Nje infrastrukture e re financiare po projektohet
Nga Ardian Fullani
Guvernator i Bankes se Shqiperise
Kriza e rende financiare e koheve moderne ka shkaktuar shume paqendrueshmeri ne ekonomine boterore. Sot, vleresohet se po perjetojme nje situate me te permiresuar. Ne tavolinat e debatit teorik dhe shkencor perpjekjet jane perqendruar ne identifikimin e shkaqeve dhe marrjen e masave per te mos lejuar perseritjen e ngjarjeve te tilla ne te ardhmen. Nje infrastrukture e re financiare po projektohet.
Perpara ndikimit te krizes financiare nderkombetare, te gjitha vendet e rajonit qene perfshire ne reforma te rendesishme qe synonin rritjen e qendrueshme ekonomike. Ne kete faze, nepermjet permiresimeve te nevojshme ligjore dhe politikave te kujdesshme te zhvillimit, u realizua hapja e ekonomive dhe zhvillimi i tregtise, rritja e investimeve te brendshme dhe te huaja, liberalizimi ne pergjithesi i tregjeve, si dhe u nxit zhvillimi i tregut financiar per te ofruar sherbime financiare me cilesore dhe me te perballueshme per familjet e bizneset.
Ne kendveshtrimin makroekonomik, politikat fiskale ne rajon kane synuar te shkojne drejt konsolidimit fiskal nepermjet rritjes se te ardhurave dhe orientimit me te madh te shpenzimeve publike ne investime. Politikat monetare, te ndikuara prej regjimeve te ndryshme te kursit te kembimit, kane mbajtur pergjithesisht nen kontroll rritjen e cmimeve te konsumit dhe normat e interesit kane ndjekur nje prirje renese. Megjithate, ndikimi i krizes financiare nderkombetare ne vendet e rajonit tone ishte i pranishem, per shkak te disa dobesive qe ishin krijuar gjate fazes se rritjes ekonomike.
Se pari, afersia e vendeve tona dhe perqendrimi i tregtise me zonen e Bashkimit Evropian, si edhe levizjet migratore, kane sjelle perdorimin e euros ne nje mase te konsiderueshme brenda ekonomive te rajonit. Rritja ekonomike eshte financuar ne mase te rendesishme me burime te huaja, ne formen e huamarrjes ne valute nga sektori publik, sektori financiar, bizneset dhe familjet. Bankat e kane nje pjese te konsiderueshme te detyrimeve ne valute, e gjithashtu edhe nje pjese te mire te portofolit te kredive. Kreditimi ne valute ka qene mbizoterues dhe i parapelqyeri nga palet.
Shkak per kete ishte nje kombinim faktoresh qe lidheshin me nje prirje pozitive te kursit te kembimit, norma me te uleta te interesit dhe mundesi te mira te sektorit bankar per te financuar keto kredi ne tregjet e shumices. Financimet ne valute per sektorin privat dhe familjet, jane perdorur ne nje mase te konsiderueshme per konsum.
Investimet e huaja ne sektoret e mallrave te tregtueshem, qe mund te kontribuojne pozitivisht ne gjendjen e bilancit tregtar, kane qene me te pakta ne krahasim me ato ne sektoret e mallrave te patregtueshem. Ky eshte rasti i Shqiperise, i Bosnje-Hercegovines apo edhe i Serbise, ku vleresohet qe ne fund te vitit 2008, ne stokun e investimeve te huaja, pesha e investimeve ne sektorin e mallrave te tregtueshem varionte nga 15 % ne Shqiperi ne 35% ne Serbi. Per keto arsye, perpara krizes, disa nga vendet e rajonit kane shenuar deficite te bilancit tregtar, te cilat kane qene te qendrueshme madje edhe kane ardhur ne rritje.
Se dyti, megjithe perpjekjet per zhvillimin e tregut financiar, sektori bankar vijoi te dominoje ne sistemin financiar te vendeve te rajonit tone. Kjo eshte nje dukuri e vendeve me ekonomi ne zhvillim, e cila deshmon varesine e madhe qe ka zhvillimi ekonomik nga gjendja e sektorit bankar. Sektori bankar ne disa vende te rajonit zoterohet kryesisht prej grupeve bankare evropiane. Kriza financiare tregoi se krahas perparesive qe sjell hyrja e grupeve te huaja bankare ne nje treg vendas, ajo shoqerohet edhe me elemente te percjelljes se rrezikut qe duhet te vleresohen me kujdes dhe ne kohen e duhur.
Se treti, vendet e rajonit tone kane nevoja te ndryshme per investime, duke vecuar ato ne infrastrukturen rrugore, energjetike dhe te kujdesit shendetesor. Gjithashtu, zhvillimet demografike, duke perfshire migracionin si edhe vendosjen e nje prirjeje ngadalesuese te rritjes se popullsise, kane sjelle rritjen e kostove te skemave publike te pensionit dhe te elementeve te tjere te mbrojtjes sociale. Per kete arsye, megjithe perpjekjet per konsolidim fiskal, deficitet buxhetore kane qene te pranishme dhe te qendrueshme gjate gjithe kohes. Gjate viteve te ndikimit te krizes financiare, pati nje angazhim te autoriteteve publike per te kapercyer situaten. Pothuaj ne te gjitha vendet e rajonit, qeverite u angazhuan ne ndjekjen e politikave fiskale stimuluese qe synonin rritjen e mbeshtetjes per ekonomine reale si edhe per sistemin financiar. Politika monetare ndoqi nje prirje lehtesuese, duke ulur normat e interesit dhe duke plotesuar nevojat e tregut nderbankar per likuiditete. Duke ju kthyer rastit te Shqiperise, do te doja te theksoja se eksperienca jone ne absorbimin e efekteve te krizes qe e suksesshme.
Shqiperia u vleresua si nje nga vendet qe:
Nuk perjetoi falimentim bankash apo injektime te kapitalit nga ana e shtetit;
Perballoi me shume kuraje krizen e besimit ndaj sistemit bankar dhe ku ndermjetesimi financiar nuk u ndal per asnje moment.
Ekonomia vazhdoi te rritej ne terma pozitive, pavaresisht nje ritmi me te ngadalte;
Pritshmerite inflacioniste mbeten te ankoruara gjate gjithe kohes.
Sektorit bankar ne Shqiperi, gjate kesaj periudhe, vijoi zgjerimin e veprimtarise dhe te kreditimit te ekonomise por me ritme me te uleta. Veshtiresite e shtuara te sektorit real te ekonomise dhe nencmimi i kursit te kembimit ne vitin 2009 me rreth 12%, u shoqeruan me nje renie te cilesise se kredise dhe rritje te fondeve rezerve ne banka per perballimin e rrezikut te kreditit.
***
Dukurite e periudhes se parakrizes, si edhe ato te shfaqura ne vitet 2008-2010, ofrojne nje pervoje te cmuar per aktoret ekonomike dhe autoritetet publike ne cdo vend te rajonit tone. Pa dashur t’i permend te gjitha do te ndalesha ne disa prej tyre qe une i konsideroj te rendesishme per te rritur qendrueshmerine e ekonomise dhe te sistemit tone financiar ne te ardhmen.
Se pari, rajoni ka nevoje per nje balance me te mire te faktoreve qe mbeshtesin rritjen e qendrueshme ekonomike. Mendoj qe autoritetet publike duhet te vendosin si perparesi rritjen e investimeve dhe zbatimin e politikave stimuluese per zhvillimin e sektoreve konkurrues. Ne kete menyre, kapacitetet eksportuese te vendit do te rriteshin, duke krijuar kushte me te mira per permiresimin e qendrueshem te bilancit te jashtem te ekonomise sone.
Se dyti, lidhur ngushtesisht me ceshtjen e pare do te evidentoja domosdoshmerine per ndermarrjen dhe thellimin e metejshem te reformave strukturore. Ky objektiv strategjik mbetet nje perparesi konstante per secilen prej ekonomive tona. Fokusi i tyre duhet te jete sa me i gjere, duke nenkuptuar pershtatjen e metejshme te legjislacionit, permiresimin e infrastruktures, privatizimin e plote te aseteve publike, permiresimin e klimes se biznesit, thellimin dhe zgjerimin e tregut financiar, reformen e plote ne pensione si dhe nje sere aksionesh te tjera, te cilat per arsye objektive nuk mund t’i permend te gjitha. Mendoj se objektivi yne madhor mbetet hyrja e investimeve te huaja direkte. Pa to rajoni do te vazhdoje te mbetet i vogel, i fragmentuar, me potencial te ulet zhvillimi social dhe ekonomik, me eksporte sporadike, me tregje premature dhe me kosto te larta ose e thene ndryshe me nje produktivitet te ulet. Per mua personalisht cdo investim i huaj do te thote konvergim i shpejte me Evropen.
Se treti, tregu financiar ka nevoje te zhvillohet per te krijuar alternativa te tjera per kursimin, per financimin dhe per administrimin e rrezikut per subjektet ekonomike, si edhe per te permiresuar kushtet e ketyre veprimtarive. Eshte e nevojshme qe krahas sektorit bankar, te zhvillohet me shpejte pjesa e sistemit financiar jobankar per te mundesuar nje perfshirje dhe akses me te madh ne sherbimet financiare, te subjekteve qe nuk mund te perfitojne sa duhet prej sherbimeve bankare. Gjithashtu, gjykoj se eshte e rendesishme t’iu kushtohet vemendje me e madhe zhvillimit te tregjeve te kapitalit, vecanerisht ato te emetimit dhe te tregtimit te letrave me vlere te kapitalit dhe te borxhit, nga subjektet private.
Se katerti, kuadri rregullativ dhe praktikat mbikeqyrese duhet te plotesohen me disa elemente te rendesishem qe lidhen me kuadrin e masave prudenciale dhe me ato te administrimit te situatave te jashtezakonshme financiare. Kuadri i masave prudenciale, duhet te trajtoje me kujdes kerkesat per kapital dhe per likuiditet te bankave, vecanerisht ne rastin e valutes. Njeherazi eshte e nevojshme te vleresohet rreziku sistemik ne sistemin financiar dhe ne sektorin bankar, nepermjet ndertimit te indekseve te posacme si edhe zbatimit te praktikave me te mira te stress-testit. Per sa i perket plotesimit te kuadrit te administrimit te situatave te jashtezakonshme financiare, merr rendesi procesi i rishikimeve dhe permiresimeve te nevojshme ligjore dhe rregullative, i bashkepunimit mes autoriteteve publike dhe i identifikimit ne kohe te problemeve te ndryshme vecanerisht ne institucionet me rendesi sistemike. Banka e Shqiperise, prej disa kohesh ka hyre ne kete proces rishikimi dhe permiresimi te kuadrit rregullativ, mbi bazen e disa objektivave te paracaktuar.
Guvernator i Bankes se Shqiperise
Kriza e rende financiare e koheve moderne ka shkaktuar shume paqendrueshmeri ne ekonomine boterore. Sot, vleresohet se po perjetojme nje situate me te permiresuar. Ne tavolinat e debatit teorik dhe shkencor perpjekjet jane perqendruar ne identifikimin e shkaqeve dhe marrjen e masave per te mos lejuar perseritjen e ngjarjeve te tilla ne te ardhmen. Nje infrastrukture e re financiare po projektohet.
Perpara ndikimit te krizes financiare nderkombetare, te gjitha vendet e rajonit qene perfshire ne reforma te rendesishme qe synonin rritjen e qendrueshme ekonomike. Ne kete faze, nepermjet permiresimeve te nevojshme ligjore dhe politikave te kujdesshme te zhvillimit, u realizua hapja e ekonomive dhe zhvillimi i tregtise, rritja e investimeve te brendshme dhe te huaja, liberalizimi ne pergjithesi i tregjeve, si dhe u nxit zhvillimi i tregut financiar per te ofruar sherbime financiare me cilesore dhe me te perballueshme per familjet e bizneset.
Ne kendveshtrimin makroekonomik, politikat fiskale ne rajon kane synuar te shkojne drejt konsolidimit fiskal nepermjet rritjes se te ardhurave dhe orientimit me te madh te shpenzimeve publike ne investime. Politikat monetare, te ndikuara prej regjimeve te ndryshme te kursit te kembimit, kane mbajtur pergjithesisht nen kontroll rritjen e cmimeve te konsumit dhe normat e interesit kane ndjekur nje prirje renese. Megjithate, ndikimi i krizes financiare nderkombetare ne vendet e rajonit tone ishte i pranishem, per shkak te disa dobesive qe ishin krijuar gjate fazes se rritjes ekonomike.
Se pari, afersia e vendeve tona dhe perqendrimi i tregtise me zonen e Bashkimit Evropian, si edhe levizjet migratore, kane sjelle perdorimin e euros ne nje mase te konsiderueshme brenda ekonomive te rajonit. Rritja ekonomike eshte financuar ne mase te rendesishme me burime te huaja, ne formen e huamarrjes ne valute nga sektori publik, sektori financiar, bizneset dhe familjet. Bankat e kane nje pjese te konsiderueshme te detyrimeve ne valute, e gjithashtu edhe nje pjese te mire te portofolit te kredive. Kreditimi ne valute ka qene mbizoterues dhe i parapelqyeri nga palet.
Shkak per kete ishte nje kombinim faktoresh qe lidheshin me nje prirje pozitive te kursit te kembimit, norma me te uleta te interesit dhe mundesi te mira te sektorit bankar per te financuar keto kredi ne tregjet e shumices. Financimet ne valute per sektorin privat dhe familjet, jane perdorur ne nje mase te konsiderueshme per konsum.
Investimet e huaja ne sektoret e mallrave te tregtueshem, qe mund te kontribuojne pozitivisht ne gjendjen e bilancit tregtar, kane qene me te pakta ne krahasim me ato ne sektoret e mallrave te patregtueshem. Ky eshte rasti i Shqiperise, i Bosnje-Hercegovines apo edhe i Serbise, ku vleresohet qe ne fund te vitit 2008, ne stokun e investimeve te huaja, pesha e investimeve ne sektorin e mallrave te tregtueshem varionte nga 15 % ne Shqiperi ne 35% ne Serbi. Per keto arsye, perpara krizes, disa nga vendet e rajonit kane shenuar deficite te bilancit tregtar, te cilat kane qene te qendrueshme madje edhe kane ardhur ne rritje.
Se dyti, megjithe perpjekjet per zhvillimin e tregut financiar, sektori bankar vijoi te dominoje ne sistemin financiar te vendeve te rajonit tone. Kjo eshte nje dukuri e vendeve me ekonomi ne zhvillim, e cila deshmon varesine e madhe qe ka zhvillimi ekonomik nga gjendja e sektorit bankar. Sektori bankar ne disa vende te rajonit zoterohet kryesisht prej grupeve bankare evropiane. Kriza financiare tregoi se krahas perparesive qe sjell hyrja e grupeve te huaja bankare ne nje treg vendas, ajo shoqerohet edhe me elemente te percjelljes se rrezikut qe duhet te vleresohen me kujdes dhe ne kohen e duhur.
Se treti, vendet e rajonit tone kane nevoja te ndryshme per investime, duke vecuar ato ne infrastrukturen rrugore, energjetike dhe te kujdesit shendetesor. Gjithashtu, zhvillimet demografike, duke perfshire migracionin si edhe vendosjen e nje prirjeje ngadalesuese te rritjes se popullsise, kane sjelle rritjen e kostove te skemave publike te pensionit dhe te elementeve te tjere te mbrojtjes sociale. Per kete arsye, megjithe perpjekjet per konsolidim fiskal, deficitet buxhetore kane qene te pranishme dhe te qendrueshme gjate gjithe kohes. Gjate viteve te ndikimit te krizes financiare, pati nje angazhim te autoriteteve publike per te kapercyer situaten. Pothuaj ne te gjitha vendet e rajonit, qeverite u angazhuan ne ndjekjen e politikave fiskale stimuluese qe synonin rritjen e mbeshtetjes per ekonomine reale si edhe per sistemin financiar. Politika monetare ndoqi nje prirje lehtesuese, duke ulur normat e interesit dhe duke plotesuar nevojat e tregut nderbankar per likuiditete. Duke ju kthyer rastit te Shqiperise, do te doja te theksoja se eksperienca jone ne absorbimin e efekteve te krizes qe e suksesshme.
Shqiperia u vleresua si nje nga vendet qe:
Nuk perjetoi falimentim bankash apo injektime te kapitalit nga ana e shtetit;
Perballoi me shume kuraje krizen e besimit ndaj sistemit bankar dhe ku ndermjetesimi financiar nuk u ndal per asnje moment.
Ekonomia vazhdoi te rritej ne terma pozitive, pavaresisht nje ritmi me te ngadalte;
Pritshmerite inflacioniste mbeten te ankoruara gjate gjithe kohes.
Sektorit bankar ne Shqiperi, gjate kesaj periudhe, vijoi zgjerimin e veprimtarise dhe te kreditimit te ekonomise por me ritme me te uleta. Veshtiresite e shtuara te sektorit real te ekonomise dhe nencmimi i kursit te kembimit ne vitin 2009 me rreth 12%, u shoqeruan me nje renie te cilesise se kredise dhe rritje te fondeve rezerve ne banka per perballimin e rrezikut te kreditit.
***
Dukurite e periudhes se parakrizes, si edhe ato te shfaqura ne vitet 2008-2010, ofrojne nje pervoje te cmuar per aktoret ekonomike dhe autoritetet publike ne cdo vend te rajonit tone. Pa dashur t’i permend te gjitha do te ndalesha ne disa prej tyre qe une i konsideroj te rendesishme per te rritur qendrueshmerine e ekonomise dhe te sistemit tone financiar ne te ardhmen.
Se pari, rajoni ka nevoje per nje balance me te mire te faktoreve qe mbeshtesin rritjen e qendrueshme ekonomike. Mendoj qe autoritetet publike duhet te vendosin si perparesi rritjen e investimeve dhe zbatimin e politikave stimuluese per zhvillimin e sektoreve konkurrues. Ne kete menyre, kapacitetet eksportuese te vendit do te rriteshin, duke krijuar kushte me te mira per permiresimin e qendrueshem te bilancit te jashtem te ekonomise sone.
Se dyti, lidhur ngushtesisht me ceshtjen e pare do te evidentoja domosdoshmerine per ndermarrjen dhe thellimin e metejshem te reformave strukturore. Ky objektiv strategjik mbetet nje perparesi konstante per secilen prej ekonomive tona. Fokusi i tyre duhet te jete sa me i gjere, duke nenkuptuar pershtatjen e metejshme te legjislacionit, permiresimin e infrastruktures, privatizimin e plote te aseteve publike, permiresimin e klimes se biznesit, thellimin dhe zgjerimin e tregut financiar, reformen e plote ne pensione si dhe nje sere aksionesh te tjera, te cilat per arsye objektive nuk mund t’i permend te gjitha. Mendoj se objektivi yne madhor mbetet hyrja e investimeve te huaja direkte. Pa to rajoni do te vazhdoje te mbetet i vogel, i fragmentuar, me potencial te ulet zhvillimi social dhe ekonomik, me eksporte sporadike, me tregje premature dhe me kosto te larta ose e thene ndryshe me nje produktivitet te ulet. Per mua personalisht cdo investim i huaj do te thote konvergim i shpejte me Evropen.
Se treti, tregu financiar ka nevoje te zhvillohet per te krijuar alternativa te tjera per kursimin, per financimin dhe per administrimin e rrezikut per subjektet ekonomike, si edhe per te permiresuar kushtet e ketyre veprimtarive. Eshte e nevojshme qe krahas sektorit bankar, te zhvillohet me shpejte pjesa e sistemit financiar jobankar per te mundesuar nje perfshirje dhe akses me te madh ne sherbimet financiare, te subjekteve qe nuk mund te perfitojne sa duhet prej sherbimeve bankare. Gjithashtu, gjykoj se eshte e rendesishme t’iu kushtohet vemendje me e madhe zhvillimit te tregjeve te kapitalit, vecanerisht ato te emetimit dhe te tregtimit te letrave me vlere te kapitalit dhe te borxhit, nga subjektet private.
Se katerti, kuadri rregullativ dhe praktikat mbikeqyrese duhet te plotesohen me disa elemente te rendesishem qe lidhen me kuadrin e masave prudenciale dhe me ato te administrimit te situatave te jashtezakonshme financiare. Kuadri i masave prudenciale, duhet te trajtoje me kujdes kerkesat per kapital dhe per likuiditet te bankave, vecanerisht ne rastin e valutes. Njeherazi eshte e nevojshme te vleresohet rreziku sistemik ne sistemin financiar dhe ne sektorin bankar, nepermjet ndertimit te indekseve te posacme si edhe zbatimit te praktikave me te mira te stress-testit. Per sa i perket plotesimit te kuadrit te administrimit te situatave te jashtezakonshme financiare, merr rendesi procesi i rishikimeve dhe permiresimeve te nevojshme ligjore dhe rregullative, i bashkepunimit mes autoriteteve publike dhe i identifikimit ne kohe te problemeve te ndryshme vecanerisht ne institucionet me rendesi sistemike. Banka e Shqiperise, prej disa kohesh ka hyre ne kete proces rishikimi dhe permiresimi te kuadrit rregullativ, mbi bazen e disa objektivave te paracaktuar.