NJE DITAR MBI NGJARJE HISTORIKE
Ditari i një ministri të Jashtëm... Konflikti i Kosovës 1997-2001... Është një vepër gjithsesi e rrallë në kulturën tonë. E quaj të rrallë për disa arsye: e para, e rrallë për nga rëndësia e saj dokumentare në historiografinë tonë të re; e dyta, sepse është e frymëzuar prej ngjarjesh të mëdha në historinë e Kosovës dhe të popullit shqiptar në përgjithësi; dhe, e treta, sepse është e rrallë edhe si trajtë shkrimi në letërsinë tonë. Si ditarët, herët më të shpeshta, që në letërsinë evropiane shkruhen shpesh e çmohen shumë, ashtu edhe ditari i Paskal Milos ka rëndësi të trefishtë: historike dokumentare, kulturore dhe letrare artistike, por rëndësia e tij historike dokumentare është më e madhja.
Historian dhe diplomat
Ditari është një histori e ngjeshur e çështjes së Kosovës në politikën shtetërore të Shqipërisë, në politikën e vendeve të Ballkanit, në politikën e shtetit pushtues - Serbisë, në politikën e vendeve më të mëdha të Bashkimit Evropian, në politikën e Rusisë, në politikën e OKB-së dhe, më në fund, në politikën e shtetit që do të luajë rol historik në fatin e Kosovës - në politikën e SHBA-ve: një histori e ngjeshur e politikës së këtyre vendeve dhe e disa institucioneve botërore gjatë viteve të mbuluara me këtë ditar. Në të janë përfshirë vitet 1997, 1998, 1999, 2000 dhe gjysma e parë e vitit 2001. Janë këto vitet kur Milo kishte fatin të ishte ministër i Punëve të Jashtme të Shqipërisë. Përpos ditarit për vitet e theksuara, në këtë vepër janë përfshirë edhe letrat që ai u ka dërguar disa diplomatëve dhe shtetarëve si: kryetarit të KS të OKB-së, Sekretarit të Përgjithshëm të NATO-s, Havier Solana, ministrit të Jashtëm të Francës, Iber Vedrin, atij italian, Lamberto Dini, Sekretares së Shtetit të SHBA-ve, Medlin Ollbrajt, përfaqësuesit të veçantë të Sekretarit të Përgjithshëm të OKB-së në Kosovë, Bernard Kushner, Sekretarit të Shtetit të SHBA-ve, Kolin Pauell, si dhe letrat që ka marrë prej diplomatëve dhe shtetarëve të ndryshëm - prej ministrit të Jashtëm italian, Dini, prej ministrit të Jashtëm të Mbretërisë së Bashkuar, Robin Kuk, prej ministrit të Jashtëm rus, Igor Ivanov, prej ministrit të Jashtëm grek, Theodoros Pangallos, prej Sekretares së Shtetit të SHBA-ve, Ollbrajt, prej ministrit të Jashtëm turk, Ismail Çem, dhe, më në fund, prej Sekretarit të Shtetit të SHBA-ve, Pauell.
Përpos për arsyen e sipërthënë, ditari është vepër me rëndësi të veçantë historike dokumentare edhe për arsyen se është ditar i historianit dhe i diplomatit, i shkencëtarit dhe i politikanit njëkohësisht. Milo është historian i dëshmuar në historiografinë tonë kombëtare, është njohës i veçantë. Në Shqipërinë shtetërore mund të jetë njohësi më i mirë i marrëdhënieve shqiptaro-serbe, kurse vepra e tij, Shqipëria dhe Jugosllavia (1918-1927) është vepra më e plotë dhe më e mirë deri sot për këto marrëdhënie pak a shumë të trajtuara, por ende shkencërisht të pastudiuara sa duhet në historiografinë tonë.
Nuk ka dyshim se autoriteti i pranuar diplomatik i Milos, gjykimet dhe vlerësimet e tij të matura, objektive, përkushtimet e tij të dëshmuara ndaj së vërtetës, përkushtimi i tij atdhetar ndaj Kosovës, e bëjnë ditarin e tij për Kosovën vepër aq më të çmuar, prej së cilës mësojmë të dhëna e të vërteta të reja mbi luftën politike për pavarësinë e Kosovës.
Çka mund të mësohet?
Prej ditarit do të kuptojmë se Shqipëria, me politikën dhe diplomacinë e saj, ka bërë shumë për pavarësinë e Kosovës - shumë më tepër së ç‘është menduar në disa qarqe politike dhe intelektuale këtu, në Prishtinë, dhe se ç‘është shkruar a folur prej tyre në mediat. Lejohem të them, ndërkaq, se Shqipëria ka bërë për pavarësinë e Kosovës më shumë se ç‘e quajnë të nevojshme politikisht ta theksojnë zyrtarët në Tiranë. Po, pa Shqipërinë, lufta çlirimtare në Kosovë ndoshta nuk do mund të bëhej dhe, as UÇK-ja të armatosej e të mbahej.
Kjo nuk e mohon faktin se politika shtetërore e Shqipërisë ndaj Kosovës nuk ishte, gjithnjë, çfarë dëshirohej dhe, ndoshta, çfarë mund të ishte. Arsyet që mund të jepen pse ndodhte kështu janë vetëm pjesërisht të pranueshme. Shqipëria, mësojmë në ditarin e Paskal Milos, pashmangshmërisht duhej të mendonte jo vetëm për zgjidhjen e çështjes së Kosovës, por edhe për interesat e veta. Dhe, kjo ishte arsye e kuptueshme, e ligjshme. Nuk ishte arsye e kuptueshme pse në udhëheqjen shtetërore në Tiranë mendohej se me qëndrimet e saj ndaj çështjes së Kosovës ishte e lidhur edhe siguria e Shqipërisë. Ideja e pavarësisë së Kosovës, kurrë, pas Luftës së Dytë Botërore, nuk e kishte rrezikuar sigurinë e Shqipërisë dhe aq më pak do të mund të rrezikonte pas përmbysjes së komunizmit. Shqipëria nuk është shtet që u ka borxhe historike, territoriale dhe njerëzore fqinjëve të saj. Përkundrazi, fqinjët e saj, Serbia, Greqia, Mali i Zi dhe Maqedonia i kanë borxhe të mëdha historike Shqipërisë.
Prej këtij ditari ne do të mësojmë se gjykimet tona për takimin e shumëpërfolur midis Kryeministrit të Shqipërisë, Fatos Nano, dhe kryetarit të Jugosllavisë së mbetur, Sllobodan Mollosheviç, në Kretë, ishin më shumë fryt i paragjykimeve partiake, se sa njohës të së vërtetës. Në këtë ditar do të shohim se në tekstin e përgatitur prej Ministrisë së Punëve të Jashtme të Shqipërisë, për bisedimet e Fatos Nanos me kryetarin e Jugosllavisë së mbetur rreth Kosovës, theksohen qëndrime të njëjta me qëndrimet që mbroheshin prej subjekteve politike në Kosovë. Më në fund nuk kishte të dhëna të mbështetura në logjikë e zakonësi që takimi midis Fatos Nanos dhe Millosheviçit në Kretë të gjykohej me pezm mosdurues, kurse të pranoheshin dhe të çmoheshin si pjekuri politike takimet e vetjeve politike kosovare me Millosheviçin në Beograd. Edhe për takimin e Kretës, si për të Beogradit, ishte marrë këshilla e Uashingtonit.
Prej këtij ditari ne do të mësojmë, për herë të parë prej një politikani dhe diplomati shqiptar, se politika amerikane ndaj Kosovës në thelb ishte, deri vonë, politikë e qëllimeve afatshkurtra e jo e zgjidhjes së përhershme. SHBA-të, e thotë autori: "Më tepër e vënë theksin në arritjet e synimeve afatshkurtra e afatmesme në Kosovë dhe jo në objektivat strategjike si duan shqiptarët". Gjatë dhe vendosmërisht faktorët ndërkombëtarë, SHBA-të dhe Bashkimi Evropian, do të jenë kundër idesë së pavarësisë së Kosovës. Në të vërtetë, edhe SHBA-të, edhe Bashkimi Evropian, qoftë edhe pas fushatës së bombardimeve dhe vendosjes së KFOR-it dhe të UNMIK-ut në Kosovë, do të jenë për zgjidhje të çështjes së Kosovës në kuadrin e Jugosllavisë së mbetur. Dhe, këtë politikanët dhe diplomatët e tyre do të na e thonë edhe këtu, në Prishtinë, por do të na e thonë, ndoshta, me gjuhë më pak dëshpëruese se në Tiranë. Prej udhëheqjes shqiptare ata do të kërkojnë përkrahje që synimet e tyre afatshkurtra për zgjidhjen e çështjes së Kosovës në kuadrin e Jugosllavisë së mbetur t‘i bëjnë njëmendësi! Sikur të mos ishte kështu, sikur udhëheqjes shqiptare të mos i bëhej trysni politike e diplomatike për pajtim të plotë me politikën e tyre ndaj çështjes së Kosovës, mund të besojmë se nuk do të ngjante që Kuvendi i Shqipërisë të përkrahte zgjedhjet e ashtuquajtura "të lira e demokratike" më 22 mars 1998 në Kosovë. Kurrë nuk kam arritur, as nuk do të arrij, ta mirëkuptoj përkrahjen që shteti amë do t‘u japë këtyre zgjedhjeve në Kosovë. Nuk kam dyshim se këto zgjedhje, të quajtura "të lira e demokratike", nga shtypi ynë partiak, që do të mbahen në kohën kur Kosova ishte përfshirë tashmë prej luftës çlirimtare që bënte UÇK-ja, në njërën anë dhe prej masakrave, djegieve dhe shkatërrimeve që bënin forcat policore e paraushtarake serbe, në anën tjetër, ishin hiç më pak se legjitimim politik i pushtimit gjakatar serb dhe mohim i së drejtës, i qëllimit dhe i kuptimit të luftës sonë çlirimtare. Nuk është e nevojshme, ndoshta, të shpjegohet veçmas se të gjithë popujt historikë evropianë, madje të gjithë popujt historikë në botë, kanë nocionin me të cilin i dënojnë historikisht përgjithmonë zgjedhjet e tilla, që mbahen prej një pjese të forcave politike në kohën kur pjesa tjetër bën luftën çlirimtare. Dhe, këtë nocion e dimë të gjithë: quhet tradhti.
Dhe, më tej.
Prej këtij ditari ne do të mësojmë se SHBA-të dhe Bashkimi Evropian do ta përkrahin në vazhdimësi udhëheqjen e LDK-së, qoftë, madje, edhe kur, si e thoshin edhe vetë disa prej diplomatëve e zyrtarëve të tjerë të tyre, kishte rënë prestigji i saj, sepse ishin të bindura se vetëm me të mund ta arrinin atë që në atë kohë e synonin: zgjidhjen e ashtuquajtur paqësore të çështjes së Kosovës në kuadrin e Jugosllavisë së mbetur! Në këtë ditar, në një varg datash të tij, ne do të gjejmë të dhëna që na tregojnë pse dhe si sendërtohej kjo përkrahje.
Për më tepër, udhëheqjen e LDK-së faktorët ndërkombëtarë do të vazhdojnë ta përkrahin edhe mbasi do të binden se, si do ta thonë edhe vetë, në vitin 1997, politika që bënte ajo ishte politikë e pashpresë, me të cilën nuk mund të bëhet asgjë për Kosovën!
Prej këtij ditari ne do të mësojmë se paraqitja e UÇK-së, në fund të vitit 1997, e bën Perëndimin, para së gjithash i bën SHBA-të, të krijojnë qëndrim të ri ndaj Kosovës, që do të paraqitet kështu: kriza kosovare ka përmasa ndërkombëtare, prandaj edhe nuk mund të jetë më çështje e Jugosllavisë së mbetur. Ajo është çështje botërore.
Prej këtij ditari ne do të mësojmë se në verën e vitit 1998 zgjidhja dhe dështimi, fitorja dhe disfata ishin shumë afër. Është ky viti kur ambasadori Kristofer Hill harton, njëra pas tjetrës, katër projektmarrëveshje për marrëveshje midis Kosovës e Serbisë, të cilat do t‘i pranojë udhëheqja e LDK-së, por nuk i pranojnë UÇK-ja dhe LBD-ja. Në verën e këtij viti, faktorët ndërkombëtarë do ta lënë Serbinë të lirë që të bëjë çka të dojë në Kosovë dhe do ta lënë të lirë që të përshtrijë dhe të përthellojë dhunën dhe terrorin e saj me shpresë se do ta shkatërrojë UÇK-në njëherë e përgjithmonë. Në atë kohë, prej këtyre faktorëve do të bëhej trysni edhe mbi forcat politike që përkrahnin UÇK-në, të cilat, në të vërtetë, luanin rolin e krahut të saj politik. Sot mund të thuhet se po të ishin ngritur edhe këto forca kundër UÇK-së, siç kërkohej prej disa politikanëve e diplomatëve që në atë kohë do ta vizitojnë Prishtinën, ndoshta Konferenca e Rambujesë nuk do të ishte organizuar, kurse historia e Kosovës nuk do të ishte kjo që është sot.
Prej këtij ditari ne do të mësojmë se si Rusia dhe Italia do të kenë gjatë qëndrim pothuaj të njëjtë ndaj çështjes së Kosovës. Italia ishte bërë anëtare e Grupit të Kontaktit jo pse i takonte për shkak të rëndësisë që mund të kishte në politikën botërore, por për shkak se Rusia kishte ngulur këmbë që ajo të futej në atë Grup, që do të vendoste për punë të Kosovës. Shpresonte se Italia do të solidarizohej me të në Grupin e Kontaktit, çka Italia do ta bëjë gjatë, madje edhe në Konferencën e Rambujesë.
Dhe, më tej.
Prej këtij ditari ne do të mësojmë se faktorët ndërkombëtarë do të jenë kundër idesë së takimit të të gjithë liderëve politikë shqiptarë të Kosovës në Tiranë, nismën për të cilën e kishte dhënë qeveria shqiptare, sepse, siç thuhet në ditar, "i druheshin solidaritetit mbarëshqiptar".
Prej këtij ditari ne do të mësojmë si do të zhvillohen punët në Konferencën e Rambujesë dhe të Parisit, me çfarë vështirësish do të ballafaqohet ajo, çfarë roli do të luajë diplomacia shqiptare për nënshkrimin e marrëveshjes me të cilën do të përfundojë konferenca e për çështje, veprime e sjellje të tjera lidhur me të.
Prej këtij ditari ne do të mësojmë se cilat forca politike të Kosovës ishin kundër bashkëveprimit të forcave politike kosovare; cilat forca politike dhe përse ishin kundër formimit të Këshillit të Sigurisë Kombëtare; cilat forca politike dhe përse ishin kundër qeverisë së përkohshme të Kosovës; cilat forca politike dhe përse do ta pengojnë punën e kësaj qeverie pas formimit të saj. E të tjera.
Prej këtij ditari ne do të mësojmë edhe për qëndrime, gjykime, veprime politike e diplomatike të tjera ndaj Kosovës. Por, këtu në këtë përurim nuk mund të flitet për krejt ç‘mund të mësojmë prej këtij ditari.
Përfundimi
Konflikti i Kosovës 1997-2001 është një vepër dokumentare-historike shumë e rëndësishme, e para, për të parë dhe për të kuptuar edhe prej një ane si është bërë lufta politike e diplomatike për lirinë dhe pavarësinë e Kosovës, në çfarë vështirësish dhe me çfarë pengesash është ballafaquar ajo këtu, në Ballkan dhe në botë dhe e dyta, për të shkruar objektivisht, siç është në të vërtetë, historinë e asaj lufte, sidomos, gjatë viteve që mbulohen me shënime në këtë ditar.
As dhjetë vjet pas çlirimit të Kosovës prej pushtimit serb ne nuk mund të themi se e kemi shkruar apo se po e shkruajmë shkencërisht, objektivisht, historinë e lëvizjes për lirinë dhe pavarësinë e Kosovës, qoftë madje as të katër viteve vendimtare për të. Po botohen artikuj, fejtone, kujtime, tekste shkollore, po bëhen filma dokumentarë, por në shumicën e tyre shpjegimet dhe vlerësimet në masë të madhe janë të përcaktuara prej përkatësive partiake a përkatësive të tjera të ngushta të autorëve të tyre.
Ditari i sjell të dhëna dhe gjykime të mbështetura në ato të dhëna, që ndriçojnë një varg ngjarjesh, qëndrimesh, veprimesh dhe subjektesh politike në kohën e trajtuar në të. Si të dhëna të dorës së parë, si gjykime e përfundime të mbështetura në vrojtimet e një dëshmitari të rendit të parë, ato pashmangshëm do të ndikojnë shumë që lëvizja jonë të trajtohet historikisht më saktë, më drejt, më gjithanshëm se deri tani. Ato do të bëjnë që të thyhen iluzione, të mënjanohen gabime dhe, të shpresojmë, të parandalohen gjykime e vlerësime të anshme, të partishme, që vetëm sa e shfytyrojmë të vërtetën mbi lëvizjen tonë çlirimtare.
Rëndësia e këtillë e të dhënave, e vrojtimeve, e gjykimeve dhe e përfundimeve që sjell ditari, është e vetëkuptueshme. Milo është para së gjithash intelektual, i cili pas rënies së komunizmit i është kushtuar edhe politikës. Ditari i tij, prandaj, është ditar i atdhetarit, i cili vendin e vet, e vendi i tij është edhe Kosova, i cili popullin e vet, e populli i tij janë edhe kosovarët, e do jo duke krijuar iluzione me të pavërteta, po duke ia shpjeguar saktë njëmendësinë e trajtuar. Vrojtimet e tij mbi atë njëmendësi ai i paraqet ashtu siç i paraqesin, zakonisht, krijuesit e vërtetë: gjithnjë në mënyrë mbresëlënëse edhe për shkak të qartësisë e të bukurisë së gjuhës me të cilën thuhen, edhe për shkak të patosit moral që është i përmbajtur në atë gjuhë.
Historian dhe diplomat
Ditari është një histori e ngjeshur e çështjes së Kosovës në politikën shtetërore të Shqipërisë, në politikën e vendeve të Ballkanit, në politikën e shtetit pushtues - Serbisë, në politikën e vendeve më të mëdha të Bashkimit Evropian, në politikën e Rusisë, në politikën e OKB-së dhe, më në fund, në politikën e shtetit që do të luajë rol historik në fatin e Kosovës - në politikën e SHBA-ve: një histori e ngjeshur e politikës së këtyre vendeve dhe e disa institucioneve botërore gjatë viteve të mbuluara me këtë ditar. Në të janë përfshirë vitet 1997, 1998, 1999, 2000 dhe gjysma e parë e vitit 2001. Janë këto vitet kur Milo kishte fatin të ishte ministër i Punëve të Jashtme të Shqipërisë. Përpos ditarit për vitet e theksuara, në këtë vepër janë përfshirë edhe letrat që ai u ka dërguar disa diplomatëve dhe shtetarëve si: kryetarit të KS të OKB-së, Sekretarit të Përgjithshëm të NATO-s, Havier Solana, ministrit të Jashtëm të Francës, Iber Vedrin, atij italian, Lamberto Dini, Sekretares së Shtetit të SHBA-ve, Medlin Ollbrajt, përfaqësuesit të veçantë të Sekretarit të Përgjithshëm të OKB-së në Kosovë, Bernard Kushner, Sekretarit të Shtetit të SHBA-ve, Kolin Pauell, si dhe letrat që ka marrë prej diplomatëve dhe shtetarëve të ndryshëm - prej ministrit të Jashtëm italian, Dini, prej ministrit të Jashtëm të Mbretërisë së Bashkuar, Robin Kuk, prej ministrit të Jashtëm rus, Igor Ivanov, prej ministrit të Jashtëm grek, Theodoros Pangallos, prej Sekretares së Shtetit të SHBA-ve, Ollbrajt, prej ministrit të Jashtëm turk, Ismail Çem, dhe, më në fund, prej Sekretarit të Shtetit të SHBA-ve, Pauell.
Përpos për arsyen e sipërthënë, ditari është vepër me rëndësi të veçantë historike dokumentare edhe për arsyen se është ditar i historianit dhe i diplomatit, i shkencëtarit dhe i politikanit njëkohësisht. Milo është historian i dëshmuar në historiografinë tonë kombëtare, është njohës i veçantë. Në Shqipërinë shtetërore mund të jetë njohësi më i mirë i marrëdhënieve shqiptaro-serbe, kurse vepra e tij, Shqipëria dhe Jugosllavia (1918-1927) është vepra më e plotë dhe më e mirë deri sot për këto marrëdhënie pak a shumë të trajtuara, por ende shkencërisht të pastudiuara sa duhet në historiografinë tonë.
Nuk ka dyshim se autoriteti i pranuar diplomatik i Milos, gjykimet dhe vlerësimet e tij të matura, objektive, përkushtimet e tij të dëshmuara ndaj së vërtetës, përkushtimi i tij atdhetar ndaj Kosovës, e bëjnë ditarin e tij për Kosovën vepër aq më të çmuar, prej së cilës mësojmë të dhëna e të vërteta të reja mbi luftën politike për pavarësinë e Kosovës.
Çka mund të mësohet?
Prej ditarit do të kuptojmë se Shqipëria, me politikën dhe diplomacinë e saj, ka bërë shumë për pavarësinë e Kosovës - shumë më tepër së ç‘është menduar në disa qarqe politike dhe intelektuale këtu, në Prishtinë, dhe se ç‘është shkruar a folur prej tyre në mediat. Lejohem të them, ndërkaq, se Shqipëria ka bërë për pavarësinë e Kosovës më shumë se ç‘e quajnë të nevojshme politikisht ta theksojnë zyrtarët në Tiranë. Po, pa Shqipërinë, lufta çlirimtare në Kosovë ndoshta nuk do mund të bëhej dhe, as UÇK-ja të armatosej e të mbahej.
Kjo nuk e mohon faktin se politika shtetërore e Shqipërisë ndaj Kosovës nuk ishte, gjithnjë, çfarë dëshirohej dhe, ndoshta, çfarë mund të ishte. Arsyet që mund të jepen pse ndodhte kështu janë vetëm pjesërisht të pranueshme. Shqipëria, mësojmë në ditarin e Paskal Milos, pashmangshmërisht duhej të mendonte jo vetëm për zgjidhjen e çështjes së Kosovës, por edhe për interesat e veta. Dhe, kjo ishte arsye e kuptueshme, e ligjshme. Nuk ishte arsye e kuptueshme pse në udhëheqjen shtetërore në Tiranë mendohej se me qëndrimet e saj ndaj çështjes së Kosovës ishte e lidhur edhe siguria e Shqipërisë. Ideja e pavarësisë së Kosovës, kurrë, pas Luftës së Dytë Botërore, nuk e kishte rrezikuar sigurinë e Shqipërisë dhe aq më pak do të mund të rrezikonte pas përmbysjes së komunizmit. Shqipëria nuk është shtet që u ka borxhe historike, territoriale dhe njerëzore fqinjëve të saj. Përkundrazi, fqinjët e saj, Serbia, Greqia, Mali i Zi dhe Maqedonia i kanë borxhe të mëdha historike Shqipërisë.
Prej këtij ditari ne do të mësojmë se gjykimet tona për takimin e shumëpërfolur midis Kryeministrit të Shqipërisë, Fatos Nano, dhe kryetarit të Jugosllavisë së mbetur, Sllobodan Mollosheviç, në Kretë, ishin më shumë fryt i paragjykimeve partiake, se sa njohës të së vërtetës. Në këtë ditar do të shohim se në tekstin e përgatitur prej Ministrisë së Punëve të Jashtme të Shqipërisë, për bisedimet e Fatos Nanos me kryetarin e Jugosllavisë së mbetur rreth Kosovës, theksohen qëndrime të njëjta me qëndrimet që mbroheshin prej subjekteve politike në Kosovë. Më në fund nuk kishte të dhëna të mbështetura në logjikë e zakonësi që takimi midis Fatos Nanos dhe Millosheviçit në Kretë të gjykohej me pezm mosdurues, kurse të pranoheshin dhe të çmoheshin si pjekuri politike takimet e vetjeve politike kosovare me Millosheviçin në Beograd. Edhe për takimin e Kretës, si për të Beogradit, ishte marrë këshilla e Uashingtonit.
Prej këtij ditari ne do të mësojmë, për herë të parë prej një politikani dhe diplomati shqiptar, se politika amerikane ndaj Kosovës në thelb ishte, deri vonë, politikë e qëllimeve afatshkurtra e jo e zgjidhjes së përhershme. SHBA-të, e thotë autori: "Më tepër e vënë theksin në arritjet e synimeve afatshkurtra e afatmesme në Kosovë dhe jo në objektivat strategjike si duan shqiptarët". Gjatë dhe vendosmërisht faktorët ndërkombëtarë, SHBA-të dhe Bashkimi Evropian, do të jenë kundër idesë së pavarësisë së Kosovës. Në të vërtetë, edhe SHBA-të, edhe Bashkimi Evropian, qoftë edhe pas fushatës së bombardimeve dhe vendosjes së KFOR-it dhe të UNMIK-ut në Kosovë, do të jenë për zgjidhje të çështjes së Kosovës në kuadrin e Jugosllavisë së mbetur. Dhe, këtë politikanët dhe diplomatët e tyre do të na e thonë edhe këtu, në Prishtinë, por do të na e thonë, ndoshta, me gjuhë më pak dëshpëruese se në Tiranë. Prej udhëheqjes shqiptare ata do të kërkojnë përkrahje që synimet e tyre afatshkurtra për zgjidhjen e çështjes së Kosovës në kuadrin e Jugosllavisë së mbetur t‘i bëjnë njëmendësi! Sikur të mos ishte kështu, sikur udhëheqjes shqiptare të mos i bëhej trysni politike e diplomatike për pajtim të plotë me politikën e tyre ndaj çështjes së Kosovës, mund të besojmë se nuk do të ngjante që Kuvendi i Shqipërisë të përkrahte zgjedhjet e ashtuquajtura "të lira e demokratike" më 22 mars 1998 në Kosovë. Kurrë nuk kam arritur, as nuk do të arrij, ta mirëkuptoj përkrahjen që shteti amë do t‘u japë këtyre zgjedhjeve në Kosovë. Nuk kam dyshim se këto zgjedhje, të quajtura "të lira e demokratike", nga shtypi ynë partiak, që do të mbahen në kohën kur Kosova ishte përfshirë tashmë prej luftës çlirimtare që bënte UÇK-ja, në njërën anë dhe prej masakrave, djegieve dhe shkatërrimeve që bënin forcat policore e paraushtarake serbe, në anën tjetër, ishin hiç më pak se legjitimim politik i pushtimit gjakatar serb dhe mohim i së drejtës, i qëllimit dhe i kuptimit të luftës sonë çlirimtare. Nuk është e nevojshme, ndoshta, të shpjegohet veçmas se të gjithë popujt historikë evropianë, madje të gjithë popujt historikë në botë, kanë nocionin me të cilin i dënojnë historikisht përgjithmonë zgjedhjet e tilla, që mbahen prej një pjese të forcave politike në kohën kur pjesa tjetër bën luftën çlirimtare. Dhe, këtë nocion e dimë të gjithë: quhet tradhti.
Dhe, më tej.
Prej këtij ditari ne do të mësojmë se SHBA-të dhe Bashkimi Evropian do ta përkrahin në vazhdimësi udhëheqjen e LDK-së, qoftë, madje, edhe kur, si e thoshin edhe vetë disa prej diplomatëve e zyrtarëve të tjerë të tyre, kishte rënë prestigji i saj, sepse ishin të bindura se vetëm me të mund ta arrinin atë që në atë kohë e synonin: zgjidhjen e ashtuquajtur paqësore të çështjes së Kosovës në kuadrin e Jugosllavisë së mbetur! Në këtë ditar, në një varg datash të tij, ne do të gjejmë të dhëna që na tregojnë pse dhe si sendërtohej kjo përkrahje.
Për më tepër, udhëheqjen e LDK-së faktorët ndërkombëtarë do të vazhdojnë ta përkrahin edhe mbasi do të binden se, si do ta thonë edhe vetë, në vitin 1997, politika që bënte ajo ishte politikë e pashpresë, me të cilën nuk mund të bëhet asgjë për Kosovën!
Prej këtij ditari ne do të mësojmë se paraqitja e UÇK-së, në fund të vitit 1997, e bën Perëndimin, para së gjithash i bën SHBA-të, të krijojnë qëndrim të ri ndaj Kosovës, që do të paraqitet kështu: kriza kosovare ka përmasa ndërkombëtare, prandaj edhe nuk mund të jetë më çështje e Jugosllavisë së mbetur. Ajo është çështje botërore.
Prej këtij ditari ne do të mësojmë se në verën e vitit 1998 zgjidhja dhe dështimi, fitorja dhe disfata ishin shumë afër. Është ky viti kur ambasadori Kristofer Hill harton, njëra pas tjetrës, katër projektmarrëveshje për marrëveshje midis Kosovës e Serbisë, të cilat do t‘i pranojë udhëheqja e LDK-së, por nuk i pranojnë UÇK-ja dhe LBD-ja. Në verën e këtij viti, faktorët ndërkombëtarë do ta lënë Serbinë të lirë që të bëjë çka të dojë në Kosovë dhe do ta lënë të lirë që të përshtrijë dhe të përthellojë dhunën dhe terrorin e saj me shpresë se do ta shkatërrojë UÇK-në njëherë e përgjithmonë. Në atë kohë, prej këtyre faktorëve do të bëhej trysni edhe mbi forcat politike që përkrahnin UÇK-në, të cilat, në të vërtetë, luanin rolin e krahut të saj politik. Sot mund të thuhet se po të ishin ngritur edhe këto forca kundër UÇK-së, siç kërkohej prej disa politikanëve e diplomatëve që në atë kohë do ta vizitojnë Prishtinën, ndoshta Konferenca e Rambujesë nuk do të ishte organizuar, kurse historia e Kosovës nuk do të ishte kjo që është sot.
Prej këtij ditari ne do të mësojmë se si Rusia dhe Italia do të kenë gjatë qëndrim pothuaj të njëjtë ndaj çështjes së Kosovës. Italia ishte bërë anëtare e Grupit të Kontaktit jo pse i takonte për shkak të rëndësisë që mund të kishte në politikën botërore, por për shkak se Rusia kishte ngulur këmbë që ajo të futej në atë Grup, që do të vendoste për punë të Kosovës. Shpresonte se Italia do të solidarizohej me të në Grupin e Kontaktit, çka Italia do ta bëjë gjatë, madje edhe në Konferencën e Rambujesë.
Dhe, më tej.
Prej këtij ditari ne do të mësojmë se faktorët ndërkombëtarë do të jenë kundër idesë së takimit të të gjithë liderëve politikë shqiptarë të Kosovës në Tiranë, nismën për të cilën e kishte dhënë qeveria shqiptare, sepse, siç thuhet në ditar, "i druheshin solidaritetit mbarëshqiptar".
Prej këtij ditari ne do të mësojmë si do të zhvillohen punët në Konferencën e Rambujesë dhe të Parisit, me çfarë vështirësish do të ballafaqohet ajo, çfarë roli do të luajë diplomacia shqiptare për nënshkrimin e marrëveshjes me të cilën do të përfundojë konferenca e për çështje, veprime e sjellje të tjera lidhur me të.
Prej këtij ditari ne do të mësojmë se cilat forca politike të Kosovës ishin kundër bashkëveprimit të forcave politike kosovare; cilat forca politike dhe përse ishin kundër formimit të Këshillit të Sigurisë Kombëtare; cilat forca politike dhe përse ishin kundër qeverisë së përkohshme të Kosovës; cilat forca politike dhe përse do ta pengojnë punën e kësaj qeverie pas formimit të saj. E të tjera.
Prej këtij ditari ne do të mësojmë edhe për qëndrime, gjykime, veprime politike e diplomatike të tjera ndaj Kosovës. Por, këtu në këtë përurim nuk mund të flitet për krejt ç‘mund të mësojmë prej këtij ditari.
Përfundimi
Konflikti i Kosovës 1997-2001 është një vepër dokumentare-historike shumë e rëndësishme, e para, për të parë dhe për të kuptuar edhe prej një ane si është bërë lufta politike e diplomatike për lirinë dhe pavarësinë e Kosovës, në çfarë vështirësish dhe me çfarë pengesash është ballafaquar ajo këtu, në Ballkan dhe në botë dhe e dyta, për të shkruar objektivisht, siç është në të vërtetë, historinë e asaj lufte, sidomos, gjatë viteve që mbulohen me shënime në këtë ditar.
As dhjetë vjet pas çlirimit të Kosovës prej pushtimit serb ne nuk mund të themi se e kemi shkruar apo se po e shkruajmë shkencërisht, objektivisht, historinë e lëvizjes për lirinë dhe pavarësinë e Kosovës, qoftë madje as të katër viteve vendimtare për të. Po botohen artikuj, fejtone, kujtime, tekste shkollore, po bëhen filma dokumentarë, por në shumicën e tyre shpjegimet dhe vlerësimet në masë të madhe janë të përcaktuara prej përkatësive partiake a përkatësive të tjera të ngushta të autorëve të tyre.
Ditari i sjell të dhëna dhe gjykime të mbështetura në ato të dhëna, që ndriçojnë një varg ngjarjesh, qëndrimesh, veprimesh dhe subjektesh politike në kohën e trajtuar në të. Si të dhëna të dorës së parë, si gjykime e përfundime të mbështetura në vrojtimet e një dëshmitari të rendit të parë, ato pashmangshëm do të ndikojnë shumë që lëvizja jonë të trajtohet historikisht më saktë, më drejt, më gjithanshëm se deri tani. Ato do të bëjnë që të thyhen iluzione, të mënjanohen gabime dhe, të shpresojmë, të parandalohen gjykime e vlerësime të anshme, të partishme, që vetëm sa e shfytyrojmë të vërtetën mbi lëvizjen tonë çlirimtare.
Rëndësia e këtillë e të dhënave, e vrojtimeve, e gjykimeve dhe e përfundimeve që sjell ditari, është e vetëkuptueshme. Milo është para së gjithash intelektual, i cili pas rënies së komunizmit i është kushtuar edhe politikës. Ditari i tij, prandaj, është ditar i atdhetarit, i cili vendin e vet, e vendi i tij është edhe Kosova, i cili popullin e vet, e populli i tij janë edhe kosovarët, e do jo duke krijuar iluzione me të pavërteta, po duke ia shpjeguar saktë njëmendësinë e trajtuar. Vrojtimet e tij mbi atë njëmendësi ai i paraqet ashtu siç i paraqesin, zakonisht, krijuesit e vërtetë: gjithnjë në mënyrë mbresëlënëse edhe për shkak të qartësisë e të bukurisë së gjuhës me të cilën thuhen, edhe për shkak të patosit moral që është i përmbajtur në atë gjuhë.