Nje bosht qe ka nevoje per vajosje
Kjo ishte nje prej frazave me te arrira te Xhorxh Bush - "boshti i te keqes" qe konsistonte ne Korene e Veriut, Iranin dhe Irakun. Sa i keq, madje edhe kercenues, qe ato ishin realisht mbetet akoma e debatueshme. Koreja e Veriut eksportoi teknologjine berthamore, por mesa duket jo me shume sesa ne vende te tjera si Pakistani, nje aleat i supozuar amerikan.
Kohet e fundit eshte shfaqur nje tjeter trio, mblidhet se bashku nga antipatia per Ameriken, dhe besimi i mbeshtetur mbi te ardhurat gjithnje e me te medha te energjise: "nje bosht i naftes", ashtu sic e kane quajtur disa, qe perfshin Rusine, Iranin dhe Venezuelen. Te pakten perpara krizes aktuale financiare, trioja ka qene se bashku te lumtur. Rusia ka shitur arme me vlere miliarda dollare per Venezuelen dhe bllokoi perpjekjet perendimore per te goditur me sanksione te ashpra Iranin. Kremlini eshte duke i shitur sisteme te mbrojtjes ajrore per Iranianet.
Sidoqofte edhe ne kete rast, ideja e nje "boshti" eshte e ekzagjeruar. Secili prej trios ka qellime te ndryshme. Venezuela deshiron te krijoje nje bllok anti-amerikan ne Ameriken latine. Rusise i pelqen ideja e sfidimit te SHBA-se ne oborrin e tyre te prapme" nje pergjigje e pershtatshme ndaj asaj qe ata e shikojne si perzierje amerikane ne zonat prane Rusise, ku presidenti i saj, Dimitri Medvedev, pretendon "interesat e privilegjuara".Por mbeshtetja e Rusise per Venezuelen eshte e detyruara nga lidhjet e saja me vende te tjera ne rajon, te tille si Brazili.
Ne menyre te ngjashme, Rusise i pelqen te luaj "karten Iran", duke sinjalizuar z.Bush se ai mund te leshoje terren ne, te themi, Gjeorgji nese ai deshiron ndihme ne Lindjen e Mesme. Por cdo person i huaj mund te thote se Kremlini nuk deshiron qe Irani te kete nje bombe.
Pra interesat e perbashketa te tre vendeve jane ne pjesen me te madhe taktike, jo strategjike. E njejta gje mund te aplikohet per Kinen, e cila eshte nje bashkethemeluese, se bashku me Rusine, te Organizates se Bashkepunimit te Shangait, nje klub i lire sigurie. Pasi e kishte pritur ftohte Rusine mbi Gjeorgjine, prioriteti kryesor i Kines nuk eshte te shikoje ngultas ose te demtoje, por shpetimi i ekonomise boterore, perfshi ate te Amerikes, qe eshte nje treg vendimtar per mallrat e saj.
Trioja "e naftes" fillimisht u shfaq pas shkrirjes se Perendimit. por ato nuk e vune re nje efekteve te saj: nje renie ne cmimet e naftes, dhe ne kete menyre edhe te te ardhurave te tyre nga nafta. Keto lajme te papelqyera ka shume te ngjare te ashpersojne dallimet midis tyre. Fjodor Lukjanov, nje ekspert rus i politikes se jashtme, thote se vendit te tij do t'i duhet te vendose prioritete. "Duke u perpjekur te arrije gjithcka qe nuk do te fluturojme me". Fokusi mendon ai, do te ishte me shume tek vendet fqinje dhe me pak ne Ameriken Latine, sepse Venezuela do te kete me pak para per te blere armet ruse.
Ne te vertete, fundi i bumit te naftes mund te paracaktoje fatin e udheheqesit popullore te vendit, Hugo Cavez. Nafta ka qene oksigjeni i tij politik. Kur ai mori pushtetin ne 1998, cmimi i naftes ishte 11 USD/fuci. Ai arriti kulmin ne korrik me 147 USD. Prej asaj kohe ai eshte pergjysmuar. Nafta llogaritet se perben 90% te eksporteve dhe me shume se gjysmen e te ardhurave qeveritare. Brenda vendit ai ka paguar per ate qe ai e quan "socializem te shekullit 21-te": para se gjithash nje lum shpenzimesh te qeverise qendrore, me teper se 22% te GDP-se ne 2001 ne 32% qe eshte sot. Z.Cavez gjithashtu ka shpenzuar bujarisht nga Fondi buxhetor i Zhvillimit Kombetar (Fonden), ndersa kompanise shteterore te naftes, Petróleos de Venezuela (PDVSA), i eshte kerkuar te devijoje pjese te buxhetit te saj te investimeve per shpenzime sociale.
Nafta ka financuar edhe nje aleance anti-amerikane. Me shume se nje dysine vendesh ne Ameriken qendrore dhe Karaibe marrin nje total prej 300.000 fuci nafte venezueliane ne dite me kushte te lehta (prej te cilave 93.000 fuci shkojne ne Kube). Venezuela ka shpenzuar shume per te mbeshtetur Evo Moralesin e Bolivise, Daniel Ortegen e Nikaraguas dhe opoziten e FMLN ne Salvador.
Cmimi i ftohte i gjelit
Per cdo renie prej 10 USD ne cmimin e naftes, qeveria merr 5 miliard USD (1,4% te GDP-se) me pak te ardhura, sipas nje kompanie konsulence, Latin Source. Z.Cavez tha kete muaj se nje cmim nafte jo me i ulet se 80 USD ishte "i mjaftueshem". Por ekonomia eshte duke u perkeqesuar tashme. Vartesia nga nafta eshte rritur; nacionalizimi, detyrimi dhe nderhyrjet kane frenuar investimet private; nje kurs shkembimi i fiksuar dhe i mbivleresuar ka ushqyer importet. Ne 2006 rritja ishte 10,3% dhe inflacioni 17%; te dhenat me te fundit per rritjen ekonomike jane ne 7,1%; inflacioni eshte 36%. Borxhi i huaj eshte rritur nga 30 miliard USD ne 44 miliard USD. Kostoja e kredive eshte rritur. Statistikat e erreta ngushtojne hapesiren per manovrim te z.Cavez. FONDEN mund te permbaje rreth 15 miliard USD; rezervat e Bankes Qendrore jane rreth 27 miliard USD. Por tendenca themelore eshte e qarte.
Nje zhvleresim rrezikon shenimin e nje spirale ne renie te inflacionit dhe rritjen e varferise. Ndersa z.Cavez do ti duhet te zvogeloje shpenzimet atij do ti duhet te zgjedhe midis humbjes se influences jashte vendit ose humbjes se popullaritetit brenda vendit. Tashme ai ka anuluar pa zhurme nje premtim per te ndertuar nje rafineri nafte ne NIkaragua.
Ne veshtrimin e pare te gjerave, Rusia duket e vendosur me mire sesa dy miqte e saj per ti rezistuar goditjeve; perpara trazirave, ajo kishte grumbulluar rezerven e trete me te madhe valutore ne bote, me me shume se 500 miliard USD. Megjithate, Kremlini ka shpenzuar shume per te mbeshtetur rublen, duke nxjerre nga balta bankat dhe duke mbushur vrimat ne buxhetin e tij. Pavaresisht nga renia e cmimeve te naftes, nje re e madhe ne horizontin rus eshte renia e prodhimit te naftes, nje tendence e cila duket e veshtire per tu ndryshuar pa investime masive - dhe ka shume gjera te tjera per te cilat Rusia eshte zotuar qe te investoje, nga nje ushtri gjithnje e me e zgjeruar deri tek vete infrastruktura e demtuar.
Krahasuar me z.Putin, z.Cavez. eshte me pak i perfshire ne tregjet globale financiare dhe akoma me shume i prirur per te fajesuar gjithcka per nje deshtim te rruges amerikane. "Ka nje fantazme qe po vertitet rreth botes se zhvilluar qe eshte krijuar nga ajo vete", tha ai kete muaj. "Ashtu si Frankenshtajni.. ajo sillet perreth botes dhe pastaj kthehet serish tek krijuesi i saj". Prova e pare per te cilen venezuelianet kane pergjegjesi do te vije ne zgjedhjet lokale dhe shteterore ne 23 Nentor.
Fale sanksioneve, Irani eshte anetari i boshtit, me pak i ekspozuar ndaj ekonomise boterore. Por renia e cmimit te naftes do ta preke ate rende, rreth 80% e te ardhurave qeveritare te Iranit vjen nga energjia. Nje renie ne te ardhura nuk ka te ngjare qe ta beje Iranin te ngadalesoje programin e tij berthamor, ose t'i jape fund mbeshtetjes se armatosur per armiqte e Izraelit. Perpjekjet berthamore datojne qe para 20 vjetesh, perpara se te rritej cmimi i naftes. Por nje cmim nafte i ulur do te godase ekonomine e brendshme dhe do te shtoje fatkeqesite e presidentit Mahmud Ahmadinnexhat.
Ndryshe nga Rusia, e cila eshte pergatitur per nje dite me shi, z.Ahmadinnexhat i ka investuar shume pak parate e naftes se Iranit ne nje te ardhme te ndryshme: te tijen. Vetem subvencionet mbi energjine jane rreth 12% e GDP-se se Iranit; dhe te ardhurat nga energjia mbeshtesin buxhetin qeveritar. Inflacioni eshte te pakten 30%, me shume se nje 20% zyrtar ne muajin shkurt. Ish-shefi i Bankes Qendrore, i pushuar nga puna per arsye te rezistences se tij ndaj politikave popullore te shpenzimeve, ka akuzuar z.Ahmandinnexhat per "grabitjen" e aseteve te bankes. Kohet e fundit tregtaret dolen ne greve ne disa qytete, perfshi Teheranin, mbi taksat e larta te shitjeve.
Edhe perpara renies se cmimit te naftes, disa prej zyrtareve te larte iraniane e kritikuar z.Ahmadinnexhat per nxitjen e konfrontimit me Perendimin duke ia bere me te lehte OKB-se per te vendosur sanksione. Sidoqofte nje renie e cmimit te naftes ushtron me shume presion mbi ekonomine e Iranit sesa kane shkaktuar se bashku shume vite te sanksioneve nderkombetare.
Objektivi kryesor i vendeve "naftes" tani do te jete qe te perpiqen te mbeshtesin renien e cmimit. Irani dhe Venezuela, te dy anetare te OPEK-ut, i kane bere thirrje asaj qe te shkurtoje prodhimin. Ministri iranian i Energjise insistoi me force kete jave se "epoka e naftes se lire ka marre fund".Anetaret e kartelit jane mjaft te shqetesuar mbi renien e cmimit sa te afronin takimin e tyre ne 24 Tetor.
Por Arabia Saudite, prodhuesi me i madh i OPEK-ut, e cila do te ishte pergjegjese per kuoten me te madhe te ndonje reduktimi ne prodhim, akoma nuk e ka konfirmuar idene e nje shkurtimi dhe nuk do te doje te beje asgje sesa ta shkurtoje ate vete. Kjo mund te perballoje me mire se te tjeret edhe cmimet me te uleta, meqenese ajo mund ta balancoje buxhetin e saj edhe me nje cmim nafte prej 49 USD per fuci, sipas FMN. Perkundrazi, Irani dhe Venezuela, kane nevoje per nje cmim prej 95 USD per te arritur kete, sipas Deutsche Bank.
Keto kufizime fiskale do ta bejne Iranin dhe Venezuelen ngurrues per te hequr dore nga te ardhurat prej realizimit te shkurtimeve ne prodhimin e tyre, duke krijuar mjedisin per nje perplasje mbi kuotat me Arabine Saudite. Sidoqofte sauditet nuk do te jene te trishtuar te shohin Iranin, nje rival rajonal, te perpelitet. Per me teper, thote Leo Drollas i Qendres per Studimet Globale te Energjise, ata nuk ka shume te ngjare te bien dakord per shkurtime te medha nga frika e demtimit te metejshem te ekonomise boterore. Eshte edhe ceshtja e asaj nese karteli do te ngulmoje ndaj cdo lloj marreveshjeje qe ai arrin. Ne te kaluaren, anetaret qe kane nevoje te madhe per para-kesh kane genjyer vazhdimisht.
ME pak fjale, Irani, Rusia dhe Venezuela te gjithe keta ka shume te ngjare te kene mungese parash-kesh - dhe te perballen me nje zvogelim ne ndikimin e tyre nderkombetar. "Kurre mos e ngaterroni shkelqimin me nje dem tregu", thuhet ne Wall Street. Udheheqesit e trios se vajosur mund te kene menduar se cmimet e larta te naftes ishin nje zevendesues i mjaftueshem per qeverisjen e mire. Ne shume banesa, ndryshimi tani eshte me dhimbje, i qarte.
"The Economist"
Kohet e fundit eshte shfaqur nje tjeter trio, mblidhet se bashku nga antipatia per Ameriken, dhe besimi i mbeshtetur mbi te ardhurat gjithnje e me te medha te energjise: "nje bosht i naftes", ashtu sic e kane quajtur disa, qe perfshin Rusine, Iranin dhe Venezuelen. Te pakten perpara krizes aktuale financiare, trioja ka qene se bashku te lumtur. Rusia ka shitur arme me vlere miliarda dollare per Venezuelen dhe bllokoi perpjekjet perendimore per te goditur me sanksione te ashpra Iranin. Kremlini eshte duke i shitur sisteme te mbrojtjes ajrore per Iranianet.
Sidoqofte edhe ne kete rast, ideja e nje "boshti" eshte e ekzagjeruar. Secili prej trios ka qellime te ndryshme. Venezuela deshiron te krijoje nje bllok anti-amerikan ne Ameriken latine. Rusise i pelqen ideja e sfidimit te SHBA-se ne oborrin e tyre te prapme" nje pergjigje e pershtatshme ndaj asaj qe ata e shikojne si perzierje amerikane ne zonat prane Rusise, ku presidenti i saj, Dimitri Medvedev, pretendon "interesat e privilegjuara".Por mbeshtetja e Rusise per Venezuelen eshte e detyruara nga lidhjet e saja me vende te tjera ne rajon, te tille si Brazili.
Ne menyre te ngjashme, Rusise i pelqen te luaj "karten Iran", duke sinjalizuar z.Bush se ai mund te leshoje terren ne, te themi, Gjeorgji nese ai deshiron ndihme ne Lindjen e Mesme. Por cdo person i huaj mund te thote se Kremlini nuk deshiron qe Irani te kete nje bombe.
Pra interesat e perbashketa te tre vendeve jane ne pjesen me te madhe taktike, jo strategjike. E njejta gje mund te aplikohet per Kinen, e cila eshte nje bashkethemeluese, se bashku me Rusine, te Organizates se Bashkepunimit te Shangait, nje klub i lire sigurie. Pasi e kishte pritur ftohte Rusine mbi Gjeorgjine, prioriteti kryesor i Kines nuk eshte te shikoje ngultas ose te demtoje, por shpetimi i ekonomise boterore, perfshi ate te Amerikes, qe eshte nje treg vendimtar per mallrat e saj.
Trioja "e naftes" fillimisht u shfaq pas shkrirjes se Perendimit. por ato nuk e vune re nje efekteve te saj: nje renie ne cmimet e naftes, dhe ne kete menyre edhe te te ardhurave te tyre nga nafta. Keto lajme te papelqyera ka shume te ngjare te ashpersojne dallimet midis tyre. Fjodor Lukjanov, nje ekspert rus i politikes se jashtme, thote se vendit te tij do t'i duhet te vendose prioritete. "Duke u perpjekur te arrije gjithcka qe nuk do te fluturojme me". Fokusi mendon ai, do te ishte me shume tek vendet fqinje dhe me pak ne Ameriken Latine, sepse Venezuela do te kete me pak para per te blere armet ruse.
Ne te vertete, fundi i bumit te naftes mund te paracaktoje fatin e udheheqesit popullore te vendit, Hugo Cavez. Nafta ka qene oksigjeni i tij politik. Kur ai mori pushtetin ne 1998, cmimi i naftes ishte 11 USD/fuci. Ai arriti kulmin ne korrik me 147 USD. Prej asaj kohe ai eshte pergjysmuar. Nafta llogaritet se perben 90% te eksporteve dhe me shume se gjysmen e te ardhurave qeveritare. Brenda vendit ai ka paguar per ate qe ai e quan "socializem te shekullit 21-te": para se gjithash nje lum shpenzimesh te qeverise qendrore, me teper se 22% te GDP-se ne 2001 ne 32% qe eshte sot. Z.Cavez gjithashtu ka shpenzuar bujarisht nga Fondi buxhetor i Zhvillimit Kombetar (Fonden), ndersa kompanise shteterore te naftes, Petróleos de Venezuela (PDVSA), i eshte kerkuar te devijoje pjese te buxhetit te saj te investimeve per shpenzime sociale.
Nafta ka financuar edhe nje aleance anti-amerikane. Me shume se nje dysine vendesh ne Ameriken qendrore dhe Karaibe marrin nje total prej 300.000 fuci nafte venezueliane ne dite me kushte te lehta (prej te cilave 93.000 fuci shkojne ne Kube). Venezuela ka shpenzuar shume per te mbeshtetur Evo Moralesin e Bolivise, Daniel Ortegen e Nikaraguas dhe opoziten e FMLN ne Salvador.
Cmimi i ftohte i gjelit
Per cdo renie prej 10 USD ne cmimin e naftes, qeveria merr 5 miliard USD (1,4% te GDP-se) me pak te ardhura, sipas nje kompanie konsulence, Latin Source. Z.Cavez tha kete muaj se nje cmim nafte jo me i ulet se 80 USD ishte "i mjaftueshem". Por ekonomia eshte duke u perkeqesuar tashme. Vartesia nga nafta eshte rritur; nacionalizimi, detyrimi dhe nderhyrjet kane frenuar investimet private; nje kurs shkembimi i fiksuar dhe i mbivleresuar ka ushqyer importet. Ne 2006 rritja ishte 10,3% dhe inflacioni 17%; te dhenat me te fundit per rritjen ekonomike jane ne 7,1%; inflacioni eshte 36%. Borxhi i huaj eshte rritur nga 30 miliard USD ne 44 miliard USD. Kostoja e kredive eshte rritur. Statistikat e erreta ngushtojne hapesiren per manovrim te z.Cavez. FONDEN mund te permbaje rreth 15 miliard USD; rezervat e Bankes Qendrore jane rreth 27 miliard USD. Por tendenca themelore eshte e qarte.
Nje zhvleresim rrezikon shenimin e nje spirale ne renie te inflacionit dhe rritjen e varferise. Ndersa z.Cavez do ti duhet te zvogeloje shpenzimet atij do ti duhet te zgjedhe midis humbjes se influences jashte vendit ose humbjes se popullaritetit brenda vendit. Tashme ai ka anuluar pa zhurme nje premtim per te ndertuar nje rafineri nafte ne NIkaragua.
Ne veshtrimin e pare te gjerave, Rusia duket e vendosur me mire sesa dy miqte e saj per ti rezistuar goditjeve; perpara trazirave, ajo kishte grumbulluar rezerven e trete me te madhe valutore ne bote, me me shume se 500 miliard USD. Megjithate, Kremlini ka shpenzuar shume per te mbeshtetur rublen, duke nxjerre nga balta bankat dhe duke mbushur vrimat ne buxhetin e tij. Pavaresisht nga renia e cmimeve te naftes, nje re e madhe ne horizontin rus eshte renia e prodhimit te naftes, nje tendence e cila duket e veshtire per tu ndryshuar pa investime masive - dhe ka shume gjera te tjera per te cilat Rusia eshte zotuar qe te investoje, nga nje ushtri gjithnje e me e zgjeruar deri tek vete infrastruktura e demtuar.
Krahasuar me z.Putin, z.Cavez. eshte me pak i perfshire ne tregjet globale financiare dhe akoma me shume i prirur per te fajesuar gjithcka per nje deshtim te rruges amerikane. "Ka nje fantazme qe po vertitet rreth botes se zhvilluar qe eshte krijuar nga ajo vete", tha ai kete muaj. "Ashtu si Frankenshtajni.. ajo sillet perreth botes dhe pastaj kthehet serish tek krijuesi i saj". Prova e pare per te cilen venezuelianet kane pergjegjesi do te vije ne zgjedhjet lokale dhe shteterore ne 23 Nentor.
Fale sanksioneve, Irani eshte anetari i boshtit, me pak i ekspozuar ndaj ekonomise boterore. Por renia e cmimit te naftes do ta preke ate rende, rreth 80% e te ardhurave qeveritare te Iranit vjen nga energjia. Nje renie ne te ardhura nuk ka te ngjare qe ta beje Iranin te ngadalesoje programin e tij berthamor, ose t'i jape fund mbeshtetjes se armatosur per armiqte e Izraelit. Perpjekjet berthamore datojne qe para 20 vjetesh, perpara se te rritej cmimi i naftes. Por nje cmim nafte i ulur do te godase ekonomine e brendshme dhe do te shtoje fatkeqesite e presidentit Mahmud Ahmadinnexhat.
Ndryshe nga Rusia, e cila eshte pergatitur per nje dite me shi, z.Ahmadinnexhat i ka investuar shume pak parate e naftes se Iranit ne nje te ardhme te ndryshme: te tijen. Vetem subvencionet mbi energjine jane rreth 12% e GDP-se se Iranit; dhe te ardhurat nga energjia mbeshtesin buxhetin qeveritar. Inflacioni eshte te pakten 30%, me shume se nje 20% zyrtar ne muajin shkurt. Ish-shefi i Bankes Qendrore, i pushuar nga puna per arsye te rezistences se tij ndaj politikave popullore te shpenzimeve, ka akuzuar z.Ahmandinnexhat per "grabitjen" e aseteve te bankes. Kohet e fundit tregtaret dolen ne greve ne disa qytete, perfshi Teheranin, mbi taksat e larta te shitjeve.
Edhe perpara renies se cmimit te naftes, disa prej zyrtareve te larte iraniane e kritikuar z.Ahmadinnexhat per nxitjen e konfrontimit me Perendimin duke ia bere me te lehte OKB-se per te vendosur sanksione. Sidoqofte nje renie e cmimit te naftes ushtron me shume presion mbi ekonomine e Iranit sesa kane shkaktuar se bashku shume vite te sanksioneve nderkombetare.
Objektivi kryesor i vendeve "naftes" tani do te jete qe te perpiqen te mbeshtesin renien e cmimit. Irani dhe Venezuela, te dy anetare te OPEK-ut, i kane bere thirrje asaj qe te shkurtoje prodhimin. Ministri iranian i Energjise insistoi me force kete jave se "epoka e naftes se lire ka marre fund".Anetaret e kartelit jane mjaft te shqetesuar mbi renien e cmimit sa te afronin takimin e tyre ne 24 Tetor.
Por Arabia Saudite, prodhuesi me i madh i OPEK-ut, e cila do te ishte pergjegjese per kuoten me te madhe te ndonje reduktimi ne prodhim, akoma nuk e ka konfirmuar idene e nje shkurtimi dhe nuk do te doje te beje asgje sesa ta shkurtoje ate vete. Kjo mund te perballoje me mire se te tjeret edhe cmimet me te uleta, meqenese ajo mund ta balancoje buxhetin e saj edhe me nje cmim nafte prej 49 USD per fuci, sipas FMN. Perkundrazi, Irani dhe Venezuela, kane nevoje per nje cmim prej 95 USD per te arritur kete, sipas Deutsche Bank.
Keto kufizime fiskale do ta bejne Iranin dhe Venezuelen ngurrues per te hequr dore nga te ardhurat prej realizimit te shkurtimeve ne prodhimin e tyre, duke krijuar mjedisin per nje perplasje mbi kuotat me Arabine Saudite. Sidoqofte sauditet nuk do te jene te trishtuar te shohin Iranin, nje rival rajonal, te perpelitet. Per me teper, thote Leo Drollas i Qendres per Studimet Globale te Energjise, ata nuk ka shume te ngjare te bien dakord per shkurtime te medha nga frika e demtimit te metejshem te ekonomise boterore. Eshte edhe ceshtja e asaj nese karteli do te ngulmoje ndaj cdo lloj marreveshjeje qe ai arrin. Ne te kaluaren, anetaret qe kane nevoje te madhe per para-kesh kane genjyer vazhdimisht.
ME pak fjale, Irani, Rusia dhe Venezuela te gjithe keta ka shume te ngjare te kene mungese parash-kesh - dhe te perballen me nje zvogelim ne ndikimin e tyre nderkombetar. "Kurre mos e ngaterroni shkelqimin me nje dem tregu", thuhet ne Wall Street. Udheheqesit e trios se vajosur mund te kene menduar se cmimet e larta te naftes ishin nje zevendesues i mjaftueshem per qeverisjen e mire. Ne shume banesa, ndryshimi tani eshte me dhimbje, i qarte.
"The Economist"