Një Eurozonë pa qendër nuk mund të rezistojë

Me papunësinë rinore që ka arritur në 50% në disa vende të eurozonës, si Spanja dhe Greqia, ndoshta jemi dëshmitarë të sakrificës së një brezi të tërë në emër të një monedhe të vetme, e cila përfshin një grup vendesh shumë të ndryshme nga njëri-tjetri, pse bashkimi i tyre të jetë i qëndrueshëm? Dhe në qoftë kështu, zgjerimi i anëtarësimit të zonës së euros, në fakt, a mund të jetë e dobishme për objektivin që Evropa dhe e ka të qartë për të maksimizuar integrimin ekonomik pa arritjen detyrimisht  të një bashkimi të plotë politik?

Lajm i mirë është se hulumtimi ekonomik ka ende disa gjëra për të thënë në lidhje me faktin se Evropa duhet të ketë një monedhë të vetme apo jo. Lajm i keq është se bëhet gjithnjë e më e qartë, të paktën për vendet me dimensione të mëdha, që zona valutore do të jetë shumë e paqëndrueshme, në qoftëse  ata  nuk ndjekin kufijtë kombëtarë. Minimalisht, një bashkim monetar do të kërkojë një konfederatë me më shumë pushtet të centralizuar në lidhje me sistemin e taksave dhe politikave të tjera, seç mendojnë  liderët Evropianë për zonën e euros.

Çfarë mund të themi në  lidhje me hipotezën e famshme  të formuluar në vitin 1961 nga laureatit Nobel Robert Mundell mbi faktin se kufijtë kombëtarë dhe kufijtë e këmbimit nuk duhet të mbivendosen në mënyrë të konsiderueshme? 

Në artikullin e tij provokues: "Një teori e zonave valutore optimale", të botuar  në revistën “American Economic Revieë”, Mundell argumentonte se për sa kohë, që punëtorët mund të lëvizin brenda një monedhë të vetme në rajon, në vendet ku ka punë,  rajoni mund të përballojë heqjen dorë nga mekanizmi i balancimit themeluar me rregullimin e kursit të këmbimit.  Ai vlerësoi mendimin e një tjetër laureati Nobel, James Meade, sepse ka njohur rëndësinë e lëvizjes së fuqisë punëtore në fazën fillestare të hyrjes në treg, por kritikoi Meade sepse interpretoi tezën në një mënyrë shumë të rreptë, sidomos në kontekstin e integrimit europian në zhvillim.

Mundell nuk e ka vënë theksin në krizën financiare, por ka shumë të ngjarë, sot, që mobiliteti i punës është më i rëndësishëm se kurrë. Nuk është çudi, që punëtorët janë duke lënë vendet e eurozonës në krizë, por jo domosdoshmërish për të lëvizur në rajonet më të fuqishme në pjesën veriore. Punëtorët Portugezë ikin, më tepër, në ish-kolonitë në zhvillim, si Brazili apo dhe Makao. Punëtorët irlandezë shkojnë për në Kanada, Australi dhe Shtetet e Bashkuara. Spanjollet dynden në Rumani, e cila deri së fundmi ka qenë për Spanjën, një burim i madh i punësimit në bujqësi.

Megjithatë, në qoftë se lëvizshmëria brenda zonës së euros mund të ngjajë në shkallën më të vogël idealen e Mundell, sot ju nuk do të shikonin një papunësi rreth 25 për qind në Spanjë, ndërsa norma e papunësisë gjermane është nën 7%. Kohët e fundit, studiuesit kanë  gjetur a kritere të tjera thelbësore për një bashkim të suksesshëm monetar, të cilat janë të vështira të arrihet pa një integrim më të thellë politik. Në fund të viteve gjashtëdhjetë, Peter Kenen argumentoi se pa lëvizjen e kursit të këmbimit, si amortizatorë, bashkimi monetar kërkon transferime fiskale si një mënyrë për një shpërndarje të rreziqeve.

Për një vend normal, sistemi kombëtar i tatimit mbi të ardhurat është një stabilizator automatik mbresëlënës  mes rajonesh të ndryshme të të gjitha rajoneve. Në SHBA, kur rritet çmimi i naftës, rriten edhe të ardhurat në Teksas dhe në Montana, çka do të thotë që këto shtete paguajnë një kontribut më të madh të të ardhurave tatimore për buxhetin federal, duke ndihmuar pjesën tjetër të vendit. Natyrisht, Europa nuk ka autoritet të konsiderueshëm Qendror Fiskal, për rrjedhojë ky rregullator vendimtar automatik praktikisht mungon.

Disa akademikë evropiane janë përpjekur të pohojnë se nuk ekziston nevoja për transferta fiskale mbi llojin amerikan, sepse çdo shkallë e dëshiruar e shpërndarjes së riskut mund, në teori, të arrihet përmes tregjeve financiare. Kjo tezë ishte padyshim e gabuar. Tregjet financiare mund të jenë të brishtë dhe të paafta për të bërë një ndarje të kufizuar të risqeve ndaj të ardhurave të punës, që përbëjnë pjesën më të madhe të të ardhurave në çdo ekonomi të përparuar.

Kenen është marrë kryesisht me transferimet në termat afat shkurtër për të qetësuar  turbullirat ciklike. Por, brenda një bashkim monetar me dallime të mëdha në të ardhura dhe nivelet e zhvillimit, termi afat shkurtër mund të zgjatet në një periudhë jashtëzakonisht të gjatë. Shumë gjermanët tani me të drejtë mendojnë se çdo sistem i transferimit fiskal do të kthehet një tub të përhershëm ushqimi, ashtu si veriu i Italisë ka mbështetur Italinë jugore gjatë shekullit të kaluar. Në fakt, pas më shumë se dy dekada, Gjermania perëndimore ende nuk sheh horizontin e  fundit të llogarisë për bashkimin e Gjermanisë.

Ndërkaq, Maurice Obstfeld tha se përveç taksës së transferimit, një bashkim monetar kërkon disa rregulla shumë të qarta për "huadhënësit e instancës së fundit”. Përndryshe, paniku për borxhin dhe dyndja drejt bankave do të jetë e shfrenuar. Obstfeld kishte në mendje një mekanizëm shpëtimi për bankat, por është e qartë se tani ekziston një nevojë edhe për shtetet dhe komunat nga një huadhënës i fundit dhe një mekanizëm për falimentim.

Konkluzion logjik i sistemit të kritereve të vënë përpara nga Kenen dhe Obstfeld, dhe kriteret mbi lëvizshmërinë e punës të Mundell, është që bashkimi monetar nuk mund të mbijetojë pa një legjitimitet politik, ndoshta përmes përfshirjes së zgjedhjeve popullore në një shkallë masive. Udhëheqësit evropianë nuk mund të vazhdojnë të kryer transferojnë në një kohë të pacaktuar burime të mëdha nëpërmjet vende pa një kuadër koherent të politikave evropiane.

Përgjegjësit  politik të BE-së sot shpesh ankohen se, nëse nuk do  të ishte për shkak të krizës financiare amerikane, eurozona do të ishte shumë më mirë. Ndoshta kanë të drejtë. Por çdo sistemi financiar duhet të jetë në gjendje për të përballuar goditjet, duke përfshirë edhe ato të përmasave të mëdha. Europa ndoshta nuk do të behët kurrë një zonë monetare "e shkëlqyer", në bazë të çdo standardi. Por, pa integrimin e mëtejshëm politik dhe ekonomik, që ndoshta nuk  do mund të përfshijë të gjithë anëtarët aktuale të eurozonës, euro-ja nuk do mund t’ia dalë, bile as deri në fund të kësaj dekade.

*Profesor i Ekonomisë në Universitetin prestigjioz të Harvardit