnor shkon gjithmon s bashku me rinin e prodhimtarin, pra nj mendje vrtet e ndritur sht e pajisur edhe me vullnetin dhe me gratin (rendimentin) e jashtzakonshm n pun?

Ndr dy botimet e kohve t fundit jan “Gojdhana e prrallza t bots shqiptare” dhe “Antifonari i durrsakut Gjergj Danush Lapacaj”. Ky antifonar, si shtjellon n libr Profesori, sht kodik n pergamen, 23 vjet m i mom se Meshari i Buzukut. Ai sht shkruar prej nj arbri t madh, i cili ishte njeri shum i ditur, me njohuri t thella matematikore, n fushn e inxhinieris hidraulike (nj traktat i tij pr matematikn e gjeometrin, i botuar n Napoli, u ribotua nnt her m pas). Por kryesorja, antifonari i Gjergj Lapacajt “sht nj prmendore muzikologjike q dshmon se n pellgun e Adriatikut gjallonin tradita kulturore e artistike t begata”. Fal hulumtimeve t deritanishme mund t provohet se aty kah muzgu i mesjets “ne kishim nj tradit liturgjike vendase, n t ciln u mbshtet edhe liturgjia serbe kur po shkputej nga tradita greko-bizantine”. Ky fakt, nnvizon Profesori “sht me rndsi shum t madhe pr historin ton etnokluturore”. Dhe pr ta par e shqyrtuar kt antifonar, Profesori kaprceu detin me shpenzimet e veta. Nuk harron me i falnderue me emra edhe n libr miqt q e njoftuan dhe e ndihmuan.

Neve shqiptarve nuk na bn prshtypje, e quajm dika t zakonshme, por nj i huaj q do t njihej me punimet e tij, qysh prej studimeve pr Niket Dardanin e Jan Kukuzelin e deri te m t fundit q vazhdon me i botue npr revista, mund t pyeste: si sht e mundur? Autort m n z, vlerat madhore t t cilve Profesori i ka nxjerr n drit, jan t krishter, madje priftrinj, e ky vet sht mysliman! T huajt mund t uditeshin me kt fakt, ndrsa vet ne do t uditeshim me udin e tyre. Sepse Ramadan Sokoli sht para s gjithash Shqiptar. Feja a krahina e njrit ose e tjetrit pr t jan kurrgj m shum se sa pjes e thyezimit (mozaikut) t ndritshm t bots shqiptare.

Ndihesh i trishtuar. Pr Niket Dardanin e Kukuzelin e Lapacajn u gjet nj Ramadan Sokol q hulumton e shkruan, po pr t tjert q flen n mugtir kush do t bj krkime e do t flas? Intelektualt po ikin, po ikin. “Na lan pa Athe”, prsrit njri syresh n tregimin e Lazr Stanit “N Bregenz shkohet pr t vdekur”. Ikin intelektualt dhe, kur ndalen n nj cak t huaj, duke lypur pun pr shembull n nj garazh, fishkllojn npr buz Zef Seremben:

Zogj t bukur kndojn me hare

Por zemra do t m plasi mua n gji

I helmuar e shkoj un te ky dhé

Mrzitem n katund, n vetmi….

Anipse n vend t “katundit” t dikurshm serembian tashti mund t jet nj metropol. Ai prap ngjan “katund”, kur pr ty sht i huaj.

Kjo sht braktisja m e madhe e vendit qysh nga koha kur Sknderbeun e pati mundur vdekja. Po tashti k ka mundur vdekja n kt vend? Vdekja po mundohet me vu prfundi Shpresn. Vrasja e Shpress do t ishte Fundi vet!

Edhe ata pak intelektual q mbeten jan t zn me mbijetesn e tyre e t fmijve. Pensioni, jo rrall i parakohshm, i detyruar pr shkaqe politike, nuk u mjafton as pr kafe.

E pr t fituar dika sa me mbet gjall, intelektualt q rrin ngulur n truall t vet duhet ta shesin shpirtin. “A do qymyr, m falni… a do pak shpirt, zotni”?

E pamundur, shpirti s’u dhnka n pazar: n mos pa m shpirt a je m Njeri?

Dal prej asaj shtpize duke marr n sy fytyrn e tij t bardh, flokt e mustaqet e bardha, si t mermerta. Rikujtoj se Profesor Sokoli do ta nderonte me pranin e tij cilndo akademi. Por akademia e shkencave e Republiks s Shqipris sht tragjike dhe e vogl: ajo kujton se nderohet me mungesat e veta t mdha.

Ramadan Sokoli ka referuar shumkund, emri i tij gjindet npr enciklopedit e t tjerve.

Por ai sht yni. A i dgjoni pllakat e trotuarit q gurgullojn si tastier pianoje? Kalon Ai duke i prekur me shkopin e tij!

Ai sht yni.

Po Ne, t kujt jemi Ne?

II. M zgjon mendime nj kng pr s gjalli

Pak njerz kan kng pr s gjalli. Ata q kan jan dy llojesh. T part jan njerz me pushtet ose me pare q i sponsorizojn vet kto kng. Ka ndodhur kshtu n t kaluarn. Kng t tilla zakonisht vdesin bashk me sponsort. Ndodh q edhe mbijetojn e n kt rast prbjn nj fatkeqsi t fsheht pr t gjith. I shrbejn shtrembrimit t historis. Pa folur pr zvetnimin e shijeve estetike. T dytt q kan kng pr s gjalli jan njerz me vlera t rralla. Knga pr kta sht buruese, kurrkush nuk paguan pr t. Kto lloj kngsh jan t prvuta (modeste), por t sigurta e jetgjata. Ato nuk i tuten jets. Nj kng t till pr s gjalli kemi kto dit npr duar. Them npr duar, se nuk sht n nota as n vargje. Esht libr: Osman Xhatufa: Ramadan Sokoli, Jeta dhe vepra (shtpia botuese muzikore Artes, maj 2004”). Pr me e botue librin nuk sponsorizoi ai t cilit i kushtohet: 84-vjeari R. Sokoli s’ka pasur kurr pare. Aq m pak ka sot. Pr t nuk sponsorizoi shteti: prej gjashtdhjet vjetsh shteti s’ka dasht me shprblye dika kt njeri as llojin e tij. Aq m pak dshiron me e shprblye sot. Pr t nuk sponsorizuan kompanit q kan pare me derdh e me shkel. Disa syresh lshojn qindra mij dollar brenda nj nate pr nj spektakl q ik bashk me ern, por u rrudhet dora kur sht puna pr nj vepr Shqiptare. Pr kt libr sponsorizoi shpirti i nj ish-studenti t Profesorit. sht rilindsi i fundit i gjall n kto troje, tha dikush pr Profesor Sokolin. Por sa rilinds aq sht edhe modern. Ndoshta sepse shum ideale t rilindsve kan dal rishtas n plan t par? Shqipria, Evropa, vlerat, identiteti dhe bashkimi kombtar.

Historit e dy prej krijimeve t tij muzikore e kaprcejn shum vetveten.

T parn ma kallzoi vet Profesori para nja dy javsh, krejt rastsisht. Ende s’qe prer rryma (s’ishin shkim dritat) dhe m vuri nj disk me kngn “Turtullesh”, t knduar prej nj grupi t Ulqinit. E kisha dgjuar n vitet tetdhjet duke gurgulluar n zrin e kngtares kosovare Shpresa Berisha dhe e dija se ishte ndr kompozimet e hershme t tij, bashk me “Blegron delja”, “Me gjergjef” e do t tjera. E dija se vargjet e “Turtulleshs” i kishte shkruar plot frymzim djaloshi Qemal Draini, i shuar m pas n burgjet komuniste, dhe se “Turtullesha” (ky nuk sht emri i njmendt i saj) kish qen nj studente e shklqyeshme n Firence, shum e bukur e njhersh fatkeqe. Motr e vllezrve Pipa (Arshin e Myzafer) dhe e fejuar e Profesorit t ardhshm (Sokolit), pati fund tragjik m pas. Por nuk e dija se knga ishte shkruar e kompozuar pikrisht n Ulqin, me hovet djaloshare t dy artistve t rinj shkodran, Sokoli e Draini. Dhe po ashtu nuk e dija se tri jav m von, kur autort kishin marr rrugn me u kthye prej Ulqini n Shkodr, u ra n pakujt (befasi) kur e gjetn aty: knga foshnje trijavshe ishte burrnuar menjher e kishte mbrri n qytet para tyre!

Historin e dyt e kallzon muziktari kosovar Rexhep Munishi. Ajo prshkruhet hollsisht edhe n librin pr Sokolin. Esht pr nj kng q njihet me tituj t ndryshm e me vargje ndonjher krejt t ndryshme, si ndodh me krijimet e mdha t popullit, i cili shton ose ndryshon dika sa her q instinkti i tij e quan t nevojshme. Knga “Me gjergjef” ose “Me shami, xhamadan t kuq” kur doli n drit m 1937 (asokohe Ramadan Sokoli ishte vetm 17 vje), kishte ndr t tjera kto vargje:

Me shami, xhamadan t kuq

Nuk t zanka, po t bika ngusht

Dhe refreni:

Ku je rrit, lulja me er

Bukuro, fol me goj nji her

E shkruar fillimisht pr grupet amatore t nj metropoli shqiptar e rajonal si Shkodra, pr qytetarin shqiptar u b e njohur jo vetm npr net lirike (grupi “Na bashkoi knga popullore” e qante n fund t viteve shtatdhjet). ka sht vrtet interesante, hovin m t madh do ta merrte pikrisht npr kaprcyejt m dramatik.

N vitet e Lufts kundr fashizmit iu shtuan natyrshm dy vargje:

Besa-bes, besn ta kam dhan

Pr liri, jetn due me dhan-e.

Knga nuk do t njihte kufij mizor diktaturash, q ndanin prgjys t njjtin shtat. N demonstratat studentore t 1968-s djemt e vajzat e Kosovs e thithn me nj frym dhe me nj prshtatje t leht e knduan gjmueshm npr tubime n Pallatin e Sportit t Prishtins e gjithandej:

Besa-bes, besn ta kam dhan

Pr Kosov, jetn due me dhan.

Dhe refreni:

Ku m’je nis moj lulja me er

N Kosov, ku jam kan prher

Nj kng aq e but, lirike, ngjeshet e prthekohet pa pritur me armt e lufts e del n ball! Vetvetishm, pa dekrete, pa vendime shtatmadhorish.

Vendimin e kishte marr shtatmadhoria e Shpirtit Shqiptar. Djaloshi Sokoli e kish nxjerr prej andej pa i marr leje kurrkujt dhe tashti ky shpirt thjesht rimerrte tbamin (frytin) e vet dhe e vinte n pun, pr nevoja madhore.

Ishte m shum se himn. Po t’i pyesje djemt e vajzat e Kosovs kush sht autori, me siguri do t habiteshin me kt pyetje. Autori... kush tjetr vese Populli?

Nj artist njjtsohet me popullin, a nuk sht nj prej kulmeve t ndrruara?

Profesori lviz ngadal npr fjet (dhom).

-Kto lule m’i pruri vajza. Jan t njoma, kan ermir. Ndrsa kt vazon...

Vazon e ka gdhendur vet n bri, pasi ka dal prej burgu. Nj lloj simboli fluturues: kur e kthen n nj krah t kujton zogun. Pr ka mund t ndrroj nj i dnuar politik n diktatur m shum se pr nj fluturim zogu?

Ja dhe nj piktur n katranz (korniz) n prmasat e nj mbulese libri: lahutari. Dhe...

S’ka pse me u habit. Profesori sht kompozitor, sht artist. E si artist ka dhuntin me e pa botn t prthyer nprmjet mekanizmave hyjnor t artit. Kjo prthyerje sht hapi i par i madh, pas t cilit jetsimi n piktur, muzik a poezi shpesh nuk sht aq i ndar, varet nga rrethana praktike t jets. Shkrimtar t mdhenj na jan shfaqur krejt papritur nj dit si piktor, kngtar t njohur kan
karrier aktori (para do kohsh kam par nj film ku luante Sharl Aznavur, q pr pak muaj do t mbushte tetdhjet vjet e sapo kish nxjerr edhe nj disk t ri, ndrsa Xhina Lolobrixhida prgatit nj ekspozit me skulptura t gdhendura prej saj, disa metra t larta!). Gjykuar prej ktyre punimeve e ndien se Profesor Sokoli mund t ishte
edhe piktor a skulptor me emr, sikur thirrja e brendshme t mos kish qen tjetrkund kryekreje: te muzika.

Pra ky burr tashti tetdhjet e pes vje ka edhe dashuri t tjera t fshehta. Disa kan mbetur t ndrydhura, si zogu-vazo, disa kan marr fluturim, si zog i njmendt. Sa koh q ai nuk i prket m vetm vetes a bijave t tij, por sht vler q na prket t gjithve, nj lloj pasurie kombtare, edhe kto dashuri t tij nuk duhet t rrin m t fshehta. Duhet t’i njohim.

Kush e ka knduar qoft edhe njrin prej librave t Prof. Ramadan Sokolit nuk mund t mos e ket vn re gjuhn e tij: thjesht shqipe. Njerzit e letrave q shkruajn me nj gjuh aq t pastr e aq t pasur numrohen me gishta. Sintaks e fjal t kullueta shqipe, caqe (terma) t muziks, pikturs, historis, arkitekturs, t shqipruara ose t gjetura n gjuhn e gjall t popullit, fjal t mbledhura prej t gjitha viseve. Veprat e tij shrbejn edhe si gjedhe e shklqyer gjuhsore. N vend t cakut muzikor akord prdor bashkzanim, n vend t hok e shaka thot gazitje (prej gaz), n vend t toponim shkruan emrvend, kantilen e zvendson me kngtim. Kur sht thell n histori, duke shkruar pr Te Deumin e Niket Dardanit a mjeshtrit ilir, skllevrit e liruar i quan lirosh, ndrsa nj portik madhshtor t Taxh Mahallit a t nj xhamie e quan shtyllnaj. Pr dik q i prkap gjrat me ngadal, prdor mbiemrin vonak. N tri gjra duhet ngulur kmb kur shkruan, thot. N pastrtin, pasurin dhe rjedhshmrin e gjuhs. Fjalia duhet me rrjedh. Dhe fjala duhet krkuar. Si Maini, shton. E prfton nj buzgaz dhe kallzon nj hollsi nga jeta e piktorit italian t qindvjetshit t 19-t, Maini, e donte shum Vladimir Jani, shton. Kur Maini po pikturonte nj vazo natyr t qet, ngaq s’po knaqej me punn e vet, e mori lulen e gjall t vazos dhe e vuri n plhur...

Vet Sokoli e krkon fjaln n shkrime. E deri n t folurit e prditshm. Na bie kuvendi, n nj kundroj kulturore, pr mnyrn e jetess dhe ndryshimet ndrmjet gabelve e magjupve. Gabelt shtisin, nuk ngulen kurrkund, thot. Ndrsa magjupt jo. Magjupt jan ndejtar. Kt mbiemr t pastr shqip, q vjen prej emrit ndej/ndenj dhe q atij i del krejt natyrshm, e krkon m kot n FGJSSH (Fjalori i Gjuhs s Sotme Shqipe). I vemendshm sht deri n prapashtesat a mbaresat. S’e quan veten muzikolog, por muziktar, madje n kartvizitn e tij shkruhet Prof. Ramadan Isuf Sokoli, muziktar - albanolog. Nuk thot murale (piktur), por murore; jo i prangosur, por i pranguar, vetkuptohet edhe prangoj e jo prangos. shtje shijesh a paraplqimesh subjektive? Para s gjithash dshmi e kulturs dhe vetvetsis (identitetit) t dijetarit; kurrkush nuk mund t mtoj me qen i kulturuar pa zotruar mir gjuhn amtare. Njhersh edhe dshmi e dashuris pr gjuhn shqipe, njohje e thell e saj. Se si ve n dukje prof. Shaban Demiraj, mbaresa onj (sot oj) q Sokoli e paraplqen prball mbaress os, sht shum e mome n gjuhn shqipe; latinizmat e kan gjetur n kt gjuh dhe e kan gjetur aq prodhimtare saq u prfshin edhe vet brenda ktij tipi zgjedhimi, u prthithn prej tij. Nntipi i zgjedhimit me onj vlersohet prej Demirajt “jo vetm pr vjetrsin, por edhe pr gjallrin e madhe”. E n praktik n shkrime pakkush i kushton vmendje ksaj dukurie, q profesori nuk e le me i kalue.

Kur sht n caqet muzikore ndihet dyfish n ujrat e veta. Esht nj fjal shqipe jone n kuptimin melodi. Gjindet q nga arbresht e Italis, te Gjeovi e deri n Malsi t Gjakovs (Tropoj) - ktu me nj vendkmbim ojne - dhe sipas abejt sht nj fjal tingullore (onomatopeike) e gjuhs. Sokoli e prdor gjithandej duke krijuar edhe fjal t reja prej saj: mbiemrat i jonsishm e jonsor pr melodioz, ndajfoljen jonsishm pr n mnyr melodioze (“...kur peneli kndonte jonsishm...”).

Nj fjalorth i botuar n njrin prej librave t tij (Ramadan Sokoli, Folklori Muzikor Shqiptar, Morfologjia, Tiran 1965, Instituti i Folklorit) prmbledh treqind fjal prej krahinave t vendit, shum prej t cilave nuk i gjen n FGJSSH, si nuk e gjen as jone por melodi. Pr nj lloj pipze druri sjell kto sinonime (m von ka shtuar t tjera): fifiz (amri), filikak (Gjakov), pimz (Tiran), pizg (Myzeqe), picigon (Peshkopi), pilipizg (Kor), picang (Lum), pipz (Elbasan), pipie (Dumre), zumare (Shkodr), spipllom... Si ka shkruar n nj studim (“Ndihma e gjuhsis son pr muzikologjin”, Gjuha jon, 1986), kjo pjes e pasuris son gjuhsore dshmon plotnin si dhe “prirjen e ndjeshmrin muzikore” t shqiptarve.

N fjalorthin muzikor, si dhe n studimin pr lidhjet e gjuhs me muzikologjin, bn shtjellime t hollsishme e interpretime etimologjike n baz t nj literature t gjr. I sillet Meyerit a abejt, Fjalorit t Bardhit e t Bashkimit, bn prqasje me fjalt a caqet prkatse n gjuh perndimore e n gjuh t vendeve fqinj. Si ka shkruar, i prmbahet mendimit se ky zbrthim etimologjik “mund t ndihmoj mjaft pr t hetuar prejardhjen e tyre (veglave muzikore), si dhe marrdhniet e popullit ton me popuj t ndryshm”.

Prkushtimi pr gjuhn shqipe, si dashuri e fsheht e panjmendsuar, e ndjek gjithandej. N arkivin e tij ka disa flet t zverdhura, t kapura me njra-tjetrn: “Fjal t pabotueme”. Esht dorshkrim i hershm. Edhe ai nj kujtim i burgut, krahas me gojdhnat, fjalt e urta, kngt e mome, prrallat q pati vullnet me i mbledh n ato qeli kur jeta e vdekja prfyteshin n zgrip t njra-tjetrs. Ndrsa kuvendim pr caqet kozmogonike t shqipes, ku ajo sht e pasur me fjal anase e shpesh krejt t veanta n prkapje (konceptim), i them nj her pr nj fjal t pastr shqipe lpen q ka kuptimin horizont. Gjindet n parathnien e librit t A. Harapit “Andrra e Pretashit” (Rom, 1959): «Dashunoi malin e ujin q i qen lpeni (horizonti) i par i jets». I shfaq mendimin se kjo vjen prej lpé “mjegull e holl, tis”, prshtypja q t le pafundsia e qiellit, dhe vet lpé lidhet me me lpi. Fjal thellsisht origjinale edhe nga pikpamja e konceptit fjalformues: nse horizont n gjuht e vjetra ka n piknisje nocionin “kufi”, n shqip kjo ka kndvshtrim krejt tjetr, q le gjithka hapur, si sht lpeja e pafundsis. Profesori m udit kur shton nj fjal t panjohur t ksaj erdheje. sht edhe folja me u lpe, thot, n kuptimin me u shtri n trajt lpeje, plhure. E kam ndie prej malsorve, m ka ra me ndej shum me ta.

Ai ka edhe parashtresa teorike me vler pr probleme t caktuara t shqipes, tej marrdhnieve t saj me muzikologjin. Pikpamja e tij pr krahinorizmat n gjuh, pr shembull, e shprehur n nj tjetr studim, meriton vmendje si ndr m t drejtat e t vlefshmet pr pasurimin e pastrtin e gjuhs son. Sipas tij “krahinorizmat q nuk kan bijime ose motrzime dialektore, qofshin mbetza t hershme, qofshin risime t vona, kur sjellin dika t vyer pr plotsimin e nevojave shprehse t gjuhs, duhen muar drejt si pasuri mbargjuhsore q e begaton fjalorin ton”.

Shtpia e tij i ngjan nj biblioteke, jo thjesht n kuptimin e librave pa fund e vjetrive, si i quan Konica antikuaret. Edhe n kuptimin e lvizjes s informacionit. sht institucion i gjall, ku bashk me artist, shkrimtar, studiues, hyjn e dalin edhe ngjarje kulturore, libra, artikuj t botuar n revista gjithandej npr bot. Ia ojn me faks, me e-mail, me post. Letra q hapin ose vijojn debate pr shtje t caktuara i vijn prej gjakut t shprishur (mrgats), prej njerzve a personaliteteve t kulturs, prej akademish e universitetesh t huaja... I luten me u dhan nj mendim, me shkrue dika pr revistn e tyre, e ftojn n nj veprimtari, i marrin leje me ribotue nj studim. Vetm prej institucioneve t shtetit shqiptar gjith kto vite s’i ka ardhur nj ftes, s’i ka rn kush telefonit. “Kolonelit s’ka kush t’i shkruaj”, thot Markezi. Kolonelit? Ai nuk sht kolonel. sht gjeneral. Gjeneral i Shqiptarizms.

M zgjat nj dosje me mbules vishnje. N t sht letra e nj studiuesi shqiptar, prej SHBA, me nj vshtrim rreth lidhjeve gjuhsore q ky autor mendon se ka ndrmjet mbishkrimit t njohur t “unazs Delmaes” me disa shkrime etruske.

-Lexoje, m thot.

sht fush e vshtir, ku kur t duash merr n thua edhe nj ekspert e dijetar i specializuar. Vite m par vepra e gjuhtarit francez, z. Majani “Fundi i misterit etrusk”, q gjente kyin e zbrthimit te gjuha shqipe, qe shprfillur prej bashksis s gjuhtarve. Megjithat kto nuk duhet t prbjn shkak me heq dor prej hulumtimeve t tjera. Dihet: ndodh q e vrteta m e madhe duket mashtrim.

N muret e studios s tij, ndrmjet sendeve zbukuruese jan t varura do maska. Jan prej briri, syt u vezullojn. I ka gdhendur kur jepte msim n Lice. Gazi i itht (ironia) sht se ky njeri tr jetn i drejtprdrejt e i pafshehur, ka punuar maska. Pr m tepr, kur n nj kuti druri t zbukuruar prej tij n burg, me nj cop brisku rroje, ka gdhendur Prometeun. Ky burr mbetet nj ndr prometet e bots shqiptare. Ia sqepuan zemrn jo vetm korbat, por edhe maskat. Potragjelt (tellallt) butaforik t atdhetaris, ata q vikatnin dit e nat pr “patriotizmin e ri socialist”, pikrisht ata nuk ia botuan librat, nuk ia luajtn veprat muzikore, nuk, nuk... Tashti msoj se sht edhe nj fjalorth muzikor me caqe e fjal t pastra shqipe q akademia e athershme nuk lejoi me ia botue si pjes t veprave ose teksteve msimore t tij.

Ramadan Sokoli ka qindra e mijra faqe me studime, gojdhna, fjal, kng… t panjohura, me vlera t pazvendsueshme pr kulturn kombtare e m gjer. Krejt rastsisht m kallzon nj punim t hershm, ndonja njqind faqesh, pr traditn shqiptare t gjuetis. E ka vshtruar qysh prej kohve t lashta n vendbanimet e hershme, n vizatimet e shpellave, n thyezimet ilire, n pohimet e autorve t huaj (gjuetart shqiptar rritnin sokola pr gjueti, thot. Kta sokola i merrnin a i onin dhurata pr perandort e Bizantit). Nuk ia boton kush. Duhen pare.

Syt e maskave q Prof. Sokoli i ka gdhendur dikur n bri dhe i ruan vjerr n muret e studios s tij shohin tinzisht: jan xixllues, tepr dinak. Prit kur t qajn maskarisht edhe pr gactarin Promete, thua.

Më shumë nga Kultura