Në gjurmët e Bibliotekës së Bushatllinjve

N vjeshtn e kaluar, dashamirt e kulturs pritn me kureshtje dhe me interesim hapjen e nj ekspozite t veant, kushtuar Biblioteks s Bushatllinjve. Veprimtaria u organizua nga Biblioteka Kombtare, n merit, kryesisht t nismtarit t saj, drejtuesit t institucionit, zotit Aurel Plasari, i cili, pohoi se ekspozita, krahas vlerave t veta t rralla, qe dhe e vonuar. Megjithat, mendoj se kjo nuk ia zbeh vlerat jo vetm se “m mir von se kurr”, por, duke qen e inkuadruar n “Javn e trashgimis evropiane”, asaj iu rritn vlerat. Pr hir t s vrtets, ka njfar qejfmbetjeje lidhur me kufizimet n koh - ekspozimi vetm gjat nj jave - si dhe n hapsir, vetm brenda institucionit, imponuar t tra nga arsye objektive madhore, t lidhura me ruajtjen e vlerave t rralla, por q mnjanohet me urimin q pengesat t jen t prkohshme dhe, n nj t ardhme t shpejt, t mos mungoj impenjimi i organeve prkatse pr t’ia zgjatur veprimtaris afatet e vizitave, sikurse pr t’ia mundsuar daljen jasht kryeqytetit, t paktn deri n Shkodr, vendlindja e biblioteks n fjal.

Un dhe miqt e mi shkodran q patm njoftimin e rastit, e konsideruam t lakmueshme mundsin q na u krijua pr t rn n kontakt t drejtprdrejt me vlera reale e konkrete t asaj q e kishim vetm me t dgjuar. Krahas t tjerave, zotin Plasari e nderon fakti q n fjaln e tij t rastit vlersoi kontributin e veant t Hamdi Bushatit e Zyber Bakiut, dy osmanolog t prkushtuar, t cilt n koh t ndryshme e n rrug t pavarura bn t mundur identifikimin e dorshkrimeve t mbetura nga biblioteka e msiprme. Pavarsisht faktit q fondi i dikurshm, i vjetri - rreth 3000 vllimesh - sht reduktuar n nj t njzetn - 150 eksponatesh, zoti Plasari, n fjaln e tij, pr her t par publikisht, prdori emrtesn e re “Biblioteka e Bushatllinjve”, duke zvendsuar at t vjetrn, konvencionalen, t ashtuquajturn “Biblioteka e Vakfit”, prdorur pr forc zakoni nga autort q kan shkruar pr bibliotekat e vjetra t Shkodrs, n shtypin e viteve ’40 t shekullit t kaluar.

sht rasti q n kuadrin e ktij shkrimi, t hedh drit t plot mbi rolin e posam t Hamdi Bushatit n gjurmimin e biblioteks pr t ciln po flasim. Q n mesin e viteve ’20, msuesit t ri, Hamdi Bushati, i trhoqi vmendjen historia e vendlindjes e, n radh t par, ajo e Bushatllinjve, ka u pasqyrua pastaj dhe n veprimtarin e tij publicistike, duke kaluar nga temat e didaktiks dhe historis islame n at t vendlindjes. sht fjala pr dy shkrime t tilla n “Kalendari kombiar” t Lumo Skndos, n vitet 1926-28, koha e pranis s tij si administrator i biblioteks n fjal. Njohja e mir e osmanishtes dhe puna e prditshme dy-trevjeare n at mjedis magjik dorshkrimesh e librash, i dhan mundsin ideale pr t identifikuar fondin e Bushatllinjve pr t cilin ai kishte dgjuar t flitej si n rrethin e fisit t vet, edhe n mjediset studentore e ato intelektuale, pjestar i t cilave ishte. Leximi (zbrthimi) i vulave, prkthimi i tyre, prkthimi i Vakufnames s Mustafa Pashs (testamenti i librave t dhuruar s bashku me rregulloren e biblioteks) si dhe eksperienca e fituar, duke mos harruar prkushtimin e tij, ai krijoi bindjen se me sa vendosmri e vazhduan nismn e Mehmet Pash Plakut, pasardhsit e tij, Kara Mahmud Pasha, Brahim Pasha e Mustafa Pasha, duke arritur t grumbullonin nj fond prej 3000 vllimesh, duke e kthyer bibliotekn n institucion publik. N kt mes merita m e madhe i takon Mustafa Pashs, i cili ka dhuruar sasin m t madhe t tyre, ka zyrtarizuar nj rregullore-model, ka investuar pr ndrtesn e re dhe ka kontribuar pr mbarvajtjen e prhershme t saj, pavarsisht se pas 1831-shit, ishte larguar nga vendlindja, ai nuk e paksoi interesimin deri vitin q vdiq (1860). Mirmbajtja e biblioteks ka vazhduar deri n vitet e zjarrta t Lidhjes s Prizrenit, vite kur n mjediset e saj u vendos dega e Lidhjes pr Shkodrn, ku u morn t gjitha vendimet historike pr mbrojtjen e trevave tona, ku u hartuan protestat e memorandumet, nga ku niseshin forcat vullnetare n Plav-Guci, Hot-Grud apo Tivar-Ulqin. M von, me shtimin e represionit t valinjve anadollak dhe situatave t pasiguris dhe t konflikteve t t dyja dekadave t para t shekullit t kaluar, filluan shfaqjet e indiferentizmit e t shkeljeve t rregullores, far solli dhe degradimin e ndjeshm me humbjet q, n vitet 1926-28, do t’i konstatonte Hamdi Bushati. Kjo qe nj e keqe “e pranueshme”, po ta krahasojm me at t mvonshmen, “goditjen sfilitse” kur n vitet ’60, ktij fondi iu rezervua nj fund poshtrues, duke i ngjeshur librat ndr thas, si mall pa inventar! S’vonoi dhe fatin e librave e ndoqi edhe ndrtesa q u shemb: por jo “pa ln gjurm”, sepse fatmirsisht jan ruajtur dy klishe t atij mjedisi, njra e vitit 1907, tjetra e vitit 1927.

Tr kto t dhna mbi Bibliotekn e Bushatllinjve, autori kishte projektuar t’i bnte pjes t nj punimi kushtuar historis s Bushatllinjve e q duhej t shihte dritn e botimit rreth viteve ’40, por vitet e pushtimit fashist, pastaj ato t komunizmit, s’lan shteg. N vitet ’60, pasi u kthye nga internimi - nj dnim absurd, pa asnj motivim politik(?!) - me prkrahjen e disa dashamirsve q ia monin aftsit e prgatitjen, u angazhua nga Instituti i Historis dhe i Gjuhsis, si bashkpuntor i jashtm, q t mblidhte materiale e dokumente historike e etnografike, t prfshira n katr dosjet, t titulluara “Materiale ndihmse pr Shkodrn”, t cilat, t redaktuara, u botuan mbas vdekjes, n vitet 1998-99, nn titullin “Shkodra dhe motet” (3 vllime). S bashku me lndn tjetr q i referohej arsimit e kulturs s qytetit, u bashkua ktu dhe kapitulli kushtuar Biblioteks s Bushatllinjve, projektuar pr t’u botuar dy dekada m par, pjes e punimit t cituar “Bushatllinjt”. Ndr paradokset q ofruan vitet e komunizmit, duhet thn, bn pjes dhe trajtimi q iu rezervua angazhimit t tij, cituar m lart, veanrisht, pas vitit 1967. Materialet e depozituara ishin vn n “indeks”: - me autorizim t veant mund t shfrytzoheshin pa kufizim, por me kusht q burimi i informacionit t mos citohej(?!) - nj plagjiatur e legjitimuar. Guxoi nj studiues shkodran dhe e citoi ne nj punim historik, por “gjeti belan”! Ja kshtu iu shprblye prpjekja e pandrprer e disa dekadave, gjat s cilave, ndonse me pension t mohuar, ai kaloi nga lagjja n lagje, nga shtpia n shtpi, nga njri snduk n tjetrin, nga nj “trapazan” n tjetrin, nga nj gur varri te tjetri, pr t zbuluar e zbrthyer dokumente t vjetra e mbishkrime n osmanishte.

Solla kto hollsi q, do hulumtuesi t interesuar, t’i qartsohej se si materiali, i depozituar nga Hamdi Bushati n institucionet e kryeqytetit, u b shkak q “dikush” t kujtohej pr t ngarkuar nj person kompetent pr “t peshkuar”, n masn kaotike t librave e dorshkrimeve orientale, fondin e Bushatllinjve. Fati deshi q kjo detyr t’i besohej nj osmanologu t prgatitur e t ndrgjegjshm si zoti Zyber Bakiu. Prfundimet e arritura nga ai me prkushtim fisnik qen nj kontribut i rndsishm pr vlerat e historis s kulturs son, pavarsisht konstatimit t dhimbshm q “kokoshi ishte katandisur nj thel”, thn popullore!

Dashamirsit e historis e t traditave t vendlindjes si dhe studiuesit serioz kan muar tek autori Hamdi Bushati, krahas objektivitetit, edhe logjikn e prcjelljes s realitetit t kohs, duke mos i marr t shkputura, personazhet e ngjarjet, n koh e n hapsir nga mjedisi. Kshtu, autori, para se t na flas pr bibliotekat e qytetit, na jep panoramn e zhvillimit politiko-ekonomik, strukturn e shoqris, mnyrn e jetess, objektet e kultit, medreset me programet e pedagogt e tyre, me arritjet etj.

Duke iu rikthyer dhe nj her ekspozits s cituar, kam parasysh se i cils shkall ishte befasimi i vizitorve t pranishm, kur ata kalonin nga nj vitrin te tjetra, ku ishin eksponatet bibliotekare. Kuptohet q ai varej nga perceptimet e mparshme pr periudhn historike prkatse: reagimi ishte n raport t zhdrejt me nivelin e deriathershm t njohurive t tyre. Me kt pohim s’dua t l prshtypjen sikur un dhe t tjer, m shum t informuar, mbetm indiferent para vlerave q na shpaloseshin. Ndryshimi qndronte te kndvshtrimet. Pr ne nuk kishte “t papritura”, ndienim knaqsi pr ato q po konfirmonim. Ishte e shpjegueshme prse sundimtart Bushatllinj vlersuan si duhet librat e bibliotekat: shkollimi i tyre, politikat e tyre n fusha t ndryshme t jets, vizionet e tyre bashkkoohore e zbulonin “sekretin” e arritjeve t atilla. Mesazheve t dobishme q solli ekspozita pr evidentimin e vlerave t mirfillta kulturore dhe artistike dhe nevojn e ruajtjes s tyre duhet t’u shtohet gjithashtu dhe detyra e thellimit ton t mtejshm pr njohjen e tyre. N kt vshtrim, duhet t bhet e qart edhe shtja e vjetrsis s asaj biblioteke dhe vendi i saj n renditjen e bibliotekave t vjetra t Shkodrs. Nj sqarim t till e krkon objektiviteti historik, sepse n disa shkrime t viteve ‘40 t shek. XX, jan paraqitur t dhna t pasakta e t mangta n lidhje me kt problem, duke e renditur t msiprmen pas asaj “Kllyi” (alias Tabaku) pr vlera dhe pr vjetrsi. Shkaku kryesor i ksaj lajthitjeje sht fare i shpjegueshm: mosnjohja e osmanishtes dhe njohuri jo t plota pr periudhn n fjal nga ana e autorve t cituar. N nj studim timin t veant jam ndalur hollsisht tek problemi n diskutim, duke sjell argumentet e duhura q t krijojn bindjen se ajo bibliotek e ka filluar jetn e saj q me Mehmet Pash Plakun, vazhduar me Kara Mahmudin pr t arritur “zenitin” e vet me Mustafa Pashn, q e institucionalizoi me an t Vakufnames, duke realizuar nj jetgjatsi dyshekullore, me sukseset dhe humbjet e rastit. Pas 5-6 dekadash, mbshtetur n modelin e eksperiencn e saj, jan krijuar dhe kan lulzuar bibliotekat private elitare si ajo “Kllyi”, “Myftija” etj., pasuri t vrteta kulturore t Shkodrs, fatkeqsisht t gjymtuara keqas nga persekutimi komunist.

Dshiroj t’i mbyll kto radh me urimin q specialistt e fushs, tani e prapa, t jen m t pranishm n tematikn e msiprme, duke e nxjerr jasht kohe at konstatimin e drejt, ndonse t pakndshm, t autorit bashkkohs amerikan, Noel Malcolm, kur po karakterizonte figurn e Kara Mahmudit: ”Historia e vulgarizuar n Perndim ka treguar nj interesim t vogl pr kt burr t jashtzakonshm, po ta krahasojm me partnerin e tij t Jugut, Ali Pashan…, Mahmudi e psoi nga shkaku q at nuk e vizituan kurr shtegtar romantik anglez”. Shija bhet dhe m e pakndshme, kur konstatojm se edhe kur “fati” i solli n pallatin e Mustafa Pashs dy turistt anglez, M. Pardoe dhe D. Urquhart, ndoshta po aq “romantik”, por “t vonuar”, historiant tan nuk treguan ndonj interesim, prderisa as q u jan referuar ndonjher.

Nexhmi BUSHATI / Studiues,

kryetar i shoqats “Kara Mahmud Pasha”

Shkodr, 18.03.2010