Nje leter per Naim Frasherin
TIRANE - Eh poet iken 110 vite nga dita qe mbylle syte dhe qiriri e fiku flakzen e shpirtit u tret dhe leshoj aromen duke u perhapur koherave Te zgjova or profet keshtu u shpreh vite me pas nje tjeter ze i poetikes shqiptare Lasgush Poradeci per ty Naimi yne i frashellinjeve E le memedheun ne kohe te veshtire por ai u be i pavarur me 1912 me shtet dhe institucione ne 1920 njohu republiken dhe mbreterine komunizmin dhe tash ka 20 vite qe perpiqet te mesoje demokracine si ne Europe Rruge e gjate pa dyshim por ja enderrimet dhe mundi juaj nuk vajti dem Cka ndodhur gjithe keta vite me shpirtin tend poetik qe na le do deshiroja tua tregoja shkoqur dhe me zemer ne dore Vepra juaj nuk ka humbur tashme e kemi te mbledhur te plote ne 6 vellime te pergatitur nga dy akademike nje gjirokastrite Jorgo Bulo e thone dhe nje shqiptar nga Kosova Rexhep Qose e quajne Mos u habit poeti yne kemi prej kohesh Akademi te Shkencave dhe akademike sepse kombi beri perpara me mund dhe veshtiresi ne rrugen e mendimit te zgjimit dhe te punes si edhe e deshiroje aso kohe kur ligjerove me shqipen tone te vjeter dhe te re Eumlshte e natyrshme te dish se si je vleresuar ne kohera ckane thene dhe shkruar per ty dhe universin tend poetik per mendimin tend ne proze per kontributet ne ruajtjen dhe levrimin e shqipes ne sjelljen dhe qendrimin ndaj kultures boterore
Po te rrefej Naim yne i shtrenjte Bazuar ne studimet letrare filologjike filozofike albanologjike dhe estetike eshte shkoqur perfundimi se te mendimi i Naim Frasherit me ndje qe po ju drejtohem ne kete menyre gjejme orientimin e pakufizuar global.
Kjo ndodh me ata krijues qe ndjekin ecurine e dijes duke e vleresuar kete materie si universale ne kohe dhe globale ne shtrirje. Ja perse Perendimi dhe Lindja ngjizen ne vepren e Naimit si nje njohje e thelle e nje bote te hapur e nje shoqerie globale qe nuk mund te perjashtonte pluralitetin kulturor dhe dialogimin mes tyre aq me teper qe kombi yt naiv per shkaqe te thella historike i kishte njohur dhe strehuar te dyja Eumlshte e plote dhe edukuese vepra e Naim Fasherit eshte nje univers kulturor frymezues dhe udherrefyes sepse ajo ngrihet mbi nje njohjen dhe zoterim e letersise se vjeter greko-romake letersise europiane prej Rilindjes Europiane dhe deri ne kohen kur ai jetoi por edhe se Naimi yne njihte dhe letersine mesjetare persiane dhe arabe duke zoteruar shterueshem filozofine e lindjes liturgjine e asaj hapesire e mbi te gjitha prurjet e atij civilizimi ne kohen kur perendimi ishte zhytur ne radikalizmin papal te mesjetes Nese fati i Shqiperise ishte mes Perendimit dhe Lindjes nuk munde te ndodhte qe mendimtaret e kombit te pozicionoheshin radikalisht ose ne njerin krah ose ne krahun tjeter. Me keq akoma ne vend te dialogut ata te ushqenin konfliktin dhe perjashtimin Aq me teper qe mendjet e ndritura te zgjimit rilindas europian e kryen kete veper duke e njohur lindjen prurjet e saja humane dhe progresite sepse kuptuan si nenvizonte njeri syresh Goethe se dija eshte globale ne cdo moment te universalitetit te saj. Se arti vertete ben nje sherbim kombetar por se nuk mund te ngurtesohet provincialisht si nje bejte lokale qe glorifikon izolimin dhe mbylljen ne vetvete Vetem ne sistemet diktatoriale ideologjike si edhe ishte komunizmi art quhej ajo materie artistike qe kishte karakter klasor dhe kombetar Pasojat e ketij deformimi ndjehen edhe sot kur jo rralle ndodh qe shkruhet brenda rretheve te mbyllura per shkak te mosnjohjes se kulturave te tjera dhe per rrjedhoje te mos aftesise per te gjetur kanalet komunikuese dhe pikerendesat sinergjike Naim Frasheri konsiderohet bazuar ne argumente shkencore filologjike e gjuhesore si nje kontribues i perkoret ne levrimi dhe shkrimin e gjuhes shqipe me nje begati te tille te fjales dhe nje ndertim te tille te mendimit dhe perdorim te gramatikes si te tille sa qe jo thjesht te duket por se ashtu eshte te dy dialektet e shqipes te vijne shume prane ne nje paqtim harmonioz. Poetika Naimiane e shprehu dhe arkitektoi shqipen si nje gjuhe te pasur dhe krijuese me nje gjallim te brendshem te mendimit. Megjithese prej shekujsh ajo nuk ishte shkruar por qe levruar gojarisht vjersherimi naimian tregoi se shqipja ishte edhe nje gjuhe e artit te fjales si nje gjuhe letrare. Begatia e leksikut dhe muzikaliteti i saj zanor flisnin per nje bote te pasur shpirterore dhe nje gnoseologji ideore qe aq bukur harmonizohej me poetiken tingelluese. Mendimi i disiplinuar gramatikisht permes gjuhes letrare ofronte informimin komunikues dhe arsyetues sepse Naimi me vepren e tij letrare krijoi ne menyre te kompletuar nje aksiologji poetike ku bashkejetojne logjika e arsyetimit me perjetimin shpirteror vleresues. E gjitha kjo materie e filozofimit poetik rrefenjes dhe perfundim sjelles frymezues dhe zgjues permes dijes dhe historise se vertete jane permbajtja e stilistikes se tij qe lidhet me kulturen e tij me magjine krijuese
Stili tij ka brenda nje plazmim te perkoret te muzes me gjuhen e kultivuar qe perdorte ai Naimi provoi se shqipja edhe ne kete aspekt ka atribute te thella dhe pjellore ajo nderton stilistike moderne kur vjen si frut i mendjes moderne Akti krijues ne vetvete ndikon ne konsolidimin gramatikor te gjuhes dhe pasurimin dinamik te saj pasi cdo shprehje e re duke mos dashur te pengoje mendimin ne furine dhe zhgulmin e tij domosdo qe e gjen te arsyeshme te rishikoje dhe ribeje rregullat disiplinuese ne sherbim te pasurimit te stilistikes shprehese dhe komunikimit te pa censuruar apo ngushtimit qe vjen prej arkaikes mbytese Vepra e Naim Frasherit po ta lexosh te plote dhe integralisht pa me dyshje eshte autobiografi ne vargje e cdo gjeje shqiptare. Atje eshte etnogjeneza kontributet historia marredheniet me imperilaitetet dialogjet mes civilizimeve raportet me providencen dhe rrefimin liturgjik jane te qendisura natyra njeriu dhe zakonet eshte atdheu ne te gjitha trevat etj etj. Ne kete kuptim poemat naimiane kane si tipar te tyre nje homerizem shqiptar ku ne qender dhe gjithcka eshte kombetarja dhe universalja pertej provincializmave dhe krahinizmave. Me nje fryme optimizmi dhe pergjegjesie Naimi i kendon bashkimit kohezionit larg dasive e perjashtimeve qofshin ato fetare kulturore apo si pengje te zakoneve te mbyllura dhe dialektalizmit perjashtues Ja perse e tere vepra e Naimi Frasherit e merr valencen e vlerave njerezore universale duke e pare atdheun fatin dhe njeriun shqiptar si pjese e nje universi te tille ku ka vend dhe detyrim kontribues per te gjithe ne emer te urdhrit historik te njohim kontributet dhe te mos ua mohojme lirine askujt edhe popujve te vegjel e te varfer
Mendimi filozofik naimian apostrofon per njeriun si nje univers civil i pergjegjshem dhe ne kete kend veshtrim ai nuk mbetet peng thjesht dhe vetem i njeriut shqiptar. Kjo metodologji arsyetimi eshte ne sherbim te nxjerrjes se shqiptarit nga guaska dhe venien para pergjegjesise Keshtu ne aspektin kohor segmenti eshte i mbyllur vetem formalisht ne daten e botimit por se lenda poetike e gjen kohen te pamateshme prej gjeneze nistore deri ne pafundesi gjithe kjo fale vlerave te sjella si mendim Hapesira dhe koha trajtohen filozofikisht sepse kategorite e perdorura jane po te tilla madje godina e tyre sjell forma te kompletuara te ndergjegjes teorike si kozmogonia etika njerezore gnoseologjia udherrefyese ontologjia antropomorale dhe ontohistoria dimensionuese aksilogjia vleresuese dhe normat e pergjegjesise. Te gjitha sa me larte i sherbejne ushqimit te civilizimit prej kultures ne shumes. Mosparagjykimi i orientit dhe qemtimi i aspketit human te tij si kontribut eshte perballja me realitetin dhe guxim per ta kuruar. Ajo qe ndricon eshte orientim europianist per shtetin shqiptar qe mungonte aso kohe. Kjo tregon se Naimi nuk ishte i penguar megjithese ai punonte dhe jetonte se fundi ne Stamboll dhe ne administraten e Shtetit Osman. Drejtori i Drejtorise se Censures ne ministrine e Arsimit. Multikulturalizmi naimian ne ekuiliber dhe dialogim bazuar ne vlerat civilizuese te gjithepranuara e bejne Naim Frasherin jo thjesht nje poet te kombit por edhe nje vizionar edhe ne ato raste kur poetika si musht estetik mund te mos jete e perkryer sepse thelbi i poetizmit tek ai eshte te kenga e mendimit te tij. Vepra si vetedije e njeriut te thjeshte e te kenduarit per historine vjen si nje liber i shenjte i eskursionizmit gjithekohor shqiptar qe nga gjeneza por vjen gjithe po aq edhe si qemtimi i vlerave te ritualit antropologjik shqiptar ndaj dhe e sjellin poezine e Naim Frasherit edhe si visar te albanologjise Vepra e tij nderton ndergjegje ushqen vetedije mekon pergjegjesine e individit ndaj vetes familjes atdheut dhe historise Krijohet mrekullisht prej saj trinomi njeriu real me te mirat dhe mangesite-njeriu i civilizuar me vlerat qytetare universale te gjithepranuara dhe ushqimi me te bukuren qe udheton mendueshem dhe me pershpirtje nga ajo gjendje reale njerezore e natyrore binomi njeriu-natyra tek ai realitet antropoqytetar qe ndertohet permes nje zhvillimi qytetar te eperm. Filozofikisht kjo do te thote te behet njeriu permes civilizimit te zhvillohet civilizimi kur mekohet njeriu me pergjegjesine per lirine dhe domosdoshmerine e sovraniteteve Ja perse te poetika e Naimit romantizmi ndjehet si frymezim realizmi vjene si pergjegjesi kriticizmi ngre krye si zgjim i vetedijes ndersa futurizmi flladite si vijimesi e te qenit ne capitjen e progresit te pashmangshem Vepra letrare e Naim Frasherit shkruan akademiku Rexhep Qosja eshte vepra e mendimtarit qe di te te shqetesoje me bukurine e fjales dhe e vjershetorit qe di te te qetesoje me mencurine e mendimit Si nje erudit me mendim te kompletuar nga studimi Naim Frasheri vjersheroi ne shqip ne persisht dhe ne greqisht Poemat ne shqip Bageti e Bujqesi dhe Lulet e Veres jane dy kolona himnizuese per atdheun dhe fatin e tij Naimi e sheh Shqiperine ne trungun e saj natyror por se do te preferoja te ndalesha tek nje thelb filozofik raporti me fene Eumlshte nje gjetje artistike jo e paramenduar por qe nenshtresezohet nga burimet e prurjes paganizmi i antikitetit me panteizmin modern si nje determinizem natyror qe vijne ne nje dialogim mes tyre dhe se bashku me njeriun. Kjo ndodh jo rastesisht Civilizimi perendimor ne bazamentet e tij ka antikitetin greko-romak kulturen e Rilindjes si qyteterim te krishtere jo thjesht fetar Protestantizmin liberal dhe lirite e njeriut. Naimi i respekton keta themele ndaj paganizmi antropologjik ne brendi te objekteve natyrore si fenomene dukuri planete dhe marredhenie te materies ai i gjen te parahelenizmi pellazg te cilit i kendon hera heres nder vepra por edhe drejtpersedrejti te vjersha PELLAZGEumlT-SHIQPEuml-TAREumlT botuar per here te pare ne Revisten Albania Bruksel 1897 nr 4 f. 50.
Thot Herodhoti
Ne Tomor Zoti
Shtepi qemoti
Kishte Dhodhone
Eumlshte me e vjeter
Ngaha cdo tjeter
Shume me teper
Kjo gjuha jone.
Panteizmi eshte filozofia e kohes kur ai jetoi por dhe shtegu shpetimtar per te larguar autoritetin religjioz nga funksionet shteterore dhe per te shnderruar ate thjesht ne nje sjellje krejt private si edhe metonte John Lock. Kjo skeme e cliron njeriun nga vargonjte dhe i jep te drejten te ndryshoje. Naimi ne saje te ketij dimensioni e kapercen fatin njerezor si vullnet te perendise dhe e sjell si fat njerezor qytetar civil dhe ligjor si nje dialogim dhe marreveshje me ligjesine e natyres Berja dhe riberja e njeriut si riperteritje morale duke ushqyer vlerat e duke i ndertuar ato kete Naim Frasheri e sheh si nje porosi te fuqise se krijuesit te cilin ai e konsideron hegelianisht si arsye universale.
Fillesen e sheh nga materialja dhe kjo te kujton filozofine teologjike orientale. Eumlshte jashte botekuptimit te tij rilindja e shpirtit pas vdekjes. Gjykimi i tij ne raportin jete-vdekje jane nje transplantim poetik i optimizmit pellazgjik per njeriun e vdekshem
Tek vjersha Perendia Naimi me nje drejtpeshim filozofik shpjegonte se Zoti dhe gjithe arkitektura liturgjike nuk kane ekzistence jashte njerezore. Perendia eshte arsyetimi i njeriut per te. Nje arsyetim i tille cliron shpirtin dhe inspirimin optimist me energji ndryshimi.
Eumlshte ne shesht Perendija
Sicilido mund ta njohe
Po se mbuloi e padija
Njeriu tekdo mund ta shohe.
Ajo qe te le mbrese eshte fakti logjiko-poetik se Naim Frasheri bisedon hapur si me Jezu Krishtin edhe me Abas Aliu-n kjo per shkak te nje argumenti bindes se pavaresisht nga besimi fetar per Naimin feja duhet te jete ne sherbim te njeriut dhe njerezores duhet te ushqeje jeten dhe dashurine njerezore. Tek Naimi gurgullon humanizmi fetar dhe jo autoritarizmi dhe obskurantizmi liturgjik antinjeri Keshtu Naimi na parathote se shoqeria shqiptare mund te kete nje peizazh fetar mozaik ku cdo fe zgjidhet lirisht dhe respektohet nga besimtari por se njeheresh shoqeria do te kete ne qender njeriun civil ne raportet me shtetin ligjin dhe zhvillimin shkencor per ti shkuar me thelle sekreteve te natyres
Tek poezia Filozofi Naimi qartazi shprehet se objekti i njohjes eshte natyra dhe njohja eshte e pafundme. Thelbin tend se di njeriu moj natyre dhe pse thelle kesaj fushe i ka hyre.
Po keshtu tek poezia Dielli marredheniet e njeriut me Token shtjellohen ne trajta kozmogonike dhe lipsen e jepen shpjegime jashte fetare. Teza vjen si nje arsyetim shkencor naiv dhe rikendohet kenga e vjeter pellazgjike se fillimisht ishte gjithesia natyra e njeriu dhe mandej ai krijoi nga mendja perendine Kjo tregon se Naimi eshte me shume laik se sa fetar me shume per shkencen se sa per fene me i bindur per vet-ekzistencen e universit se sa per krijuesin e pare. Brenda ketij dimensionimi gjithnje e me teper ai e fokuson perendine si nje energji morale qe e ndihmon njeriun dhe qe e pastron nga veset dhe shtremberimet egoiste
Edhe vet njeriun ashtu si filozofet e antikitetit Naimi e karakterizon ne dikotomine subjekt-objekt dhe ysht kedo me fjalet Njeri njih vetveten aty eshte edhe Zoti
Kush do ta shohe te tere
Te shohe mire njerine
Vethen e ti re te vere
Atje e gjen perendine.
Naimi krijon trinomin shpirteror moral-liturgji-filozofi kur shkruan Bes e fe ki urtesine. Lihet te kuptohet se dija eshte autoriteti udheheqes e drejta eshte ndertimi i shoqerise prej njerezve qytetare te barabarte perball te drejtes ligjore dhe miresia eshte harmonia ne marredheniet gjitheplanesore. Njeriu behet moralisht duke hequr dore nga dhelperia dhe makuteria Naimi i kendoi vlerave te begata te filozofise dhe moralit qe solli Revolucioni Borgjez me shembjen e sistemit feudal. Kjo eshte madheshtia e poetit dhe Rilindjes sone Kombetare. Jo ne fillim pavaresia e vendit e mandej te shohim se cfare shoqerie do te ndertojme. Zgjimi kombetar permes emancipimit shoqeror per te perqafuar me mendje dhe shpirt vlerat e civilizimit borgjez dhe paralel me ate proces edhe realizmi i qellimit per nje shtet te pavarur shqiptar. Europianizimi per te qene te pavarur dhe jo thjesht jashte Perandorise Turke por serish preh e prapambetjes dhe injorances Te ngrihemi nga dituria dhe jo vetem nga kordha ky eshte mesazhi qe percjell poetika iluministe naimiane Poeti i meshon alfabetizmit te shqiptareve perparimit te gjuhes dhe shkolles shqipe. Vjershat Gjuha jone dhe Korca jane epitafe filozofiko-poetike qe gulojne nga idete e iluminizmit europiane Tek poema Lulet e Veres tek vjersha Perse hapur Naim Frasheri e shpreh orientimin nga perendimi.
O dit e bardhe
Dhe jake jake
Se te pres
Nuk vdes
Jako dit e uruar
Qe lind nga perendon
At ane e ke ndritur
E ne pse na harron.
Kur nje krijues ve ne qender te vepres njeriun stili i tij eshte njeriu dhe jo sistemi politik. Kur himnizon fatin e atdheut dhe progresin e tij frymezimi eshte i sinqerte dhe i tille qe nuk vjetrohet Ky eshte Naim Frasheri Hyjnizimi i atdheut vjen nga kujtimi i te vdekurve qe me vepren dhe jeten e tyre bejne qe memedheu te mos vdese Poema Deshira e vertete e shqiptareve botuar ne 1886-n ku Naim Frasheri shkruan se ja dedikon Nenes sime te embel SHQIPEumlRISEuml. Asaj qe me dha gjithe forcen qe kam Ai e shkroi ate ne greqisht qe ta lexonin edhe greket Naimi ua freskon memorien me historine e vjeter dhe te re si dhe ua sqaron se feja dhe kombesia nuk jane te ngjashme ndryshe sqaron ai gjithe europianet qe jane te krishtere do te ishin greke por ja qe nuk jane si dhe As Krishti as apostujt skane qene kurre greke. Shqiperia porosiste Naimi qe do te behej kur fqinjet te mos e shohin si preh dhe te yshten ta copetojne. Fqinjesia e mire eshte klima me e dobishme per cilindo komb te madh apo te vogel
Ne me sllavet edhe greket me te gjithe fqinjet tane
Duam te rrojme ngahere ne harmoni si vellezer
Vec e drejta e secilit gjithnje te respektohet
Rrofte kombi ynne shekuj Rrofte vllazerimi yne
Poshte armiqt e tiranet Poshte grindja erresira
Rrofte Besa dhe liria Rrofte drita dituria
Ja Naim yne i shtrenjte keshtu te kemi veleresuar e te vleresojme edhe sot kur kane kaluar 110 vite qe ti nuk jeton me Nuk mund te harrojme sepse edhe nje varg i yti do te na mbante zgjuar dhe ne kembe te gjithe ne shqiptareve
TI SHQIPEumlRI MEuml EP NDERREuml MEuml EP EMRIN SHQIPEumlTAR
Merr Naim Frasheri POETI.
Dergon Perparim Kabo shqiptar nga gjaku dhe shpirti
Eh poet iken 110 vite nga dita qe mbylle syte dhe qiriri e fi ku fl akzen e shpirtit u tret dhe leshoj aromen duke u perhapur
GSH/BalkanWeb
Po te rrefej Naim yne i shtrenjte Bazuar ne studimet letrare filologjike filozofike albanologjike dhe estetike eshte shkoqur perfundimi se te mendimi i Naim Frasherit me ndje qe po ju drejtohem ne kete menyre gjejme orientimin e pakufizuar global.
Kjo ndodh me ata krijues qe ndjekin ecurine e dijes duke e vleresuar kete materie si universale ne kohe dhe globale ne shtrirje. Ja perse Perendimi dhe Lindja ngjizen ne vepren e Naimit si nje njohje e thelle e nje bote te hapur e nje shoqerie globale qe nuk mund te perjashtonte pluralitetin kulturor dhe dialogimin mes tyre aq me teper qe kombi yt naiv per shkaqe te thella historike i kishte njohur dhe strehuar te dyja Eumlshte e plote dhe edukuese vepra e Naim Fasherit eshte nje univers kulturor frymezues dhe udherrefyes sepse ajo ngrihet mbi nje njohjen dhe zoterim e letersise se vjeter greko-romake letersise europiane prej Rilindjes Europiane dhe deri ne kohen kur ai jetoi por edhe se Naimi yne njihte dhe letersine mesjetare persiane dhe arabe duke zoteruar shterueshem filozofine e lindjes liturgjine e asaj hapesire e mbi te gjitha prurjet e atij civilizimi ne kohen kur perendimi ishte zhytur ne radikalizmin papal te mesjetes Nese fati i Shqiperise ishte mes Perendimit dhe Lindjes nuk munde te ndodhte qe mendimtaret e kombit te pozicionoheshin radikalisht ose ne njerin krah ose ne krahun tjeter. Me keq akoma ne vend te dialogut ata te ushqenin konfliktin dhe perjashtimin Aq me teper qe mendjet e ndritura te zgjimit rilindas europian e kryen kete veper duke e njohur lindjen prurjet e saja humane dhe progresite sepse kuptuan si nenvizonte njeri syresh Goethe se dija eshte globale ne cdo moment te universalitetit te saj. Se arti vertete ben nje sherbim kombetar por se nuk mund te ngurtesohet provincialisht si nje bejte lokale qe glorifikon izolimin dhe mbylljen ne vetvete Vetem ne sistemet diktatoriale ideologjike si edhe ishte komunizmi art quhej ajo materie artistike qe kishte karakter klasor dhe kombetar Pasojat e ketij deformimi ndjehen edhe sot kur jo rralle ndodh qe shkruhet brenda rretheve te mbyllura per shkak te mosnjohjes se kulturave te tjera dhe per rrjedhoje te mos aftesise per te gjetur kanalet komunikuese dhe pikerendesat sinergjike Naim Frasheri konsiderohet bazuar ne argumente shkencore filologjike e gjuhesore si nje kontribues i perkoret ne levrimi dhe shkrimin e gjuhes shqipe me nje begati te tille te fjales dhe nje ndertim te tille te mendimit dhe perdorim te gramatikes si te tille sa qe jo thjesht te duket por se ashtu eshte te dy dialektet e shqipes te vijne shume prane ne nje paqtim harmonioz. Poetika Naimiane e shprehu dhe arkitektoi shqipen si nje gjuhe te pasur dhe krijuese me nje gjallim te brendshem te mendimit. Megjithese prej shekujsh ajo nuk ishte shkruar por qe levruar gojarisht vjersherimi naimian tregoi se shqipja ishte edhe nje gjuhe e artit te fjales si nje gjuhe letrare. Begatia e leksikut dhe muzikaliteti i saj zanor flisnin per nje bote te pasur shpirterore dhe nje gnoseologji ideore qe aq bukur harmonizohej me poetiken tingelluese. Mendimi i disiplinuar gramatikisht permes gjuhes letrare ofronte informimin komunikues dhe arsyetues sepse Naimi me vepren e tij letrare krijoi ne menyre te kompletuar nje aksiologji poetike ku bashkejetojne logjika e arsyetimit me perjetimin shpirteror vleresues. E gjitha kjo materie e filozofimit poetik rrefenjes dhe perfundim sjelles frymezues dhe zgjues permes dijes dhe historise se vertete jane permbajtja e stilistikes se tij qe lidhet me kulturen e tij me magjine krijuese
Stili tij ka brenda nje plazmim te perkoret te muzes me gjuhen e kultivuar qe perdorte ai Naimi provoi se shqipja edhe ne kete aspekt ka atribute te thella dhe pjellore ajo nderton stilistike moderne kur vjen si frut i mendjes moderne Akti krijues ne vetvete ndikon ne konsolidimin gramatikor te gjuhes dhe pasurimin dinamik te saj pasi cdo shprehje e re duke mos dashur te pengoje mendimin ne furine dhe zhgulmin e tij domosdo qe e gjen te arsyeshme te rishikoje dhe ribeje rregullat disiplinuese ne sherbim te pasurimit te stilistikes shprehese dhe komunikimit te pa censuruar apo ngushtimit qe vjen prej arkaikes mbytese Vepra e Naim Frasherit po ta lexosh te plote dhe integralisht pa me dyshje eshte autobiografi ne vargje e cdo gjeje shqiptare. Atje eshte etnogjeneza kontributet historia marredheniet me imperilaitetet dialogjet mes civilizimeve raportet me providencen dhe rrefimin liturgjik jane te qendisura natyra njeriu dhe zakonet eshte atdheu ne te gjitha trevat etj etj. Ne kete kuptim poemat naimiane kane si tipar te tyre nje homerizem shqiptar ku ne qender dhe gjithcka eshte kombetarja dhe universalja pertej provincializmave dhe krahinizmave. Me nje fryme optimizmi dhe pergjegjesie Naimi i kendon bashkimit kohezionit larg dasive e perjashtimeve qofshin ato fetare kulturore apo si pengje te zakoneve te mbyllura dhe dialektalizmit perjashtues Ja perse e tere vepra e Naimi Frasherit e merr valencen e vlerave njerezore universale duke e pare atdheun fatin dhe njeriun shqiptar si pjese e nje universi te tille ku ka vend dhe detyrim kontribues per te gjithe ne emer te urdhrit historik te njohim kontributet dhe te mos ua mohojme lirine askujt edhe popujve te vegjel e te varfer
Mendimi filozofik naimian apostrofon per njeriun si nje univers civil i pergjegjshem dhe ne kete kend veshtrim ai nuk mbetet peng thjesht dhe vetem i njeriut shqiptar. Kjo metodologji arsyetimi eshte ne sherbim te nxjerrjes se shqiptarit nga guaska dhe venien para pergjegjesise Keshtu ne aspektin kohor segmenti eshte i mbyllur vetem formalisht ne daten e botimit por se lenda poetike e gjen kohen te pamateshme prej gjeneze nistore deri ne pafundesi gjithe kjo fale vlerave te sjella si mendim Hapesira dhe koha trajtohen filozofikisht sepse kategorite e perdorura jane po te tilla madje godina e tyre sjell forma te kompletuara te ndergjegjes teorike si kozmogonia etika njerezore gnoseologjia udherrefyese ontologjia antropomorale dhe ontohistoria dimensionuese aksilogjia vleresuese dhe normat e pergjegjesise. Te gjitha sa me larte i sherbejne ushqimit te civilizimit prej kultures ne shumes. Mosparagjykimi i orientit dhe qemtimi i aspketit human te tij si kontribut eshte perballja me realitetin dhe guxim per ta kuruar. Ajo qe ndricon eshte orientim europianist per shtetin shqiptar qe mungonte aso kohe. Kjo tregon se Naimi nuk ishte i penguar megjithese ai punonte dhe jetonte se fundi ne Stamboll dhe ne administraten e Shtetit Osman. Drejtori i Drejtorise se Censures ne ministrine e Arsimit. Multikulturalizmi naimian ne ekuiliber dhe dialogim bazuar ne vlerat civilizuese te gjithepranuara e bejne Naim Frasherin jo thjesht nje poet te kombit por edhe nje vizionar edhe ne ato raste kur poetika si musht estetik mund te mos jete e perkryer sepse thelbi i poetizmit tek ai eshte te kenga e mendimit te tij. Vepra si vetedije e njeriut te thjeshte e te kenduarit per historine vjen si nje liber i shenjte i eskursionizmit gjithekohor shqiptar qe nga gjeneza por vjen gjithe po aq edhe si qemtimi i vlerave te ritualit antropologjik shqiptar ndaj dhe e sjellin poezine e Naim Frasherit edhe si visar te albanologjise Vepra e tij nderton ndergjegje ushqen vetedije mekon pergjegjesine e individit ndaj vetes familjes atdheut dhe historise Krijohet mrekullisht prej saj trinomi njeriu real me te mirat dhe mangesite-njeriu i civilizuar me vlerat qytetare universale te gjithepranuara dhe ushqimi me te bukuren qe udheton mendueshem dhe me pershpirtje nga ajo gjendje reale njerezore e natyrore binomi njeriu-natyra tek ai realitet antropoqytetar qe ndertohet permes nje zhvillimi qytetar te eperm. Filozofikisht kjo do te thote te behet njeriu permes civilizimit te zhvillohet civilizimi kur mekohet njeriu me pergjegjesine per lirine dhe domosdoshmerine e sovraniteteve Ja perse te poetika e Naimit romantizmi ndjehet si frymezim realizmi vjene si pergjegjesi kriticizmi ngre krye si zgjim i vetedijes ndersa futurizmi flladite si vijimesi e te qenit ne capitjen e progresit te pashmangshem Vepra letrare e Naim Frasherit shkruan akademiku Rexhep Qosja eshte vepra e mendimtarit qe di te te shqetesoje me bukurine e fjales dhe e vjershetorit qe di te te qetesoje me mencurine e mendimit Si nje erudit me mendim te kompletuar nga studimi Naim Frasheri vjersheroi ne shqip ne persisht dhe ne greqisht Poemat ne shqip Bageti e Bujqesi dhe Lulet e Veres jane dy kolona himnizuese per atdheun dhe fatin e tij Naimi e sheh Shqiperine ne trungun e saj natyror por se do te preferoja te ndalesha tek nje thelb filozofik raporti me fene Eumlshte nje gjetje artistike jo e paramenduar por qe nenshtresezohet nga burimet e prurjes paganizmi i antikitetit me panteizmin modern si nje determinizem natyror qe vijne ne nje dialogim mes tyre dhe se bashku me njeriun. Kjo ndodh jo rastesisht Civilizimi perendimor ne bazamentet e tij ka antikitetin greko-romak kulturen e Rilindjes si qyteterim te krishtere jo thjesht fetar Protestantizmin liberal dhe lirite e njeriut. Naimi i respekton keta themele ndaj paganizmi antropologjik ne brendi te objekteve natyrore si fenomene dukuri planete dhe marredhenie te materies ai i gjen te parahelenizmi pellazg te cilit i kendon hera heres nder vepra por edhe drejtpersedrejti te vjersha PELLAZGEumlT-SHIQPEuml-TAREumlT botuar per here te pare ne Revisten Albania Bruksel 1897 nr 4 f. 50.
Thot Herodhoti
Ne Tomor Zoti
Shtepi qemoti
Kishte Dhodhone
Eumlshte me e vjeter
Ngaha cdo tjeter
Shume me teper
Kjo gjuha jone.
Panteizmi eshte filozofia e kohes kur ai jetoi por dhe shtegu shpetimtar per te larguar autoritetin religjioz nga funksionet shteterore dhe per te shnderruar ate thjesht ne nje sjellje krejt private si edhe metonte John Lock. Kjo skeme e cliron njeriun nga vargonjte dhe i jep te drejten te ndryshoje. Naimi ne saje te ketij dimensioni e kapercen fatin njerezor si vullnet te perendise dhe e sjell si fat njerezor qytetar civil dhe ligjor si nje dialogim dhe marreveshje me ligjesine e natyres Berja dhe riberja e njeriut si riperteritje morale duke ushqyer vlerat e duke i ndertuar ato kete Naim Frasheri e sheh si nje porosi te fuqise se krijuesit te cilin ai e konsideron hegelianisht si arsye universale.
Fillesen e sheh nga materialja dhe kjo te kujton filozofine teologjike orientale. Eumlshte jashte botekuptimit te tij rilindja e shpirtit pas vdekjes. Gjykimi i tij ne raportin jete-vdekje jane nje transplantim poetik i optimizmit pellazgjik per njeriun e vdekshem
Tek vjersha Perendia Naimi me nje drejtpeshim filozofik shpjegonte se Zoti dhe gjithe arkitektura liturgjike nuk kane ekzistence jashte njerezore. Perendia eshte arsyetimi i njeriut per te. Nje arsyetim i tille cliron shpirtin dhe inspirimin optimist me energji ndryshimi.
Eumlshte ne shesht Perendija
Sicilido mund ta njohe
Po se mbuloi e padija
Njeriu tekdo mund ta shohe.
Ajo qe te le mbrese eshte fakti logjiko-poetik se Naim Frasheri bisedon hapur si me Jezu Krishtin edhe me Abas Aliu-n kjo per shkak te nje argumenti bindes se pavaresisht nga besimi fetar per Naimin feja duhet te jete ne sherbim te njeriut dhe njerezores duhet te ushqeje jeten dhe dashurine njerezore. Tek Naimi gurgullon humanizmi fetar dhe jo autoritarizmi dhe obskurantizmi liturgjik antinjeri Keshtu Naimi na parathote se shoqeria shqiptare mund te kete nje peizazh fetar mozaik ku cdo fe zgjidhet lirisht dhe respektohet nga besimtari por se njeheresh shoqeria do te kete ne qender njeriun civil ne raportet me shtetin ligjin dhe zhvillimin shkencor per ti shkuar me thelle sekreteve te natyres
Tek poezia Filozofi Naimi qartazi shprehet se objekti i njohjes eshte natyra dhe njohja eshte e pafundme. Thelbin tend se di njeriu moj natyre dhe pse thelle kesaj fushe i ka hyre.
Po keshtu tek poezia Dielli marredheniet e njeriut me Token shtjellohen ne trajta kozmogonike dhe lipsen e jepen shpjegime jashte fetare. Teza vjen si nje arsyetim shkencor naiv dhe rikendohet kenga e vjeter pellazgjike se fillimisht ishte gjithesia natyra e njeriu dhe mandej ai krijoi nga mendja perendine Kjo tregon se Naimi eshte me shume laik se sa fetar me shume per shkencen se sa per fene me i bindur per vet-ekzistencen e universit se sa per krijuesin e pare. Brenda ketij dimensionimi gjithnje e me teper ai e fokuson perendine si nje energji morale qe e ndihmon njeriun dhe qe e pastron nga veset dhe shtremberimet egoiste
Edhe vet njeriun ashtu si filozofet e antikitetit Naimi e karakterizon ne dikotomine subjekt-objekt dhe ysht kedo me fjalet Njeri njih vetveten aty eshte edhe Zoti
Kush do ta shohe te tere
Te shohe mire njerine
Vethen e ti re te vere
Atje e gjen perendine.
Naimi krijon trinomin shpirteror moral-liturgji-filozofi kur shkruan Bes e fe ki urtesine. Lihet te kuptohet se dija eshte autoriteti udheheqes e drejta eshte ndertimi i shoqerise prej njerezve qytetare te barabarte perball te drejtes ligjore dhe miresia eshte harmonia ne marredheniet gjitheplanesore. Njeriu behet moralisht duke hequr dore nga dhelperia dhe makuteria Naimi i kendoi vlerave te begata te filozofise dhe moralit qe solli Revolucioni Borgjez me shembjen e sistemit feudal. Kjo eshte madheshtia e poetit dhe Rilindjes sone Kombetare. Jo ne fillim pavaresia e vendit e mandej te shohim se cfare shoqerie do te ndertojme. Zgjimi kombetar permes emancipimit shoqeror per te perqafuar me mendje dhe shpirt vlerat e civilizimit borgjez dhe paralel me ate proces edhe realizmi i qellimit per nje shtet te pavarur shqiptar. Europianizimi per te qene te pavarur dhe jo thjesht jashte Perandorise Turke por serish preh e prapambetjes dhe injorances Te ngrihemi nga dituria dhe jo vetem nga kordha ky eshte mesazhi qe percjell poetika iluministe naimiane Poeti i meshon alfabetizmit te shqiptareve perparimit te gjuhes dhe shkolles shqipe. Vjershat Gjuha jone dhe Korca jane epitafe filozofiko-poetike qe gulojne nga idete e iluminizmit europiane Tek poema Lulet e Veres tek vjersha Perse hapur Naim Frasheri e shpreh orientimin nga perendimi.
O dit e bardhe
Dhe jake jake
Se te pres
Nuk vdes
Jako dit e uruar
Qe lind nga perendon
At ane e ke ndritur
E ne pse na harron.
Kur nje krijues ve ne qender te vepres njeriun stili i tij eshte njeriu dhe jo sistemi politik. Kur himnizon fatin e atdheut dhe progresin e tij frymezimi eshte i sinqerte dhe i tille qe nuk vjetrohet Ky eshte Naim Frasheri Hyjnizimi i atdheut vjen nga kujtimi i te vdekurve qe me vepren dhe jeten e tyre bejne qe memedheu te mos vdese Poema Deshira e vertete e shqiptareve botuar ne 1886-n ku Naim Frasheri shkruan se ja dedikon Nenes sime te embel SHQIPEumlRISEuml. Asaj qe me dha gjithe forcen qe kam Ai e shkroi ate ne greqisht qe ta lexonin edhe greket Naimi ua freskon memorien me historine e vjeter dhe te re si dhe ua sqaron se feja dhe kombesia nuk jane te ngjashme ndryshe sqaron ai gjithe europianet qe jane te krishtere do te ishin greke por ja qe nuk jane si dhe As Krishti as apostujt skane qene kurre greke. Shqiperia porosiste Naimi qe do te behej kur fqinjet te mos e shohin si preh dhe te yshten ta copetojne. Fqinjesia e mire eshte klima me e dobishme per cilindo komb te madh apo te vogel
Ne me sllavet edhe greket me te gjithe fqinjet tane
Duam te rrojme ngahere ne harmoni si vellezer
Vec e drejta e secilit gjithnje te respektohet
Rrofte kombi ynne shekuj Rrofte vllazerimi yne
Poshte armiqt e tiranet Poshte grindja erresira
Rrofte Besa dhe liria Rrofte drita dituria
Ja Naim yne i shtrenjte keshtu te kemi veleresuar e te vleresojme edhe sot kur kane kaluar 110 vite qe ti nuk jeton me Nuk mund te harrojme sepse edhe nje varg i yti do te na mbante zgjuar dhe ne kembe te gjithe ne shqiptareve
TI SHQIPEumlRI MEuml EP NDERREuml MEuml EP EMRIN SHQIPEumlTAR
Merr Naim Frasheri POETI.
Dergon Perparim Kabo shqiptar nga gjaku dhe shpirti
Eh poet iken 110 vite nga dita qe mbylle syte dhe qiriri e fi ku fl akzen e shpirtit u tret dhe leshoj aromen duke u perhapur
GSH/BalkanWeb